Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Иҫке таш мәсете

Sight symbol black.svg архитектура ҡомартҡыһы (федераль)

Иҫке таш мәсете (рус. Мечеть Иске-Таш; Туғыҙынсы йәмиғ, Яңы биҫтә мәсете) — Ҡазан ҡалаһындағы тарихи мәсеттәрҙең береһе, федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты. Ул Яңы Татар биҫтәһендә, ҡаланың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан ғәмәлдәге мосолман дини ҡомартҡыһы.

Тарихы

Риүәйәттәргә ярашлы, мәсет Ҡазанды 1552 йылда Иван Грозный ғәскәрҙәре яулау ваҡытында һәләк булған мосолман яугирҙарының туғандар ҡәберлеге урынында төҙөлгән[1][2]. Был урын ҙур иҫке таш менән билдәләнгән булған (татар. зур иске таш), һәм ул таш һуңынан мәсеттең көнсығыш фасады алдында ҡуйылған[2][3].

undefined


Таш мәсет 1802 йылда Малмыж ҡалаһынан беренсе гильдия сауҙагәре Ғабдулла Үтәмышевтың хәйриә аҡсаһына төҙөлә. XIX быуаттың 1830-сы йылдарында бина яңынан үҙгәртеп ҡорола, классицизм стилендә төҙөкләндерелә (фараз буйынса архитектор А. К. Шмидт проекты буйынса). Ул Яңы Татар биҫтәһенең мөһим ижтимағи һәм дини үҙәге була.

XIX быуатта мәсет имамдары булып Әмирхановтар нәҫеле вәкилдәре хеҙмәт итә. Мәсет эргәһендә уларҙың йорто урынлашҡан була, унда күренекле татар яҙыусыһы Фатих Әмирхан (1886–1926) тыуып үҫә[4]>[5].

1930-сы йылдар аҙағында, Татар АССР Үҙәк башҡарма комитеты ҡарары менән мәсет ябыла. Совет осоронда бина мәктәп, склад, госпиталь һәм художество мәктәбе итеп файҙаланыла[6].

1994 йылда мәсет дин әһелдәренә ҡайтарыла.

Иҫке таш мәсетенең шартлы элгәреһе итеп 1782 йылғы Ҡазан планында күрһәтелгән икенсе ағас Яңы биҫтә мәсетен иҫәпләргә мөмкин (архитектор В. И. Кафтырев проекты). Таш мәсет төҙөлгәндән һуң, ағас мәсет 1830-сы йылдарға тиклем эшләүен дауам итә, һуңынан юҡҡа сыға. Шулай итеп, Иҫке таш мәсете ошо юғалған мәхәллә мәсетенең вариҫы булып тора[7].

Архитектураһы

Иҫке таш мәсете — Иҙел буйы төбәгенә хас ике заллы (йәмиғ) мәсеттәр төрөнә ҡарай, түбәһендә манараһы урынлашҡан[2].

Бина — ике ҡатлы, кирбестән һалынған, штукатурланған, тура мөйөшлө. Көньяҡ фасадында михраб уйымы бар, инеү урыны төньяҡтан. Вестибюль намаҙ залдарынан айырым стена менән бүленгән.

Икенсе ҡатҡа өс маршлы баҫҡыс илтә. Унда анфилада рәүешендә урынлашҡан ике намаҙ залы бар, улар ҡалын стена менән айырыла. Ошо стенаның эсендә манараға алып барыусы тар баҫҡыс, шулай уҡ келәт урынлашҡан.

Төп зал бейек (4,5 метрҙан ашыу), ҙур тәҙрәләр менән яҡтыртыла. Кесе зал уның майҙанының яҡынса өстән ике өлөшөн тәшкил итә. Беренсе ҡат тарихи рәүештә хужалыҡ маҡсаттарында файҙаланылған.

Фасадтар классицизм стилендә башҡарылған. Бинаның үҙенсәлеге — уртала урынлашҡан өс яруслы цилиндрик манара. Был форма һирәк осрай һәм Болғар кеүек боронғо ҡалалар архитектураһына ауаздаш[8][2].

