Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Васютин Владимир Владимирович

Влади́мир Влади́мирович Васю́тин (8 март 1952 — 19 июль 2002) — совет космонавы, «Союз Т-14» йыһан карабы командиры, 1985 йылдың 17 сентябренән 21 ноябренә тиклем йыһанда гиҙгән «Салют-7» орбиталь станцияһының 5-се экспедиция командиры, хәрби лётчик[1][2]. Советтар Союзы Геройы, СССР-ҙың лётчик-космонавы[2], Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһы (Ю. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһы) начальнигы урынбаҫары[1], 1996 йылдың 13 июненән генерал-лейтенант. Ю. А. Гагарин исемендәге Космонавтар әҙерләү үҙәгенең (ЦПК) 6-сы космонавтар төркөмөнә ингән, бер тапҡыр йыһан осошо яһай[3]. Осош дауамы — 64 тәүлек 21 сәғәт 52 минут 08 секунд[1].

Биографияһы

1952 йылдың 8 мартында Харьков ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. 1969 йылда Харьковтың 73-сө урта мәктәбендә 10 класты тамамлай, шуның менән бергә Коротичта ДОСААФ клубында парашют спорты менән дә шөғөлләнгән[4]. Мәктәпте тамамлағандан һуң, шул уҡ йылда Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы С. И. Грицевец исемендәге Харьков юғары хәрби авиация лётчиктар училищеһына (Харьков ВВАУЛ) уҡырға инә һәм 1973 йылда уны команда истребитель авиацияһы һөнәре буйынса тамамлай, имтихан комиссияһы ҡарары менән «лётчик-инженер» квалификацияһына эйә була[2].

1973 йылдың 30 ноябренән, 1974 йылдың 26 сентябренән космонавтар отрядындағы 812-се уҡытыу авиация полкына лётчик-инструктор итеп алынғанға тиклем, училищеның иң яҡшы курсанттарының береһе булараҡ, Харьков ВВАУЛ-ында 809-сы уҡыу авиация полкының (УАП) лётчик-инструкторы вазифаһына тәғәйенләнә. Осоусы хеҙмәте осоронда Л-29, Ути МиГ-15, МиГ-17, Миг-21 самолёттарында оса. Был осорҙа уға «3-сө класлы хәрби лётчик инструктор» квалификацияһы бирелә. Ошо осорҙа МиГ-21 самолётында ун ике курсантты уҡыта[3].

Космос программаһындағы хеҙмәте

1976 йылдың башында Васютинға космонавтар отрядына инергә тәҡдим итәләр. Медицина комиссияһын һәм һөнәри һайлап алыуҙы үткәндән һуң ул махсус әҙерлеккә индерелә[3].

1976 йылдың 23 авгусында Хәрби-һауа көстәре Баш комаедующийының 686-сы бойороғо менән Владимир Васютин һигеҙ осоусы менән бергә Ю. А. Гагарин исемендәге Космонавтар әҙерләү үҙәге 6-сы йыйылма космонавтар отрядына космонавт-тыңлаусы итеп алына. Төркөм «Буран» программаһы буйынса пилоттар әҙерләү маҡсатында йыйыла. Төркөмдөң әҙерлеге ғәҙәти әҙерлектән осоусылар ҡыҫҡа ваҡыт эсендә әҙерлек үтергә һәм һынаусы-осоусы квалификацияһын алырға тейешлеге менән айырыла. Буласаҡ космонавтар Ахтубинск ҡалаһындағы һынаусы-осоусыларҙы әҙерләү үҙәгенә ебәрелә[5].

1976 йылдың авгусынан 1979 йылдың ғинуарына тиклем Владимир Васютин дөйөм йыһан әҙерлеге программаһын уңышлы үтәй. 1977 йылдың июлендә Ул Ахтубинск ҡалаһында урынлашҡан 267-се авиация техникаһын һынау Һәм лётчик-һынаусылар әҙерләү үҙәген отличие менән тамамлай, Унда МиГ-21смт, МиГ-21бис, Як-28, Як-40 самолёттары менән идара итеүҙе үҙләштерә. 1977 йылдың 29 июнендә Владимир Васютинға «3-сө класлы Һынаусы-осоусы» квалификацияһы бирелә[6].

