Муса Йәлил

Муса Йәлил 1906 йылдың 15 февралендә тыуған. Ғаиләлә алтынсы бала була. Атаһы — Мостафа Йәлилов, әсәһе — Рәхимә Йәлилова, ҡыҙ фамилияһы Сәйфуллина.

10–11 йәшендә шиғырҙар яҙа башлай, әммә улар һаҡланмаған. Һаҡланып ҡалған тәүге шиғыры — «Бәхет» — 13 йәшендә яҙылған. 1919 йылда комсомолға инә һәм Ырымбурҙағы Татар халыҡ мәғарифы институтында уҡыуын дауам итә. Граждандар һуғышында ҡатнаша.

1927 йылда Мәскәү дәүләт университетының этнология факультеты әҙәбиәт бүлегенә уҡырға инә. Факультет үҙгәртеп ҡоролғандан һуң, 1931 йылда университеттың әҙәбиәт факультетын тамамлай^[3]. Юридик факультет студенты Варлам Шаламов менән бер бүлмәлә йәшәй. Шаламов уны «Студент Муса Залилов» хикәйәһендә һүрәтләй; әҫәр 1972 йылда баҫылып сыға.

1931–1932 йылдарҙа ВЛКСМ Үҙәк Комитеты ҡарамағында нәшер ителгән татар балалар журналдарының мөхәррире була. 1933 йылдан Мәскәүҙә сыҡҡан «Коммунист» татар гәзитенең әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеген етәкләй. Унда совет шағирҙары А. Жаров, А. Безыменский һәм М. Светлов менән таныша.

1932 йылда Свердловск өлкәһенең Надеждинск, хәҙерге Серов ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1934 йылда комсомол темаһына арналған «Орденлы миллиондар» һәм «Шиғырҙар һәм поэмалар» йыйынтыҡтары донъя күрә. Йәш авторҙар менән эшләй; уның тәҡдимдәре менән татар әҙәбиәтенә Абдулла Алиш һәм Ғабдрахман Әбсәләмов килә. 1939–1941 йылдарҙа Татар АССР-ы Яҙыусылар союзының яуаплы секретары була, Татар опера театрының әҙәбиәт бүлеген етәкләй.

1941 йылда Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Өлкән политрук званиеһында Ленинград һәм Волхов фронттарында һуғыша, 2-се удар армияның «Отвага» гәзите хәбәрсеһе була.

1942 йылдың 26 июнендә Любань һөжүм операцияһы барышында Мясной Бор ауылы янында күкрәгенә ҡаты яралана һәм әсирлеккә эләгә^[4][5][6]. Немецтар ойошторған «Иҙел-Урал» легионына инә^[7]. Легион ойошторолған Польшаның Радом ҡалаһы янындағы Едлиньскта легионерҙар араһында булдырылған йәшерен төркөмгә ҡушыла һәм хәрби әсирҙәрҙең ҡасыуын ойоштора.

Мәҙәни-ағартыу эштәре алып барыу бурысы йөкмәтелеүенән файҙаланып, Йәлил хәрби әсирҙәр лагерҙары буйлап йөрөй, йәшерен бәйләнештәр булдыра. Легионда ойошторолған хор капеллаһына үҙешмәкәр артистар һайлауҙы һылтау итеп, йәшерен ойошмаға яңы ағзалар йәлеп итә. Н. С. Бушманов етәкселек иткән «ВКП(б)-ның Берлин комитеты» йәшерен ойошмаһы менән бәйләнеш тота^[8].

Легиондың беренсе булып ойошторолған 825-се батальоны Витебск яғына ебәрелә. 1943 йылдың 21 февралендә унда ихтилал күтәрелә. Яугирҙәрҙең бер өлөшө, яҡынса 500–600 кеше, ҡоралдары менән хәрби частан китеп, Беларусь партизандарына ҡушыла. Легиондың ҡалған алты батальонын хәрби хәрәкәттәрҙә файҙаланырға маташҡанда ла уларҙың яугирҙәре йыш ҡына Ҡыҙыл Армия һәм партизандар яғына күсә.

Нацистар командованиеһы ихтилалды баҫтырыу өсөн даими ғәскәрҙәр ебәрергә мәжбүр була. Хыянатсы ярҙамында гестапо антифашистик ойошманың эҙенә төшә. 1943 йылдың авгусында йәшерен төркөмдөң бер нисә йөҙ ағзаһы ҡулға алына. Улар араһында Муса Йәлил дә була. Уны Моабит төрмәһенә ябалар. Бер нисә ай дауамында язалайҙар^[3].

1944 йылдың 25 авгусында Муса Йәлил Берлиндағы Плётцензее төрмәһендә гильотинала язалап үлтерелә^[9]. Үлем язаһы алдынан шиғырҙарын камералашы А. Тиммермансҡа тапшыра. Йәлилдең шиғырҙары күп телдәргә тәржемә ителгән. «Үлһәм дә мин, йырҙарым үлмәҫ», — тип яҙа шағир^[3].

1946 йылда СССР Дәүләт именлеге министрлығы Муса Йәлилде эҙләү буйынса эш аса. Шул уҡ йылда элекке хәрби әсир Ниғмәт Терегулов Татарстан Яҙыусылар союзына Йәлилдең алтмышлап шиғыры яҙылған дәфтәрҙе алып килә. Бер йылдан Брюсселдәге совет консуллығынан икенсе дәфтәр килә. Уны Моабит төрмәһенән Бельгия Ҡаршылыҡ хәрәкәте ҡатнашыусыһы Андре Тиммерманс алып сыҡҡан була. Ул Йәлил менән бер камерала ултыра. Һуңғы осрашыуында Муса үҙен һәм иптәштәрен тиҙҙән язалап үлтерәсәктәрен әйтә һәм дәфтәрен, тыуған иленә тапшырыуҙы үтенеп, Тиммермансҡа бирә.

Моабиттан тағы бер шиғырҙар йыйынтығын элекке хәрби әсир Ғаббас Шәрипов алып ҡайта.

1946 йылдың ғинуарында Төркиә гражданы, татар Ҡазим Миршан Римдағы совет илселегенә тағы бер дәфтәр алып килә. Йыйынтыҡ Мәскәүгә ебәрелә, Тышҡы эштәр министрлығына, артабан Дәүләт именлеге министрлығына һәм СМЕРШ-ҡа тапшырыла.

1949 йылда Йәлилдең дуҫы, татар яҙыусыһы Ғази Кашшаф дәфтәрҙәрҙең береһен Константин Симоновҡа күрһәтә. Симонов Йәлилде аҡлау өсөн көрәшә башлай. Ул бер нисә шиғырҙы Лев Френкель тәржемәһендә «Новый мир» журналында баҫтырыуға әҙерләй, әммә цензура уларҙы үткәрмәй. Симоновтың Дәүләт именлеге министрлығына ярҙам һорап мөрәжәғәт итеүе лә һөҙөмтә бирмәй.

1952 йылда Йәлилгә ҡаршы асылған эш ябыла. 1953 йылда Симонов үҙе мөхәррирләгән «Литературная газета»ла уның шиғырҙарын баҫтыра. 1956 йылда Андре Тиммермансты эҙләп табып, унан Йәлилдең һуңғы айҙары тураһында интервью ала. «Сосед по камере» мәҡәләһе Йәлилдең исемен аҡлауға һәм рәсми танылыуына булышлыҡ итә. Шул уҡ йылда шағирға үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә, 1957 йылда «Моабит дәфтәрҙәре» Ленин премияһына лайыҡ була.

1966 йылда шағирҙың тыуған ауылы Мостафаға, уның исемен йөрөткән колхозға, юбилейын билдәләргә төрлө илдәрҙән билдәле яҙыусылар һәм туғандары килә^[10].

Үҙән буйлап аҡҡан шишмә кеүек, Юлда йырҙарымды йырланым. Уларҙан ер сәскә атып, йәшәргәндәй Тойола ине минең йөрәгемә[11].

Тәүге әҫәре 1919 йылда «Ҡыҙыл йондоҙ» хәрби гәзитендә баҫыла. 1925 йылда Ҡазанда «Барабыҙ» тигән тәүге шиғырҙар һәм поэмалар йыйынтығы донъя күрә. Нәжип Йыһановтың «Алтын сәс» һәм «Илдар» операларына либреттолар яҙа; ике опера ла 1941 йылда ҡуйыла.

1920-се йылдарҙа революция һәм Граждандар һуғышы («Үтелгән юлдар» поэмаһы, 1924–1929), социализм төҙөү («Орденлы миллиондар», 1934; «Хат ташыусы», 1938) темаларына мөрәжәғәт итә.

«Хат ташыусы» поэмаһында (1938, 1940 йылда баҫылған) совет йәштәренең хеҙмәт тормошо, шатлыҡтары һәм кисерештәре һүрәтләнә^[12].

Әсирлектә лә шиғырҙар яҙыуын дауам итә. Кәм тигәндә 125 шиғыр ижад итә; һуғыштан һуң уларҙы камералашы тыуған иленә тапшыра. «Моабит дәфтәре» шиғырҙар циклы өсөн 1957 йылда Йәлилгә үлгәндән һуң Әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендә Ленин һәм Дәүләт премиялары буйынса комитет тарафынан Ленин премияһы бирелә. 1968 йылда уның тураһында «Моабит дәфтәре» фильмы төшөрөлә^[13].

• Советтар Союзы Геройы (1956, үлгәндән һуң).
• Ленин премияһы (1957, үлгәндән һуң).
• Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы.

• Ҡаҙағстан Республикаһының Күксәтау ҡалаһында Муса Йәлилгә бюст ҡуйылған.
• Ҡаҙағстан Республикаһының Өҫкәмен ҡалаһында Протазанов урамында Муса Йәлилгә бюст ҡуйылған.
• 2026 йылдың 23 июнендә Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ ауылында шағирҙың бюсы асыла^[14].