Имамдары

XIX быуат башынан алып мәсеттә Әмирхановтар династияһы вәкилдәре хеҙмәт итә. Беренсе билдәле имам — Шәмсетдин ахун Мөхәммәтшәриф (1792 йылда вафат).

Артабанғы йылдарҙа имамдар булып Фазыл Сәйфетдинов, Әмирхан бин Ғәбделмәннан, Мөхәммәтвафа, Байморат Мөхәррәмов хеҙмәт итә. XIX быуат уртаһынан башлап Хөсәйен Әмирхан (1816–1893) һәм уның улы, мәғрифәтсе Мөхәммәтзариф Әмирхан (1853–1921) мәсет тормошонда ҙур роль уйнай.

1893–1932 йылдарҙа мәсеттә шағир Мөхәммәтсадыйҡ Иманҡолов мулла вазифаһын башҡара[9][8].

2018 йылдан имам — Рамил хәҙрәт Юнысов, ул шулай уҡ Ҡол Шәриф мәсете менән бәйле дини эшмәкәрлеге менән билдәле[10].[11].

Реставрация һәм хәҙерге торошо

2021–2024 йылдарҙа мәсеттә «Тарихи хәтер» федераль проекты сиктәрендә комплекслы фәнни реставрация үткәрелә. Эштәр барышында бинаның конструкциялары нығытыла, фасадтар, манара, ҡыйыҡ, эске интерьерҙар тулыһынса тергеҙелә, инженер системалары яңыртыла.

Реставрация 2024 йылдың августында тамамлана. Бөгөнгө көндә Иҫке таш мәсете — ғәмәлдәге дини ҡоролма һәм федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты[12][6].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ В мечети «Иске Таш» в Казани завершена реставрация. Комитет Республики Татарстан по охране объектов культурного наследия (25 декабрь 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 апрель 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 Иске-таш. Tatarica (Татарская энциклопедия). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 апрель 2026.
  3. ↑ Мечеть «Иске Таш» – «Девятая соборная». igelek.tatar (15 март 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 апрель 2026.
  4. ↑ В Казани пройдут Амирхановские чтения. Татар-информ (10 декабрь 2013). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 апрель 2026.
  5. ↑ 14 декабря: Амирхановские чтения. Исламский портал (10 декабрь 2013). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 апрель 2026.
  6. ↑ 1 2 220-летний минарет и уникальные находки: в Казани реставрируют мечеть Иске Таш XIX века. Татар-информ (25 май 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 апрель 2026.
  7. ↑ Ангелина Панченко. «Реставрация Белой мечети Казани — это восстановление исторической справедливости» (билдәһеҙ). Реальное время (27 май 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 апрель 2026.
  8. ↑ 1 2 Мечеть «Иске Таш» в Казани. protatarstan.ru (13 июль 2022). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 апрель 2026.
  9. ↑ Мечеть «Иске Таш». kazan.ws. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 апрель 2026.
  10. ↑ Казанская мечеть «Иске Таш»: легенды о «старом камне» и анархия с массовыми драками. Реальное время (24 ноябрь 2020). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 апрель 2026.
  11. ↑ Рамиль хазрат Юнусов. Halalguide.me. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 апрель 2026.
  12. ↑ Возрождение мечети: казанской «Иске Таш» вернут исторический облик. Всемирный конгресс татар (13 август 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 апрель 2026.

Әҙәбиәт

  1. Казань в памятниках истории и культуры. — Казань: Татарское кн. изд-во, 1982. — С. 215.

Һылтанмалар

  1. Мечеть «Иске-Таш» на портале «Мечети России»
  2. Серей Саначин, "Выявление местоположений мечетей Казани елизаветинского времени (40-50-ее гг. XVIII в.) // Мечети в духовной культуре татарского народа (XVIII в. — 1917 г.). Материалы Всероссийской научно-практической конференции (25.04.2006 г., г. Казань). Казань: Институт истории АН РТ, 2006. — 312 с.

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар