Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Абыҙгилдин Йыһангир Талха улы

РУВИКИ интернет-энциклопедияһында Абыҙгилдин фамилиялы башҡа кешеләр тураһында мәҡәләләр бар.

Йыһангир Талха улы Абыҙгилдин (рус. Джихангир Талхович Абзгильдин; 1875 йылдың 10 феврале, Өфө, Өфө губернаһы, Рәсәй империяһы — 1938 йылдың 17 июне, Өфө, РСФСР, Башҡорт АССР-ы, СССР) — мосолман дини һәм йәмәғәт эшмәкәре, дин белгесе, мәғрифәтсе һәм педагог. Ахун (1912 йылдан), Өфөнөң Беренсе йәмиғ мәсете имам-хатибы, «Ғосмания» мәҙрәсәһе директоры һәм мөҙәрис (1907–1918). Эске Рәсәй һәм Себер мосолмандарының Үҙәк дини идараһы (ЦДУМ) ағзаһы (1923–1928 һәм 1932–1936), 1927 йылдан ЦДУМ ҡарамағындағы Ғөләмәләр советы рәйесе. Дин белеме, фәлсәфә, астрономия һәм тәбиғәт белеме буйынса хеҙмәттәр авторы[1][2]. 1936 йылда репрессиялана, 1938 йылда атып үлтерелә, 1994 йылда үлгәндән һуң аҡлана[3].

Биографияһы

Й. Т. Абыҙгилдин 1875 йылдың 10 февралендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Яңы Янбәк ауылында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районы) тыуған[1][2]. Уның олатаһы Бәҙел Абыҙгилдин 1825 йылдан башҡорт командаһы 7-се кантон 1-се йортта мулла булып хеҙмәт итә. Атаһы Талха Петербург кадет корпусында уҡыған, һуңынан Өфөлә урядник булып хеҙмәт иткән[4].

Башланғыс белемде Ҡазан өйәҙе Ҡышҡар ауылы (хәҙер — Татарстандың Арса районы) мәҙрәсәһендә һәм рус башланғыс училищеһында ала. 1907 йылда Ырымбурҙағы «Хөсәйениә» мәҙрәсәһен — төбәктең иң эре уҡыу йорттарының береһен тамамлай. Уҡыу осоронда «Сәскә» («Чикертке») һәм «Яҙ» («Яз») журналдары менән хеҙмәттәшлек итә[1].

1907 йылда Й. Т. Абыҙгилдин Өфөнөң Беренсе йәмиғ мәсете имамы итеп тәғәйенләнә. 1912 йылда ахун дәрәжәһенә лайыҡ була. 1907 йылдан 1918 йылға тиклем Өфөнөң Беренсе йәмиғ мәсете ҡарамағындағы «Ғосмания» мәҙрәсәһен (шулай уҡ «Ғосмания») етәкләй, бында мөҙәрис (уҡытыусы) вазифаһын да башҡара[5].

1923–1928 һәм 1932–1936 йылдарҙа Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты ағзаһы һәм ҡаҙый (судья) була. 1921 йылдан ЦДУМ ҡарамағындағы Ғөләмәләр советы ағзаһы, ә 1927 йылдан — уның рәйесе[1][4].

1928–1932 йылдарҙа Көнбайыш Себер крайының Нарым округында һөргөндә була. 1936 йылда репрессиялана. 1938 йылдың 17 июнендә Өфөлә атып үлтерелә. 1994 йылда аҡлана[3].

Ижады

Й. Т. Абыҙгилдин исламда уртаса реформатор ҡараштарға эйә була. Ул реформалар яҡлы, ҡатын-ҡыҙҙарҙың белем алыуҙа һәм сәйәси тормошта тиң хоҡуҡлы булыуы өсөн сығыш яһай. Өфөлә беренселәрҙән булып мәҙрәсә ҡарамағында ҡатын-ҡыҙҙар өсөн уҡыу курстары аса. Мосолман уҡыу йорттарында донъяуи дисциплиналарҙы уҡытыу программаһын эшләй[2].

1914 йылдың 15–25 июнендә Санкт-Петербургта үткән IV Бөтә Рәсәй мосолман съезы эшендә әүҙем ҡатнаша. 1917 йылдың мартында ваҡытлы ҡаҙый итеп һайлана һәм уҡыу йорттарына, мәғрифәтселек һәм фәнни маҡсаттарға сығымдарҙы изге эш тип таныған һәм уларҙы саҙаҡа (ихтыяри ярҙам) менән тиңләштергән фәтүәгә ҡул ҡуя[1].

Уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге

1907 йылда Й. Т. Абыҙгилдин Өфөлә «Ғосмания» мәҙрәсәһен етәкләй, ул тиҙҙән төбәктең иң эре уҡыу йорттарының береһенә әйләнә. Ул мәҙрәсәгә «Хөсәйениә» мәҙрәсәһендә ҡулланылған программаға ориентирлашып, яңы уҡыу программаһын индерә. Программа дини дисциплиналарҙы ла, донъяуи фәндәрҙе лә үҙ эсенә ала: ислам тарихы, тәжүид, татар теле, арифметика, география[5][2].

Й. Т. Абыҙгилдин уҡытыусылар составын яңырта, уҡыу курсының оҙайлығын арттыра, шәкерттәрҙең (уҡыусыларҙың) көнкүреш шарттарын яҡшырта. Уҡытыуҙы ҡатыны Ғәйшә (Ғәйшә, ҡыҙ фамилияһы Сөләймәнова) менән бергә ҡатын-ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә алып бара[4].

1915 йылда Өфөлә «Ғосмания» мәҙрәсәһе базаһында берҙәм мәҙрәсә булдырыу проектын хуплай. 1924 йылда дини белемде һәм тәрбиә ысулдарын тәртипкә килтереү өсөн имамдар һәм мәзиндәр әҙерләүҙең айлыҡ курстары программаһын эшләй. Шулай уҡ Ғөләмәләр советы эшмәкәрлегенең өс йыллыҡ программаһын эшләй, уның төп маҡсаты — исламдың сафлығын һаҡлау һәм проповедтарҙың (хөтбә) тәғәйенләнешен аңлатыу[1].

Йәмәғәт эшмәкәрлеге

1920 йылда Мосолмандарҙың Үҙәк дини идараһының I съезында Й. Т. Абыҙгилдин ғөләмәләр советы ағзаһы итеп һайлана һәм уның сәркәтибе була. 1923–1928 һәм 1932–1936 йылдарҙа Эске Рәсәй һәм Себер ЦДУМ-ының ҡаҙыйы һәм ағзаһы булып тора[1][4].

IV Бөтә Рәсәй мосолман съезы (1914) эшендә ҡатнаша. 1917 йылдың мартында ваҡытлы ҡаҙый итеп һайлана[1].

Фәнни хеҙмәттәре

Й. Т. Абыҙгилдин мосолман дин белеме, фәлсәфә, астрономия, риторика һәм тәбиғәт белеме буйынса бер нисә хеҙмәт авторы. Уның баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре араһында:

  • «Рух хаҡында фәлсәфә йәдитә вә исламиәткә бер наҙар» (Өфө, 1909) — рух тураһында фәлсәфәүи трактат.
  • «Ғилеме һәйәт тарихсаһы» (Өфө, 1911) — астрономия буйынса хеҙмәт.
  • «Мәк орлоғо» (Өфө, 1913).
  • «Дин дәресләре» (Ҡазан, 1919) — дин буйынса уҡыу ҡулланмаһы[1][2].

Әҙәби ижады

«Хөсәйениә» мәҙрәсәһендә уҡыған осорҙа Й. Т. Абыҙгилдин «Чикертке» һәм «Яз» журналдары менән хеҙмәттәшлек итә. Һуңыраҡ «Шура» («Совет») һәм «Дин вә мәғишәт» («Религия и жизнь») журналдарында баҫыла. Мосолман дин белеме, риторика, астрономия буйынса китаптар авторы[1].

Наградалары

1912 йылда мосолмандарҙа иң юғары рухи дәрәжә — ахун исеменә лайыҡ була[1].

Хәтер

Й. Т. Абыҙгилдинндың исеме Башҡортостан Республикаһының Хәтер китабына индерелгән. 1994 йылда үлгәндән һуң аҡлана[3].

Ғаиләһе

Й. Т. Абыҙгилдин башҡорт нәҫеленән сыҡҡан. Атаһы — Талха, Петербург кадет корпусында уҡыған, Өфөлә урядник булып хеҙмәт иткән. Олатаһы — Бәҙел Абыҙгилдин, 1825 йылдан мулла булып хеҙмәт иткән. Ҡатыны — Ғәйшә (Ғәйшә, ҡыҙ фамилияһы Сөләймәнова), уның менән бергә ҡатын-ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡытҡан[4][2].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Абызгильдин Джахангир Талхович. Башкирская энциклопедия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 август 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 Абызгильдин Джахангир. Исламология. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 август 2026.
  3. ↑ 1 2 3 Последний адрес. poslednyadres.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 август 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 Абзгильдин Джихангир Талхович. Миллиәттәшләр. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 август 2026.
  5. ↑ 1 2 Вечерняя Уфа. vechufa.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 август 2026.

Әҙәбиәт

  • Рахимкулова М. Ф. Преподавание естественных наук в татарских школах дореволюционной России. — Оренбург, 1998.
  • Юнусова А. Б. Ислам в Башкортостане. — Уфа, 1999.

Һылтанмалар

Категориялар