Муса Йәлил исемен йөрөтәләр:

• Татарстандың Йәлил ҡасабаһы;
• элекке СССР-ҙың күп кенә ҡалаларындағы проспекттар һәм урамдар;
• Ҡазандағы Татар академия дәүләт опера һәм балет театры;
• Мәскәүҙең татар этномәҙәни йүнәлешле 1186-сы мәктәбе; унда шағирға һәйкәл дә ҡуйылған^[15]. Силәбенең 81-се мәктәбе һәм Ленинград өлкәһе Кириши ҡалаһының 2-се мәктәбе лә уның исемен йөрөтә; һуңғыһының икенсе ҡатында шағирҙың бюсы урынлаштырылған;
• Ижевскиҙағы китапхана;
• Түбәнге Камалағы кинотеатр;
• 1972 йылда асылған (3082) Джалиль кесе планетаһы;
• Муса Йәлил исемендәге «Дань Памяти» проектын яҡлау фонды;
• Мәскәүҙең Зябликово районындағы урам;
• Бөйөк Новгород, Новосибирск һәм Томск ҡалаларындағы урамдар.

Муса Йәлил музейҙары Ҡазанда һәм тыуған ауылы Мостафала эшләй. Ҡазандағы музей М. Горький урамы, 17-се йорт, 28-се фатирҙа урынлашҡан; шағир унда 1940–1941 йылдарҙа йәшәгән. Мостафа ауылы Ырымбур өлкәһенең Шарлыҡ районына ҡарай^[16].

Муса Йәлилгә һәйкәлдәр Ҡазанда, Кремль алдындағы 1 Май майҙанында, Әлмәттә, Минзәләлә, Мәскәүҙә, Түбәнге Камала, Түбәнге Вартовскиҙа, Яр Саллыла, Ырымбурҙа һәм башҡа ҡалаларҙа ҡуйылған. Мәскәүҙәге һәйкәлдәр 2008 йылдың 25 октябрендә Белореченская урамында һәм 2012 йылдың 24 авгусында шағир исемендәге урамда асыла. Түбәнге Камала һәйкәл 2012 йылдың 30 авгусында, Түбәнге Вартовскиҙа — 2007 йылдың 25 сентябрендә, Санкт-Петербургта — 2011 йылдың 19 майында асыла.

Тосно ҡалаһында һәйкәл 2012 йылдың 9 ноябрендә^[17], Силәбелә — 2015 йылдың 16 октябрендә^[18], Әстерханда — 2017 йылдың 13 майында, Әстерхан дәүләт университеты янындағы Студенттар скверында^[19], Өҫкәмендә — 2015 йылдың 22 июнендә, Өлбө йылғаһы ярында^[20] асыла. Волгоград өлкәһе Ленин районының Маляевка ауылында һәйкәл 2021 йылдың 20 октябрендә, Омскиҙа 2026 йылдың 18 июлендә асыла^[21][22].

Латвияның Даугавпилс ҡалаһындағы ҡәлғәнең Михайлов ҡапҡаһы алдындағы 7-се контргардының аркалы ҡапҡаһы стенаһына иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған. Бында, совет хәрби әсирҙәре өсөн ойошторолған «Шталаг-340» лагерында, Муса Йәлил 1942 йылдың 2 сентябренән 15 октябренә тиклем тотола. Таҡтаташтағы текст рус һәм латыш телдәрендә яҙылған. Унда шағирҙың «Йырҙарымды һәр саҡ Ватанға бағышланым, хәҙер Ватанға ғүмеремде бирәм…» тигән һүҙҙәре лә уйылған.

Шағирға Нәжип Йыһановтың Әхмәт Фәйзи либреттоһына яҙылған «Йәлил» операһы (1957), Сәғит Агиштың «Яҡташтар» повесы (1964), Ю. М. Корольковтың «Через сорок смертей» китабы (1960) арналған.

1968 йылда йәш авторҙарҙың иң яҡшы әҫәрҙәре өсөн Татар АССР-ы комсомолының Муса Йәлил исемендәге премияһы булдырыла. 1991 йылда уны тапшырыу туҡтатыла. 1997 йылда Татарстан Президентының 14 февралдәге «Муса Йәлил исемендәге республика премияһын раҫлау тураһында» указы менән премия тергеҙелә^[23].

• Муса Джалиль. Сочинения в трех томах / Г. Кашшаф. — Каз., 1955—1956. (тат.)
• Муса Джалиль. Сочинения. — Каз., 1962.
• Муса Джалиль. Избранное / В. Ганиев. — М.: Художественная литература, 1966.
• Муса Джалиль. Избранное. — М., 1976.
• Муса Джалиль. Избранные произведения / Р. Мустафин. — Издательство «Советский писатель». Ленинградское отделение, 1979.
• Муса Джалиль. Костер над обрывом. — М.: Правда, 1987. — 576 с. — 500 000 экз.
• Муса Джалиль. Моабитские тетради = Моабит дәфтәрләре. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2000. — 215 с. — ISBN 5-298-00656-6.
• Муса Джалиль. Последняя песня. — Каз.: Таглимат, 2006. — 209 с. — ISBN 5-8399-0135-0.

• «Моабитская тетрадь», режиссёры Леонид Квинихидзе, «Ленфильм», 1968.
• «Красная ромашка», ДЕФА, ГДР.