Борай
Борай (рус. Бураево) — Башҡортостан Республикаһындағы ауыл, Борай районының һәм Борай ауыл советының административ үҙәге.
Географик урыны
Ауыл Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Һаруй йылғаһы (Тере Танып йылғаһының ҡушылдығы) буйында, Кама бассейнында урынлашҡан. Өфө ҡалаһынан яҡынса 150 км төньяҡта һәм Яңауыл тимер юл станцияһынан 68 км көньяҡ-көнсығышта ята. Борай аша төбәк әһәмиәтендәге автомобиль юлдары үтә, улар ауылды Бөрө, Яңауыл, Дүртөйлө һәм Иҫке Балтас менән бәйләй[3].
- Климаты
Климаты — уртаса континенталь (рус.)баш.. Ҡыш оҙайлы һәм һыуыҡ, ғинуар айының уртаса температураһы −11 °C тирәһе. Йәй сағыштырмаса йылы һәм ҡыҫҡа; июль айының уртаса температураһы +19 °C самаһы[4].
- Транспорт бәйләнеше
Башҡа тораҡ пункттар менән бәйләнеш автомобиль транспорты аша тормошҡа ашырыла. Даими автобус маршруттары Борайҙы Өфө, Бөрө, Яңауыл һәм күрше райондар менән тоташтыра.
Тарихы
Ауыл Уҫы даруғаһының Йәлдәк улусы башҡорттары тарафынан үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙләнгән. XVII быуат башынан билдәле. Атамаһы аҫаба башҡорт-аҫаба Борай Ерғиҙин исеме менән бәйле.
XVIII—XIX быуаттарҙа Борай ҙур ауыл була: 1795 йылда бында 713 кеше йәшәгән, 1865 йылға халыҡ һаны 2682 кешегә еткән. Төп шөғөлдәр — игенселек, малсылыҡ һәм умартасылыҡ. 1864 йылдан Борай шул уҡ исемдәге улус үҙәге була.
XIX быуат аҙағында — XX быуат башында ауыл сауҙа-һөнәрселек һәм мәҙәни үҙәккә әйләнә: мәсеттәр һәм мәҙрәсәләр, училищелар, һыу тирмәндәре, сауҙа кибеттәре эшләй, баҙарҙар һәм йәрминкәләр үткәрелә. 1906 йылда Борайҙа 6 мәсет, 4 мәҙрәсә, китапхана-уҡыу йорто, почта-телеграф бүлексәһе һәм фельдшер пункты булған[3][5].
1918 йылдың яҙында Борай ихтилалы ҡабына. 1918 йылдың март уртаһында ауыл халҡы Борай улус советы ағзаларын ҡулға ала һәм Борай башҡорт кантонын иғлан итә. Ихтилалсылар тарафынан Борай башҡорт милли советы (шура) ойошторола, большевиктарға ҡаршы көрәш өсөн ҡораллы отряд төҙөлә. Күрше улустарға ярҙам һорап агитатарҙар ебәрелә. 1918 йылдың 18 апрелендә Борай башҡорт милли советы (шура) үҙе һәм күрше ете улус биләмәһен Башҡорт иле составындағы 10-сы Борай кантоны хоҡуғында Борай башҡорт автономиялы районы тип иғлан итә[6].
«Көрәш» татар гәзите мәғлүмәттәре буйынса, Борайға Ҡыҙыл гвардияның бәләкәй генә отряды килгән, һәм ихтилалсылар уларға ҡаршылыҡ күрһәткән. Ҡыҙыл гвардия сигенгәндән һуң, Өфөнән совет ғәскәрҙәре ебәрелгән. 27 мартҡа ҡараған төндә Степан Вострецов етәкселегендәге отрядтар «Борай фронтын» ҡамап, ихтилалды баҫтырған һәм Борай башҡорт кантонын бөтөргән. Һуңынан совет власына ҡаршы агитация өсөн ҡайһы бер урындағы фирмаларға 2 миллион һум күләмендә контрибуция һалынған[6][7].
