Иҫке Ҡалмаш

Ауыл Ҡалмаш йылғаһы буйында^[4], район үҙәгенән, Саҡмағош ауылынан көнсығышҡа табан 12 км, Бүздәк тимер юл вокзалынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 79 км алыҫлыҡта урынлашҡан^[4].

• Район үҙәгенә тиклем (Саҡмағош): 12 км,
• Яҡындағы тимер юл станцияһы (Бүздәк): 79 км^[5].

Ауылда дымлы континенталь климат, йәйҙәре йылы була (Кёппен классификацияһы: Dfb). Уртаса йыллыҡ температура 4,2°С. Иң йылы ай — август (уртаса температура 16,8°С), иң һыуығы — ғинуар (уртаса температура −15,8°С). Өҫтөнлөк иткән елдәр көньяҡтан һәм көньяҡ-көнбайыштан иҫә^[6].

Ауыл Кушнаренко—Саҡмағош—Баҡалы трассаһында урынлашҡан. Иң яҡын тимер юл вокзалы — Өфө—Ульяновск линияһындағы Бүздәк (төньяҡ-көнсығышҡа табан 79 км) станцияһы. Район үҙәгенә, Саҡмағошҡа, Өфө ҡалаһына даими автобус йөрөй.

Документаль сығанаҡтар буйынса, ауылдың тарихы 1709 йылдан башлана, бында Пенза өлкәһенән татарҙар күсеп килә^[7]. Ауыл хакимиәтенән хәбәр итеүҙәренсә, тәүге күскенселәр шулай уҡ Ишәй түбәһе Ҡаңлы волосынан Ҡалмаш йылғаһының һул ярына күсеп килгән ете башҡорт ғаиләһе булған. Ауылдың был өлөшөн әле лә «Башҡорт осо» тип йөрөтәләр.

«БАССР тарихы буйынса документтар һәм материалдар» йыйынтығының 3-сө өлөшөндә, шулай уҡ Ә.З. Әсфәндиәровтың «История сёл и деревень» монографияһында (6-сы том, 72-се бит) Иҫке Ҡалмаш ауылы 1709 йылда уҡ булған тип күрһәтелә. Был дата тораҡ пункттың беренсе тапҡыр телгә алыныуы йылы тип иҫәпләнә.

1722—1723 йылдарҙағы беренсе ревизия (халыҡ иҫәбен алыу) материалдары буйынса, Иҫке Ҡалмаш ауылында Ҡазан губернаһынан күсеп килгән 26 татар йәшәгән^[8].

Ауылға Аҡчуриндар, Тимашевтар, Мәҡүловтар, Кашаевтар, Ҡазаевтар, Саҡаевтар, Йәнбухтиндар династиялары вәкилдәре нигеҙ һалған^[7].

1795 йылда 19 хужалыҡта 132 кеше йәшәгән. 1865 йылда 135 хужалыҡта 893 кеше йәшәгән. Унда йәшәүселәр малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, йөк ташыу менән шөғөлләнгән. Ул ваҡытта ауылда ике мәсет, мәктәп, күн эшкәртеү заводы, волость идараһы булған.

1906 йылда ауылда өс мәсет, мәктәп, өс тирмән, өс аҙыҡ-түлек магазины, ике иген магазины, волость идараһы бинаһы теркәлгән^[4].

1922 йылға тиклем Иҫке Ҡалмаш ауылы волость үҙәге була. 1925 йылда Иҫке Ҡалмаш ауыл советы ойошторола^[8].

Иҫке Ҡалмаш ауыл Советынан 822 кеше (шул иҫәптән ете ҡатын-ҡыҙ) фронтҡа китә. 386 кеше яуҙа һәләк була, 436 кеше еңеү менән ҡайта. Еңеүселәр араһында ике Дан ордены (3-сө һәм 2-се дәрәжә) кавалеры һәм 1945 йылдың 24 июнендә Мәскәүҙә Еңеү парадында ҡатнашыусы Ғайсин Карам да була. Ауыл үҙәгендә Еңеү паркы һәм Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандарға һәйкәл ҡуйылған^[9].

Милли составыв: татарҙар, башҡорттар.