1979 йылдың 17 ғинуарында уға «Хәрби-һауа көстәренең парашют-десант әҙерлеге инструкторы» исеме бирелә. Шулай уҡ дөйөм йыһан әҙерлеге программаһы сиктәрендә водолаз булыу серҙәрен өйрәнә, шунан Һуң Владимир Васютинға «Офицер-водолаз» квалификацияһы бирелә[6].

1979 йылдың 30 ғинуарында Ю. А. Гагарин исемендәге Космонавттар әҙерләү үҙәгенең космонавтар отряды космонавты вазифаһына тәғәйенләнә. Ю. А. Гагарин[2].

1979 йылдың мартында Владимир Васютинға «2-се класлы хәрби осоусы», ә 1982 йылдың 28 ғинуарында «1 класлы хәрби осоусы» квалификацияһы бирелә. Класын 1988 йылға тиклем йыл һайын раҫлай. 9 самолёт тибын: Л-29, Л-39, МиГ-17, МиГ-21 бөтә модификациялары, Як-28, Як-40, Ту-104ЛЛ, Ту-134, Ан-30 үҙләштерә. Дөйөм осоу ваҡыты (налёт) — 1560 сәғәт[1][2][6].

1978 йылдан 1982 йылға тиклем 2 ғилми-тикшеренеү эштәрен һәм йыһан караптары һәм станциялары экипажының эш итеү методикаһын яҙыуға туранан-тура ҡағылышлы 3 һынау эштәрен башҡарыуҙа ҡатнаша[3].

1982 йылдың ғинуарынан 1986 йылдың февраленә тиклем Ю. А. Гагарин исемендәге Космонавттар әҙерләү үҙәгенең (ЦПК) космонавт-һынаусыһы вазифаһында хеҙмәт итә. Оборона Министрлығы киностудияһы менән берлектә «Союз-Т» карабының йәшәүҙе тәьмин итеү системалары буйынса уҡыу фильмын төшөрөүҙә ҡатнаша[3].

Бер нисә йыһан экспедицияһының дубляж составына инә[1][2]:

  • 1981 йылдың декабренән 1982 йылдың авгусына тиклем «Салют-7» орбиталь станцияһына экспедицияның дубляж экипажы командиры (Виктор Петрович Савиных һәм Ирина Рудольфовна Пронина менән);
  • 1982 йылдың 19 авгусында «Союз Т-7» йыһан карабы командиры Леонид Иванович Поповтың дублёры;
  • 1982 йылдың сентябренән 1983 йылдың мартына тиклем «Салют-7» орбиталь станцияһына экспедицияның (Виктор Савиных һәм Анатолий Левченко менән) дубляж экипажы командиры;
  • 1983 йылдың июненән сентябренә тиклем — «Союз Т-10-1» карабының (Виктор Петрович Савиных менән) резерв (өсөнсө) экипажы командиры;
  • 1983 йылдың октябренән 1984 йылдың ғинуарына тиклем «Салют-7» йыһан карабында 3-сө төп экспедицияның (Виктор Савиных һәм Валерий Владимирович Поляков менән) дубляж экипажы командиры;
  • 1984 йылдың 8 февралендә «Союз Т-10» йыһан карабы командиры Леонид Денисович Кизимдың дублёры;
  • 1984 йылдың февраленән июнь айына тиклем «Салют-7» орбиталь станцияһына экспедицияның (Виктор Савиных һәм Екатерина Иванова менән) дубляж экипажы командиры;
  • 1984 йылдың 7 июлендә «Союз Т-12» йыһан карабы командиры Владимир Александрович Джанибековтың дублёры[7].

Осоуға әҙерлек

1984 йылдың сентябренән «Салют-7» төп экипажы командиры сифатында, башта Виктор Савиных һәм Александр Александрович Волков менән, 4-се төп экспедицияла ҡатнашыуға әҙерлек башлай. Станциялағы авария арҡаһында (экипаж булмаған осорҙа элемтә юғала) осош ярты йылға кисектерелә, ә станцияны ҡотҡарыуҙа «Союз Т-13» йыһан карабы экипажы составында ҡатнашҡан Виктор Савиных урынына Васютин экипажына Георгий Михайлович Гречко инә[3].