Иҡтисады
Борай — райондың мөһим административ һәм социаль-иҡтисади үҙәге. Ауылда белем биреү учреждениелары (гимназия, урта мәктәптәр, балалар баҡсалары), мәҙәниәт, һаулыҡ һаҡлау һәм спорт учреждениелары, банк һәм почта бүлексәләре эшләй. Иҡтисад хеҙмәтләндереү өлкәһе, ауыл хужалығы һәм эшкәртеү предприятиелары менән күрһәтелә[8].
Эре кредит һәм микрофинанс ойошмалары: Россельхозбанк, Сбербанк, Банк Уралсиб, Почта Банк[4].
Мәҙәниәт һәм мәғариф
Тарихи рәүештә Борай халҡы юғары белемгә ынтылышы менән айырылып торған. Уҡытыу башта мәсеттәрҙә һәм мәҙрәсәләрҙә, һуңыраҡ земство һәм министрлыҡ училищеларында алып барылған. XX быуатта киң тармаҡлы мәктәп системаһы формалаша. Ауылда Мәҙәниәт йорто, музей, китапханалар, халыҡ һәм үҙешмәкәр коллективтар эшләй[8].
Халыҡ һаны
Билдәле шәхестәре
- Абазов Фәнис Фәметдин улы, педагог, педагогия фәндәре докторы (2002). Башҡортостандың халыҡ мәғарифы атҡаҙанған хеҙмәкәре (1993), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1984).
- Билалова Сулпан Билал ҡыҙы (1965 т.), рәссам, график, дизайнер, педагог.
- Ғиләжетдинов Салауат Мөхәмәт улы (1.01.1959), башҡорт рәссамы. Рәсәй Рәссамдар союзының Башҡортостан төбәк бүлексәһе идараһындағы «Графика» секцияһы етәксеһе, Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы.
- Майский (Мәхүбғәлиев) Сәхиб Нурлығаян улы (17.01.1901—24.01.1943) — Рәсәйҙәге Граждандар, совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1940). Гвардия подполковнигы.
- Лобов Владимир Николаевич (22.07.1935), СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, армия генералы (1989), профессор.
- Солтанов Айрат Хәмит улы (28.01.1962), Туймазы татар театры актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012).
- Хәмитов Шәрәфетдин Йософ улы (1864—?) 1-се гильдия сауҙагәре. Борай ихтилалының етәксеһе.
- Әхмәров Ҡасим Закир улы (7.11.1900—11.02.1969), башҡорт тел белгесе, филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965).
Галерея
Иҫкәрмәләр
- ↑ Городецкая И. Л., Левашов Е. А. Борай // Русские названия жителей: Словарь-справочник. — М.: АСТ, 2003. — С. 59. — 363 с. — 5000 экз. — ISBN 5-17-016914-0.
- ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom1_tab-5_VPN-2020.xlsx
- ↑ 1 2 БУРАЕВО, село, центр Бураевского района. bashenc.online. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 февраль 2026.
- ↑ 1 2 Село Бураево: исторические факты, достопримечательности, климат, фотографии села. gorodarus.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 февраль 2026.
- ↑ История Бураево (ингл.). buraevo.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 февраль 2026.
- ↑ 1 2 Хамидуллин С.И., Таймасов Р.С. Образование Большой Башкирии. - Уфа, 2008. - 88 с..pdf. vk.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 февраль 2026.
- ↑ Мордвинцев Г.В. Бураевское восстание // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
- ↑ 1 2 Борай, ауыл (башҡ.). Башҡорт энциклопедияһы: 7 томда. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 февраль 2026.
- ↑ Ҡалып:Население/1959AB
- ↑ Ҡалып:Население/1970S
- ↑ Ҡалып:Население/1979N
- ↑ Ҡалып:Население/1989F
- ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архивировано 3 февраль 2012 года.
- ↑ 1 2 Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан ВПН-2002 и 2009
- ↑ Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения по населённым пунктам Республики Башкортостан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 август 2014. Архивировано 20 октябрь 2013 года.
- ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 сентябрь 2022. Архивировано 1 сентябрь 2022 года.
Сығанаҡтар
- Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7. (рус.) (Тикшерелеү көнө: 9 февраль 2022)
- Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Өфө: Китап, 2009. — ISBN 978-5-295-04683-4. (рус.) (Тикшерелеү көнө: 9 февраль 2022)
Һылтанмалар
- Борай // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9. (Тикшерелеү көнө: 9 февраль 2022)
.png)
.png)