Ауыл биләмәһендә түбәндәгеләр эшләй:^[3][9]

• Октябрь ауыл хужалығы етештереү кооперативы (дир.: Ә.Ф. Мусин, төп эшмәкәрлеге: малсылыҡ һәм игенселек);
• Крәҫтиән хужалыҡтары (яҡынса 300 гектар ер);
• «Транснефть-Урал» акционерҙар йәмғиәтенең Саҡмағош нефть һурҙырыу станцияһы;
• «Уралтранснефтепродукт» нефть һурҙырыу станцияһы;
• «Связьтранснефть» (рус.)баш. ААЙ;
• «Саҡмағошнефть» нефть насос станцияһы;
• Дөйөм дөйөм белем биреү мәктәбе (1-11-се кластар);
• Ике балалар баҡсаһы;
• Иҫке Ҡалмаш район дауаханаһы;
• Һаҡлыҡ банкы ПАО;
• Почта бүлеге;
• Мәҙәниәт үҙәге;
• Ауыл китапханаһы.

Халыҡтың күпселеге ауыл хужалығында, нефть сәнәғәтендә, социаль хеҙмәтләндереүҙә эшләй^[3].

Ауыл йорттары тулыһынса газға тоташтырылған. «Таҙа һыу» республика программаһы буйынса ауылда һыу үткәргестәренә капиталь ремонт бара^[9].

1848 йылда тәүге дини мәктәп асыла, 1907—1910 йылдарҙа ҡыҙҙар өсөн мәҙрәсә асыла. 1907 йылда малайҙар өсөн өс класлы мәктәп асыла^[13].

1920—1921 уҡыу йылында дүрт класлы башланғыс мәктәп асыла. 1924—1925 уҡыу йылында Бәләбәй кантоны халыҡ мәғарифы идаралығы мәктәпте терәк мәктәп итеп билдәләй. Ғәли Ҡалмәтов мәктәптең тәүге директоры була.

1922 йылда II баҫҡыс мәктәп асыла. Беренсе сығарылыш класы 1924—1925 уҡыу йылында тамамлай.

1932 йылда Крәҫтиән йәштәре мәктәбе (ШКМ) асыла. Уның тәүге директоры И. Акчурин була.

1941—1942 уҡыу йылында Иҫке Ҡамышлы ете йыллыҡ мәктәбе урта мәктәп итеп үҙгәртелә. Урта мәктәп директоры итеп Нурислам Фәхретдин улы Аҡчурин тәғәйенләнә. 1946 йылда 15 уҡыусы тәүге тапҡыр өлгөргәнлек аттестатын ала^[9].

1969 йылда типовой мәктәп бинаһы төҙөлә^[13].

Әлеге ваҡытта мәктәптә 218 уҡыусы һәм 32 уҡытыусы уҡый (50 % беренсе йәки юғары квалификация категорияһына эйә). Мәктәп ойошторолғандан алып 3 меңдән ашыу юғары уҡыу йорто дипломы алған, уларҙан яҡынса 100-ө алтын һәм көмөш миҙалдар алған. Мәктәптә яҡын-тирәләге ауылдарҙан килгән балалар өсөн интернат та эшләй. Мәктәптә тыуған яҡты өйрәнеү музейы булдырылған^[9].

Ауыл ҡасабаһында ике муниципаль бюджет мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы эшләй:

• 1-се балалар баҡсаһы (етәксеһе — Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы Г. Р. Шакирова), 2012 й.
• 2-се балалар баҡсаһы (етәксеһе — Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы Н. М. Вәлиева).

Балалар баҡсаһында 95 бала тәрбиәләнә^[9].

1848 йылда мәҙрәсә үҙ ишектәрен аса. 1897—1898 йылдарға өсөнсө мәсет төҙөлә (әлеге ваҡытта бинала иҫке мәктәп урынлашҡан). Мәҙрәсә-мәктәпте мулла Шәкүр Дәүкәев етәкләй.

2007 йылдың 2 сентябрендә ауылда хәҙерге «Зәйтүнә» мәсете[9] асыла.

• Иҫке Ҡамышлы ҡаласығы — ауыл эргәһендә урынлашҡан археологик ҡомартҡы.[4]
• Ауыл мәҙәниәт үҙәгендә тыуған яҡты өйрәнеү музейы урынлашҡан.[8]
• Ауыл үҙәгендә — Еңеү паркы, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандарға һәйкәл.
• «Зәйтүнә» мәсете (2007 й. төҙөлгән)[9]

• Аҡсурина Фирүзә Исхаҡ ҡыҙы (1949 йылда тыуған) — ғалим-зоотехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2001), профессор (2007).
• Хазиев Ғәҙелгәрәй Закир улы (1930 йылда тыуған) — ғалим-ветеринар, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының почетлы академигы (1995), ветеринария фәндәре докторы (1982), профессор (1986).