Космосҡа осоу

# Старт карабы Старт, UTC Экспедиция Төшөү карабы Ултырыу, UTC Налёт Асыҡ космосҡа сығыу Асыҡ космоста үткәргән ваҡыт
1 Союз Т-14 17.09.1985, 12:38 Союз Т-14, Салют-7 (5) Союз Т-14 21.11.1985, 10:31 64 тәүлек 21 сәғәт 52 минут 0 0

Васютин 1985 йылдың 17 сентябренән 21 ноябренә тиклем «Союз Т-14» карабы һәм «Салют-7» Оҙайлы орбиталь станция (ДОС) төп экспедиция командиры сифатында йыһанға осош яһай[8]. Георгий Михайлович Гречко (бортинженер) һәм Александр Александрович Волков (космонавт-тикшеренеүсе) менән бергә старт ала. Ергә Виктор Петрович Савиных һәм Александр Волков менән бергә ултыра. Танытыу һүҙе (позывной) — «Чегет-1»[2][3].

Васютиндың һаулығы торошо буйынса, осош ваҡытында киҫкен ауырыуы булғанлығы асыҡланыу сәбәпле, йыһанға осоу туҡтатыла. 1985 йылдың 21 ноябрендә экипаж «Союз Т-14» йыһан карабында «Салют-7» станцияһын ташлап китә һәм шул уҡ көндө[9] Ергә төшә[10]. Васютин 7-се Үҙәк ғилми-тикшеренеү авиация госпиталенә (ЦВНИАГ) оҙатыла, унда 1985 йылдың 22 ноябренән 26 декабренә тиклем була.

Экипажем төшкәндән һуң бер ай дауамында махсус тәғәйенләнгән Дәүләт комиссияһы эшләй, ул осош һөҙөмтәләрен һәр яҡлап баһалай. Комиссияның станция бортында экипаждың эшен илдең юғары исемдәре бирелеүгә лайыҡлы тип таныу тураһындағы ҡарары космонавтарҙың ғәмәлдәре намыҫлы, грамоталы һәм дөрөҫ булыуын раҫлай. Табиптар ҙа быны таный[11][12].

Осош ваҡытында экипаж СССР оборона Министрлығы мәнфәғәтендә байтаҡ геофизик, астрофизик, техник, медикобиологик тикшеренеүҙәр һәм ғәмәли эксперименттар үткәрә, бынан тыш, халыҡ хужалығы мәнфәғәтендә Ерҙе һәм донъя океанын фотоға төшөрөү буйынса ҙур күләмдәге эштәр башҡарыла[1].

Космосҡа уңышлы осош яһағаны һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1985 йылдың 20 декабрь Указы менән Васютин Владимир Владимировичҡа, Ленин ордены һәм «Алтын йондоҙ» миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә[1].

Хәрби-һауа көстәрендә (ВВС) артабанғы хеҙмәте

1986 йылдың 25 февралендәге Хәрби-һауа көстәре Баш Командующийы бойороғо менән Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһының (ВВА) команда факультетының 2-се курсы тыңлаусыһы итеп ҡабул ителә. 1986 йылдың 21 мартында Ю. А. Гагарин Космонавтар әҙерләү үҙәгенең (ЦПК) шәхси составы исемлегенән сығарыла[2].

Уҡыу осоронда авиация полкы командиры вазифаһында осоу (13 сәғәт налёт) һәм ғәскәри практика үтә, уны «бик яҡшы — отлично» баһаһы менән башҡара[6].

1987 йылда Ю. А. Гагарин исемендәге ВВА-ны тамамлай. Гагарин һәм адъюнктураға уҡырға инә, 1989 йылдың 27 декабрендә ваҡытынан алда диссертацияһын уңышлы яҡлай һәм «хәрби фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәһе бирелә[6].

1990 йылдың октябренән 1991 йылдың ноябренә тиклем штурман факультеты начальнигы урынбаҫары, ә һуңынан 1995 йылдың мартына тиклем, штурман факультеты начальнигы була. Ул Юғары хәрби академия (ВВА) һәм Космонавтар әҙерләү үҙәге (ЦПК) араһында йыһан әҙерлеге мәсьәләләре буйынса үҙ-ара эш итеү өсөн яуаплы була. 1992 йылдың 21 майында Владимир Васютинға «Космонавтика кафедраһы буйынса доцент» ғилми званиеһы бирелә[13].

1995 йылдың 3 мартында Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһының авиацияның хәрби хәрәкәттәрҙе тәьмин итеүе факультеты начальнигы итеп тәғәйенләнә. Өс айҙан Һуң, Генштаб Академияһы ҡарамағындағы Юғары академик курстарҙы тамамлағандан һуң, «генерал-майор» исемен биреп, Ю. А. Гагарин исемендәге ВВА начальнигы урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр[6].

1997 йылдың 24 октябрендә докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай һәм «хәрби фәндәр докторы» ғилми дәрәжәһенә эйә була. 1998 йылдың 7 февраленән хәрби фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы. 1998 йылдың 18 ноябренән — космос сараларын хәрби ҡулланыу кафедраһы буйынса профессор[6].

Васютин 40-тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы (шул иҫәптән донъяның 20 илендә 5 телдә баҫылған сит ил баҫмаларында Васютин 40-тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы (шул иҫәптән донъяның 20 илендә 5 телдә сит ил баҫмаларында — 8).

2002 йылдың февралендә Васютин Владимир Владимирович «Прошлое, настоящее и будущее авиации и космонавтики» монографияһы өсөн А. В. Суворов исемендәге премияға лайыҡ була[13].

Йәмәғәт-сәйәси эшмәкәрлеге

Рәсәй космонавтикаһына ярҙам итеү халыҡ-ара йәмәғәт хәйриә фонды президенты, Йыһанға осоштарҙа ҡатнашыусылар ассоциацияһының вице-президенты була[6].

Вафат булыу датаһы һәм сәәбәбе

2002 йылдың 19 июлендә ашҡаҙан яман шеше сиренән вафат була[3]. Мәскәү өлкәһендә Монинск мемориаль хәрби зыяратында ерләнгән[3].

Ғилми дәрәжәләре һәм званиелары

  • Хәрби фәндәр кандидаты — 27 декабрь, 1989
  • Хәрби фәнддәр докторы — 24 октябрь, 1997
  • Доцент (космонавтика кафедраһы) — 21 май 1992
  • Хәрби фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы — 7 февраль, 1998
  • Профессор (космос сараларын хәрби ҡулланыу кафедраһы) — 18 ноябрь, 1998[3]

Хәрби званиелар

  • Лейтенант (1972 йылдың 26 октябре)
  • Өлкән лейтенант (1975 йылдың 6 декабре)
  • Капитан (1977 йылдың 30 декабре)
  • Майор (1981 йылдың 20 ғинуары)
  • Подполковник (1984 йылдың 24 ғинуары)
  • Полковник (1989 йылдың 7 майы)
  • Генерал-майор (1995 йылдың 7 июне)
  • Генерал-лейтенант (1996 ылдың 13 июне)[3]

Класлығы

  • 3-сө класлы хәрби лётчик-инструктор (24 октябрь 1974)
  • 3-сө класлы лётчик-һынаусы (29 июнь 1977)
  • Парашют-десант әҙерлеге инструкторы (17 ғинуар 1979)
  • 2-се класлы хәрби лётчик (12 март 1979)
  • 1-се класлы хәрби лётчик (28 ғинуар 1982)
  • Офицер-водолаз
  • 3-сө класлы космонавт (25 декабрь 1985)[3]

Ҡаҙаныштарын таныу

Почётлы званиелар

  • Советтар Союзы Геройы (СССР Юғары Советы Президиумының 1985 йылдың 20 декабре Указы)
  • СССР-ҙың лётчик-космонавы (1985 йылдың 20 декабре)[1]
  • Кито ҡалаһының Почётлы гражданы (Эквадор)[6]

СССР һәм Рәсәй Федерацияһының дәүләт һәм ведомство наградалары

  • Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙо» (1985 йылдың 20 декабре)
  • Ленин ордены (1985 йылдың 20 декабре)
  • Почёт ордены (Рәсәй) (1996 йылдың 1 марты)
  • «За укрепление боевого содружества» миҙалы (СССР); 1991 йылдың 18 феврале)
  • [[«Хәрби берләшмәне нығытҡан өсөн» миҙалы (Рәсәй Оборона Министрлығы); 1998 йылдың 8 декабре)
  • Өс дәрәжәнән торған «За безупречную службу» миҙалы (1980 йылдың 13 ғинуары, 1985 йылдың 7 ғинуары, 1990 йылдың 5 ғинуары)[3]
  • 5 юбилей миҙалы[7]

Башҡа дәүләттәр наградалары

  • «Братство по оружию» миҙалы (Польша, 1990 йылдың 8 майы)
  • «Военная звезда» миҙалы (Эквадор, 2001 йылдың 12 апреле)[1][2]

Премиялары

  • «Прошлое, настоящее и будущее авиации и космонавтики» монографияһы өсөн А .В. Суворов исемендәге премия (2002 йылдың феврале)[3]

Ғаиләһе

  • Атаһы — Васютин Владимир Кузьмич, (01.06.1911 — 27.08.1975), Харьков ҡалаһындағы «Электромашина» заводы слесаре
  • Әсәһе — Васютина (Цыгулева) Екатерина Гавриловна, (10.05.1923 — 06.07.2006), Харьков ҡалаһындағы «Электроаппаратура» заводында ҡаҙанлыҡ операторы
  • Ағаһы — Васютин Борис Владимирович, (28.02.1937 — 1996), Харьков ҡалаһы янындағы Сортировка ҡасабаһында урынлашҡан вагон депоһы слесаре
  • Апаһы — Шегда (Васютина) Татьяна Владимировна, (29.04.1946 — 16.09.2021), Харьков политехник институтының кесе ғилми хеҙмәткәре
  • Ҡатыны — Васютина (Карташова) Галина Александровна, 13.02.1953 йылда тыуған, техник-технолог
  • Ҡыҙы — Васютина Елена Владимировна, 18.10.1977 йылда тыуған
  • Ҡыҙы — Васютина Валерия Владимировна, 31.10.1984 йылда тыуған
  • Ейәндәре — Евгений (20.02.2004), Владимир (13.07.2010), Александр (1.08.2012)[3]

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Васютин Владимир Владимирович. Роскосмос. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 август 2023.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Васютин Владимир Владимирович Герой Советского Союза, Летчик-космонавт СССР. Центр подготовки космонавтов имени Ю. А. Гагарина. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 август 2023.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Владимир Владимирович Васютин. Космическая энциклопедия AstroNote. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 август 2023.
  4. ↑ Алёна Моргуновская, Юлия Силина. Владимир Васютин: Путь в небо и за его пределы. Крылья Родины. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 август 2023.
  5. ↑ 6-й набор в отряд ЦПК ВВС. Космическая энциклопедия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 август 2023.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Васютин, Владимир Владимирович. ТАСС. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 август 2023.
  7. ↑ 1 2 Васютин Владимир Владимирович. «Роскосмос». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 ноябрь 2021. Архивировано 18 ноябрь 2021 года.
  8. ↑ Васютин Владимир Владимирович. Герои страны. Международный патриотический интернет-проект. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 август 2023.
  9. ↑ Долговременная орбитальная станция третьего поколения Салют-7. РКК Энергия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 август 2023.
  10. ↑ Союз-Т14. april12.eu. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 август 2023.
  11. ↑ Александр Милкус. В Музее космонавтики открывают выставку памяти космонавта Владимира Васютина. Комсомольская правда (2 март 2022). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 август 2023.
  12. ↑ Врачи раскрыли данные о сорванной в 1985 году миссии космонавта Васютина. РИА Новости (21 ноябрь 2022). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 август 2023.
  13. ↑ 1 2 Космонавт Владимир Васютин: досье. Аргументы и факты (14 ғинуар 2016). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 август 2023.

Әҙәбиәт

Һылтанмалар


Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар