Рус телендәге версияМахсус проекттар
Күренеште көйләргәТелде алмаштырырғаМәғлүмәт
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Крокус Сити Холдағы теракт (2024)

«Крокус Сити Холл»дағы теракт — 2024 йылдың 22 мартында «Крокус Сити Холл» концерт комплексында (Мякинино метро станцияһы янында, Красногорск ҡалаһы биләмәһендә) «Пикник» рок-төркөмө концертына килеүселәргә утлы ҡорал ҡулланып яһалған террористик һөжүм.

Дүрт кешенән торған террорсылар төркөмө 20:00 тирәһендә концерт башланыр алдынан тамашасылар сиратлап «Крокус Сити Холл» залына ингән урынында, һуңынан фойела һәм концерт залында автоматтан ут аса. Һуңыраҡ шартлау яңғырай һәм янғын башлана. Бина эсендә меңәрләгән кеше булған ваҡытта ҡыйығы яна башлай[2][3].

23 мартта енәйәтте туранан-тура башҡарған дүрт террорсы Брянск өлкәһендә, Украина сигенән 100 километр алыҫлыҡта ҡасырға маташҡанда тотола[4]. Һуңынан улар терактты Украина махсус хеҙмәттәре ойоштороуын таныған[5].

Рәсәй президенты Владимир Путин белдереүенсә, террорсылар Украина әҙерләгән «тәҙрә» аша сит илгә ҡасырға маташҡан. Тәфтиш тикшереүҙең маҡсаты —заказсыларҙы асыҡлау[6]. Украина махсус хеҙмәттәренең терактты әҙерләүҙә ҡатнашлығы тураһында Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте директоры Александр Бортников та белдерҙе[7][8].

Теракт өсөн яуаплылыҡты «Ислам дәүләте» халыҡ-ара террористик ойошмаһының Афғанстан бүлексәһе — «Вилаят Хорасан» үҙ өҫтөнә ала[9][10]. Америка Аҡ йорто ла теракт өсөн яуаплылыҡты «Ислам дәүләте»нә йөкмәтә[11].

Рәсәй президенты 2024 йылдың 24 мартын дөйөм милли матәм көнө тип иғлан итә[12]. Террористик актты БМО һәм донъяның күпселек дәүләттәре хөкөм итә һәм ҡайғы уртаҡлашыуын белдерә.

2025 йылдың июнендә иғлан ителгән Рәсәй Тәфтиш комитеты тикшереүе һөҙөмтәләренә ярашлы, теракт һәм уның эҙемтәләре арҡаһында 149 кеше һәләк булған, бер кеше хәбәрһеҙ юғалған, 609 кеше төрлө дәрәжәлә яраланған һәм имгәнгән. Эш буйынса 2300-ҙән ашыу кеше зыян күреүсе тип танылған[13]. Һөжүмдән килгән дөйөм зыян яҡынса 6 миллиард һум тәшкил иткән[14]. Тәфтиш версияһы буйынса, терактты Украина властары заказы менән «Вилаят Хорасан» террористик ойошмаһы ағзалары һәм уларҙың ярҙамсылары ҡылған[1][15]. Ҡорбандарҙың үлеменә атыу яралары, янғын һәм угар газы менән ағыуланыу сәбәп булған[16]. 2025 йылдың 26 сентябрендә һәләк булыусылар һаны 150-гә еткән[17].

Терактты башҡарыуҙа һәм уға булышлыҡ итеүҙә ғәйепләнгән 19 кешегә ҡарата енәйәт эше буйынса суд 2025 йылдың 4 авгусында башланған[18][19].

2026 йылдың 12 мартында 2-се Көнбайыш округ хәрби суды эштең 19 фигурантының 15-еһен ғүмерлеккә иркенән мәхрүм иткән. Тағы дүрт ярҙамсы 19 йыл 11 айҙан 22,5 йылға тиклем иркенән мәхрүм итеү язаһына тарттырылған[20].

Фажиғә хронологияһы

undefined
  • Автоматтан ут асыла. Һөжүм итеүселәр залда ғына түгел, ә концерт комплексы фойеһында һәм уға инеү алдында ла атыш башлай[21]. Һөжүм итеүселәрҙең икеһендә рюкзакы була, бәлки, шунда шартлатҡыс ҡоролмалар булғандыр[22]. «Крокус Сити Холл» ды «Крокус Профи» шәхси-һаҡлау предприятиеһы һаҡлаған. Уның элекке хеҙмәткәре һөйләүенсә, һаҡсыларға тик дубинкалар һәм электрошокерҙар ғына рөхсәт ителгән[23], тип яҙа Telegram-Канал Brief.
  • Һуңыраҡ комплекста янғын, төтөн һәм шартлау тураһында мәғлүмәт тарала.
  • Ваҡиға урынына Мәскәү СОБР-ы һәм ОМОН, шулай уҡ янғын һүндереүселәр килеп етә.
  • Мәскәү өлкәһе губернаторы Андрей Воробьев оператив штаб ойоштора[24].
  • «Крокус Сити Холға» 70-тән ашыу Мәскәү һәм өлкә ашығыс медицина ярҙамы бригадаһы ебәрелә.
  • Янғынға юғары ҡатмарлылыҡ кимәле бирелә[25]. Ут башта бинаның яҡынса өстән бер өлөшөн ялмап ала, ә һуңынан янғын бөтә бинаға тарала.
  • Яҡынса 21: 30 сәғәттә бинаның ҡыйығы өлөшләтә емерелеп төшә[26].
  • Янғынды һүндереүгә авиация йәлеп ителә[24].
  • Вертолеттар янған «Крокус Сити Холл»ға 160 тоннаға яҡын һыу ташлай[27].
  • 23 мартта 1:00 тирәһендә "Крокус Сити Холл"да янғын яҡынса 13 мең м2 майҙанда локалләштерелә.
  • 23 мартта Мәскәү өлкәһенең Һаулыҡ Һаҡлау министрлығы Мәскәү, Красногорск, Одинцово, Химки һәм Долгопрудный дауаханаларына оҙатылған 145 зыян күреүсенең исемлеген баҫтырып сығара[28].
  • 24 мартта ҡотҡарыусылар теракт урынында емерелеп төшкән 400 кубометр самаһы конструкцияны һүтә башлайҙар, ә һуңынан емереклектәрҙе һүтеү өсөн ауыр техника үтеү өсөн бинаның стенаһына тишек эшләйҙәр[29].
  • Мәскәү өлкәһе губернаторы ҡарары менән теракт урынында эҙләү операцияһы 26 мартта 17:00 сәғәткә тиклем оҙайтыла һәм ошо ваҡыт эсендә тамамлана[30].
  • Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы ҡотҡарыусылары теракттан һуң бишенсе көндә янғын эҙемтәләрен тулыһынса бөтөрә һәм емереклектәрҙе таҙарта, 900 кубометрҙан ашыу емерелеп төшкән конструкциялар тейәп сығарыла[31].
  • 3 апрелгә ҡарата терактта 145 кеше, шул иҫәптән алты бала һәләк булған[15]; 550-нән ашыу кеше, шул иҫәптән 10 бала зыян күргән. Теракттың 134 ҡорбанының шәхесе асыҡланған[32].
  • 2024 йылдың 1 июненә ҡарата теракт эше буйынса 1,7 меңдән ашыу кеше зыян күргән тип танылған[33].
  • 2024 йылдың 20 сентябрендә, түләүҙәр 23 сентябрҙән планлаштырылған, Мөслим Магомаевтың мәҙәни-музыкаль мираҫы фондының «Крокус сити холл» да терактта зыян күреүселәргә ярҙам сараларын йыйыу һәм бүлеү буйынса программаны тамамлауы тураһында белдерҙе[34].

Шикләнеүселәр

undefined

2024 йылдың 23 мартында Брянск өлкәһендә ФСБ хеҙмәткәрҙәре һәм «Әхмәт-Рәсәй» полкынан һуғышсылар теракт ҡылыуҙа шикләнелгән дүрт Тажикстан кешеһен ҡулға ала. Уларҙы Украина сигенән йөҙ саҡрым алыҫлыҡта тапҡандар, улар махсус әҙерләгән коридор аша үтергә Украинаға үтергә уйлаған. Операция барышында төшөрөлгән видеояҙмала ҡулға алынғандарҙан береһе Шәмсидин Фәридуни (1998 йылғы) ғәйебен таный һәм концерт залына килгәндәрҙе үлтергән өсөн 500 мең һум вәғәҙә ителгәнен белдерә: 250 мең һум енәйәт ҡылынғанға тиклем банк картаһына күсерелгән. Ойоштороусылар башҡарыусылар менән Telegram аша бәйләнештә булған[35]. Шәмсидин әйткәнсә, 2024 йылдың февралендә уның һәм уның енәйәттәштәре менән бәйләнешкә ингән, ҡорал биргән һәм теракт үткәреү урынын күрһәткән.

Ҡулға алынған Далерджон Мирзоев һорау алыу барышында, терактҡа бер ай ҡалғас, үҙе һәм башҡа енәйәтселәр Дмитровское шоссеһындағы дөйөм ятаҡта урынлашыуҙары тураһында белдергән. Улар аҡ төҫтәге «Рено» еңел автомобилен һатып алған һәм шул машинала енәйәт урынына килгән[35].

Рәсәй Федерацияһының Тәфтиш комитеты башлығы Александр Бастрыкиндың хәбәренә ярашлы, 19 сәғәт 54 минутта «Рено» еңел автомобилендә дүрт енәйәтсе концерт залына килеп еткән һәм тамашасылар килеүен көтә башлаған. 19:58 сәғәттә террорсылар подъезда кешеләргә ут асҡан, артабан концерт залына инеп, ундағы бөтә кешеләргә лә ата башлаған. Террорсылар үҙҙәре менән алып килгән бензинды пластик шешәләргә ҡойоп, залға ут төртә һәм 20 сәғәт 11 минутта бинанан сығып китә. Шулай итеп, бөтә теракт 17 минут дауам итә, ә террорсылар концерт залында 13 минут булған[36].

Ҡоралдарын — лента менән ике магазин уралған Калашников автоматтарын — ташлап, кейемдәрен алмаштырып, шик аҫтында булғандар шул уҡ аҡ төҫтәге "Рено"ла ҡасырға маташҡан, уларҙы күҙәтеү камералары «Поток» системаһы аша шунда уҡ асыҡлағандар. Оператив хеҙмәткәрҙәр террорсыларҙы ҡалала йәки халыҡ күп йөрөгән трассала тотмаҫҡа ҡарар иткән, сөнки осраҡлы кешеләр зыян күрергә мөмкин. 140 км тиҙлектә машинаның М-3 «Украина» шоссеһы буйлап Брянск өлкәһенә табан юл тотоуы асыҡланғас, махсус хеҙмәттәр Украина сигенән яҡынса 100 км алыҫлыҡта засада төҙөй. Террорсыларҙы тереләй алырға бойороҡ булғас, хәүефһеҙлек хеҙмәткәрҙәре тәгәрмәстәргә ата. Артабанғы алыш һөҙөмтәһендә енәйәттәштәрҙең береһе ут асһа, ҡалған икәүһе урманға ҡаса. Уларҙы ҡулға алалар. Эҙәрлекләүселәрҙең береһе Сәйҙәкрам Рачабализода ағасҡа менеп ҡаса, уны тепловизор ярҙамында табалар.

undefined

Терактта туранан-тура ҡатнашҡан дүрт кешенән тыш, ете енәйәттәш ҡулға алынған. Оборона министрлығы хәбәр итеүенсә, Брянск өлкәһендә шик аҫтында булғандарҙы ҡулға алыуҙа айырылып торған Рәсәй Федерацияһының дәүләт сиген һаҡлаған төркөм хәрбиҙәре дәүләт һәм ведомство наградалары менән бүләкләнде[37][38].

2024 йылдың 24 мартында Мәскәүҙең Басманный суды терактта шикләнелгән дүрт кешене лә ике айға ҡулға ала: Далерджон Мирзоев, Сәйҙәкрәм Рачабализода, Шәмсиддин Фәритуни, Мөхәммәтсобир Фәйезов. Фәйезов концертҡа килгәндәрҙең ҡырылыуын төшөргән һәм шулай уҡ енәйәт урынынан енәйәттәштәре ҡасҡан машинаның рулендә ултырған. Һигеҙ йәшлек малайҙы аңлы рәүештә Крокус мэрияһы туҡталышында тапатҡандар[39][40][41].

2024 йылдың 24 мартында Мәскәүҙең Басманный суды теракт эше буйынса тағы ла өс ғәйепләнеүсене ҡулға ала: Диловар Исломов, Исраил Исломов һәм Әминчон Исломов. Улар ойошторолған төркөм составында үлемгә килтергән террористик акт ҡылыуҙа ғәйепләнә.[42][43] 2024 йылдың 26 мартында суд «Крокус» мэрияһындағы теракт эше буйынса һигеҙенсе ғәйепләнгән Алишер Ҡасимовты 2 айға ҡулға ала. Тикшереүҙәр буйынса, Ҡырғыҙстан сығышлы Рәсәй гражданы Ҡасимов дүрт террорсыны фатирға индергән[44].

2024 йылдың 28 мартында «Росфинмониторинг» экстремистар һәм террорсылар реестрына һөжүм итеүселәр Мирзоев, Рачабализода, Фәридүни һәм Фәйезовты өҫтәне.[45].

29 мартта Басманный суды теракт эше буйынса туғыҙынсы ғәйепләнеүсе Нәзримад Лутфуллойҙы ҡулға ала; тикшерәүселәр уны террорсыларҙы финанслауҙа ғәйепләй[46][47].

2024 йылдың 1 апрелендә Басманный суды теракт буйынса унынсы ғәйепләнгән Якубджони Йософзоданы ҡулға ала. Тикшереүҙәр буйынса, Юсуфзода Крокус мэрияһындағы фажиғәгә тиклем һәм унан һуң һөжүмдә ҡатнашыусыларҙан береһенә аҡса күсергән[48]. 2024 йылдың июнендә бер йыл элек Юсуфзоданың Сочиҙа миграция маҡсатында законһыҙ теркәлгәне билдәле була.[49][50]

2024 йылдың 4 апрелендә Мәскәүҙә, Екатеринбургта һәм Омскиҙа ФСБ хеҙмәткәрҙәре терактта ҡатнашҡан тип иҫәпләнгән тағы ла өс кешене ҡулға ала.[51].

2024 йылдың 5 апрелендә Басманный суды теракт эше буйынса 11-се ғәйепләнеүҙе ҡулға ала. 2024 йылдың 22 майына тиклем Мөхәммәт Шәрипзода ҡулға алына.[52].

2024 йылдың 7 апрелендә янғын хәүефһеҙлеге өсөн яуаплы кешенең һәм Крокус мэрияһының янғын һүндереү часы етәксеһенең вайымһыҙлыҡ эшенә ҡатнашлығы билдәле булды. Уларға был районды ташлап китмәҫкә яҙма йөкләмә рәүешендә иҫкәрткес сара бирелде[53].

2024 йылдың 26 апрелендә енәйәт эшендә ҡатнашҡан 12-се кеше ҡулға алына, ул Тажикстан гражданы, Фархар ҡалаһынан, 2003 йылда тыуған Джумохон Курбонов[54], уроженец города Пархар 2003 года рождения[55].

2024 йылдың 27 апрелендә Мәскәүҙең Басманный суды Юмохон Курбоновты ҡулға ала.[56].

2024 йылдың 16 майында Мәскәүҙең Басманный суды Далерджон Мирзоевты, Мөхәммәтсобиру Фәйезовты, Сәйҙәкрәм Рачабализоданы һәм Шәмсидин Фәридунды ҡулға алыу ваҡытын 22 авгусҡа тиклем оҙайтты.[57][58][59]

2024 йылдың 16 майында Мәскәүҙең Басманный суды шулай уҡ терактта ҡатнашҡан тип иҫәпләнгән дүрт кешене ҡулға алыуҙы 22 авгусҡа тиклем оҙайтты: Назримад Лутфуллой, Якубджон Йософзода, Мөхәммәт Шәрипзода һәм Джумахон Курбонов.[60]

2024 йылдың 17 майында Мәскәүҙең Басманный суды ҡулға алыу ваҡытын 22 авгусҡа тиклем оҙайтты: Аминчон, Диловар һәм Исроил Исломов, шулай уҡ Алишер Ҡасимов. Тикшереүҙәр буйынса, улар террорсыларға һөжүмгә әҙерләүҙә ярҙам иткән[61].

2024 йылдың 1 июнендә Мәскәү ҡалаһының Басманный суды карточка индексынан документҡа ярашлы, теракт эшендә 20 ғәйепләнгән, уларҙан 18-е ҡулға алынған, тағы икеһе ҡаланы ташлап китмәҫкә яҙма йөкләмә алған.[62].

2024 йылдың авгусында Мәскәүҙең Басманный суды теракт эшендә ғәйепләнгән 12 кешенең ҡулға алыу ваҡытын оҙайта: Далерджон Мирзоев, Мөхәммәтсобир Фәйзов, Сәйҙәкрәм Рачабализод, Шәмсидин Фәридун[63], Назримад Лутфуллои, Яҡупһамдаф Шаҙожон. Ҡорбонов[64], Алишер Ҡасимов һәм Аминчон, Диловар һәм Исроил Исломов.[65]

2024 йылдың 23 авгусында Мөхәммәт Зоир Шәрипзоданың теракт ҡылыуҙа ярҙам итеүҙә ғәйебен өлөшләтә таныуы билдәле була.[66].

2025 йылдың ғинуарында Александр Бастрыкин Тәфтиш комитеты 27 ғәйепләнгән кешене теракт эшендә ғәйепләнгән тип иғлан итте.[67]

2025 йылдың 19 февралендә Мәскәүҙең Басманный район суды «Крокус» ҡала мэрияһы концерт залында теракт ҡылыусы дүрт кешене: Мөхәммәтсобир Фәйезовты, Далерджон, Мөхәммәлиродайены ҡулға алыу ваҡытын 2025 йылдың 24 мартына тиклем оҙайтыуы билдәле була. Фәридуни.[68].

2025 йылдың 7 мартында АҠШ-та «Ислам дәүләте» террористик ойошмаһы ағзаһы Мөхәммәт Шәрифулла (Джафар) ҡулға алынған. АҠШ Юстиция министрлығы белдереүенсә, ул «Крокус Сити Холл»ға һөжүм иткән яугирҙәргә күрһәтмәләр биргән[69]. Уға шулай уҡ 2021 йылда Америка ғәскәрҙәре Афғанстандан сығарылған ваҡытта Ҡабулдағы шартлауҙы ойоштороуға ярҙам итеүҙә ғәйеп тағылған. 2026 йылдың 16 сентябрендә АҠШ Юстиция министрлығы Шәрифулланы танылған сит ил террористик ойошмаһына матди ярҙам һәм ресурстар күрһәтеү маҡсатындағы ун йылға яҡын заговорҙа ҡатнашҡаны өсөн 20 йылға төрмәгә хөкөм иткән[70].

2025 йылдың 1 авгусында киң мәғлүмәт саралары Рәсәй Эске эштәр министрлығының эҙләү базаһында «Крокус Сити Холл»дағы терактты ойоштороусылар Абубәкер Хикмәтов, Алохимхон Беков һәм террорсыларҙы әҙерләүҙә ҡатнашҡан Мөхәммәтрәхим Фәйезов булыуын хәбәр иткән[71].

Тәфтиш эштәре

Фажиғә урынында Рәсәй Тәфтиш комитеты хеҙмәткәрҙәре дүрт комплект боевой боеприпас, 500-ҙән ашыу патрон һәм 28 магазин, шулай уҡ һөжүм итеүселәр ҡулланған ике Калашников автоматын тапты.[72].

Енәйәтселәр бер нисә ай терактҡа әҙерләнгән. 7 мартта Фәридуни разведка маҡсатында концерт залында була, унда уны "Крокус"та эшләгән фотограф төшөрөп ала. Бынан тыш, бер нисә шаһит концерт комплексы буйлап йөрөгән шикле ирҙәр төркөмөнә иғтибар итеүҙәрен һәм нимәлер эҙләүҙәрен белдерә. Үҙәк хеҙмәткәре иҫкә төшөрә: Фәритүни өҫ кейемендә фойела була, уны курткаһын гардеробҡа тапшырырға ҡушалар; ул насар урыҫ телендә бөтә нәмәнең ҡайҙа урынлашҡанын һораған.

Тажикстан президенты Эмомали Рахмон тикшерелгән эштәрҙе шик аҫтында булғандар туғандары менән шәхси контролгә алды; уларҙы республиканың хәүефһеҙлек көстәре хеҙмәткәрҙәре һорау алды[73]. Дүшәнбе ҡалаһынан 50 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Шәмсиддин Фәридүниҙең йортона мисәтләнгән.

2024 йылдың 26 мартында ФСБ етәксеһе Александр Бортников Украинаның махсус хеҙмәттәре Яҡын Көнсығышта боевиктарҙы әҙерләп, терактҡа ярҙам иткеүе тураһында белдерҙе.[74]

РИА Новости хәбәр итеүенсә, Крокус мэрияһында теракт яһаған енәйәтселәрҙе ИГИЛ-дың афған ҡанаты, «Вилаят Хөрәсән» террористик ойошмаһына булдырған Telegram каналы аша йыйғандар. Был Телеграм каналы юйылған[75].

28 мартта ТАСС хәбәр итеүенсә, теракт ҡылғандар наркотик йәки психотроп матдәләр йоғонтоһонда булған. Ҡанында «һуғыш кислотаһы» тип аталған аңды үҙгәртә торған психоактив матдә, ҡурҡыу тойғоһон һәм үҙ-үҙеңде һаҡлау инстинктын баҫа торған матдә табылған[76].

Тәфтиш комитеты Украинанан теракт ҡылғандарға ҙур күләмдә аҡса һәм криптовалюта күсермәләрен раҫланы.[77].

2024 йылдың 29 мартында Тажикстандың тикшерәү органдары теракт ҡылғандар менән бәйләнештә булыуҙа шикләнеп, туғыҙ кешенең ҡулға алыныуы тураһында хәбәр итә.[78]

Һорау алыуҙар ваҡытында теракт ҡылыуҙа ғәйепләнгәндәр Киевҡа бүләк алыу өсөн юлланғанын таныған.[79]

1 апрелдә ФСБ-ның Йәмәғәтселек менән бәйләнеш үҙәге Дағстанда Каспийск ҡалаһында халыҡ күп йыйылған урында терактҡа әҙерләнгән дүрт сит ил гражданын ҡулға алыуҙары тураһында хәбәр итте. Улар был ерҙе өйрәнгән, шартлатыу ҡоролмаһы эшләгән һәм автомат һатып алған.[80] Ҡулға алынғандар Крокус ҡала мэрияһында терактты финанслауҙа һәм тәьмин итеүҙә ҡатнашҡан.[81] Шулай уҡ Төркиәлә хоҡуҡ һаҡлау органдары теракт әҙерләүҙә шикләнелгән Тажикстан һәм Ҡырғыҙстан халҡын ҡулға ала.[82]

2 апрелдә теракт ҡорбандары Рәсәй Тәфтиш комитетына «Крокус Сити Холл» хужаларына ҡарата енәйәт эше асыуҙы һорап белдереү яҙған. Улар вәкиле, адвокат Игорь Трунов, тикшерелеүҙән янғын һүндереү һәм төтөн һурҙырыу системаларының хеҙмәтләндереүҙе тикшерергә, эвакуацияны ойоштороуҙы, шулай уҡ эвакуация сығыу урындарының бер нисәүһенең ябылыуының сәбәбен асыҡлауҙы һораны[83].

2024 йылдың 9 апрелендә «Росфинмониторинг» экстремистар һәм террорсылар реестрына Диловар, Исраил һәм Әминчон Исломов, Алишер Ҡасимов, Назримад Лутфулло, Якубджони Йософзода һәм Мөхәммәт Шәрипзоданы өҫтәне.[84]

24 апрелдә хәүефһеҙлек мәсьәләләре буйынса юғары кимәлдәге вәкилдәрҙең халыҡ-ара осрашыуында Рәсәй Президенты Владимир Путин тикшерелеүҙәрҙең енәйәттең бөтә нескәлектәрен асыҡлауҙы дауам итеүе, уның ҡатнашыусыларын, клиенттарын, бағыусыларын һәм ойоштороусыларын асыҡлауы тураһында иғлан итте.

25 апрелдә «Росфинмониторинг» етәксеһе Юрий Чиханчин терактты ойоштороуҙа бер нисә ил гражданының ҡатнашыуы, финанслау криптовалюта ярҙамында башҡарылыуы тураһында хәбәр итте.

31 майҙа Тәфтиш комитеты хәүефһеҙлек талаптарына яуап бирмәгән хеҙмәттәр күрһәтеү буйынса енәйәт эше асты һәм уны теракт буйынса енәйәт эше менән берләштерҙе.[85]

2024 йылдың авгусында Крокус мэрияһында теракт эше буйынса биш яңы ғәйепләнгән кеше барлыҡҡа килә. Мәскәүҙең Басманный суды Гадоев Шахроджон Насим улы, Исмәғилов Зөбәйҙулло Әүәйҙулла улы, Солиев Мөстәким Абдуманнонович, Солиев Өмеджон Абдуманнонович һәм Хәмидов Хөсәйен Абдурасулла улы өсөн ҡулға алыу ваҡытын 1 декабргә тиклем оҙайтты. Яңы ғәйепләнгәндәрҙең береһе Үмеджон Солиев Рәсәйҙә эҙләүҙә була инде. Яңы ғәйепләнгәндәр был эштә һөжүм итеүселәрҙе ҡорал менән тәьмин иткән[86][87][88].

2024 йылдың октябрендә тикшерелеүҙәр был эштә ғәйепләнгәндәрҙең дүртәүһенең тыйылған «Виләят Хөрәсән» террористик төркөмө боевиктары булыуын асыҡлай. Шахромджон Гадоевҡа, Зөбәйҙулла Исмоиловҡа, Мөстәким Солиевҡа һәм Өмеджон Солиевҡа террорсылар төркөмө эшмәкәрлегендә ҡатнашҡан, атыу ҡоралы һәм боеприпастар менән законһыҙ сауҙа иткән, шартлатҡыс ҡоролма законһыҙ эшләгән өсөн енәйәт эштәре асылған.[89].

2024 йылдың октябрендә теракт эшендә дүрт яңы ғәйепләнеүсе барлыҡҡа килә, улар Ингушетияла йәшәй: Хөсәйен Медов, Джабраил Аушев, Хауаж-Баһаудин Алиев һәм Батыр Ҡулаев. Уларҙың икәүһе ҡулға алынған, икәүһе эҙләү исемлегенә индерелгән. Тәфтишселәр әйтеүенсә, улар аралашсылар аша теракт ҡылыусыларҙы пулемет һәм боеприпастар менән тәьмин иткән, бының өсөн улар 1 миллион һумдан ашыу аҡса алған. Тәфтиш бүлегенең үҙәк офисы уларҙың енәйәт эшен теракт эше менән берләштерҙе (Енәйәт кодексының 205-се статьяһының 3-сө өлөшө), әммә улар 222-се статьяның 5-се өлөшө буйынса ғәйепләнә (төркөм тарафынан алдан заговор буйынса ҡылған ҡорал һәм боеприпастар әйләнеше) һәм 3-сө статья. 222.1 (законһыҙ әйләнештә шартлатҡыс һәм шартлатҡыс матдәләр төркөм тарафынан ҡылынған) Енәйәт кодексы.[90].

2024 йылдың 2 ноябрендә террорсыларҙы ҡорал менән тәьмин итеүҙә 7 кешенең ҡатнашыуы билдәле булды. Хөсәйен Медов, Джабраил Аушев, Хауаж-Багаудин Алиев һәм Батыр Ҡулаевтан тыш, төркөмгә Әмерхан Матиев, шулай уҡ Төркиәлә йәшеренгән Адам Белхароев, Ильяс Белхароев (Рәсәй Федерацияһының Украина террорсылары һәм элекке ғәскәрҙәренә инә) инә.[91].

2024 йылдың 20 ноябрендә ТАСС хәбәр итеүенсә, Аминчон һәм Диловар Исломовҡа, уларҙы атаһы Исроил Исломовҡа һәм Алишер Ҡасимовҡа ҡарата ғәйепләүҙәр террористик эшмәкәрлеккә ярҙам итеү тураһындағы статьяға үҙгәртелә, был терактҡа килтерә[92].

2024 йылдың 4 декабрендә Ингушетияла террорсылар менән ғәйепләнгән тип шикләнелгән дүрт кеше ҡулға алына. Батал-Хаджи дини йәмәғәтселеге вәкилдәренә ҡарата енәйәт эштәре асылған. Тәфтишселәр фекеренсә, улар Крокусҡа һөжүм иткәндәргә ярҙам күрһәткән.[93].

2025 йылдың 2 ғинуарында Истанбул енәйәт суды теракт ҡылғандар менән бәйләнештә ғәйепләнгәндәргә ҡарата ғәйепләү документын ҡабул итә; уларға 7,5 йылдан 15 йылға тиклем төрмә янай. Причалда Истанбулда йәшәгән бер нисә кеше була, улар быға тиклем Сәйҙәкрәм Рачабализода һәм Шәмсидин Фәридуни менән бәйләнештә була, улар икеһе лә һөжүмдә туранан-тура ҡатнаша.[94].

2025 йылдың 5 февралендә Крокус мэрияһындағы теракт буйынса алдан тикшерелеү тамамланды. 11 ай эсендә бөтә материалдарҙы йыйыла, 20 ғәйепләнгән кеше ҡулға алына һәм шаһиттарҙан һорау алыу алынаы[95].

2025 йылдың 11 февралендә «Крокус Сити Холл» концерт залы хужаһы «Крокус интернэшнл» компанияһы теракт ҡорбаны тип таныла.[96].

2025 йылдың 23 июнендә Тәфтиш комитеты терактты тикшереүҙе тамамлаған. Тәфтиш версияһы буйынса, теракт Рәсәйҙә сәйәси хәлде тотороҡһоҙландырыу маҡсатында Украина властары заказы буйынса башҡарылған[1]. Рәсәй Тәфтиш комитетының рәсми вәкиле хәбәр итеүенсә, «Крокус Сити Холл»дағы терактта ғәйепләнеүселәрҙең ҡайһы берҙәре Дағстандың Каспийск ҡалаһындағы күңел асыу комплексын шартлатырға ниәтләгән[97].

2025 йылдың июнь аҙағында ТАСС, эш материалдарына һылтанып, ғәйепләнеүселәр араһынан тик Шамсидин Фәридуниҙың ғәйебен тулыһынса таныуын һәм ҡылғанына үкенеүен хәбәр иткән[98].

2025 йылдың июнь аҙағында иғлан ителгән Рәсәй Тәфтиш комитетының ахырғы тикшереү һөҙөмтәләренә ярашлы, теракт һәм уның эҙемтәләре арҡаһында 149 кеше һәләк булған, бер кеше хәбәрһеҙ юғалған, 609 кеше төрлө ауырлыҡтағы яра һәм имгәнеү алған. Эш буйынса 2300-ҙән ашыу кеше зыян күреүсе тип танылған[13][99]. Һөжүмдән килгән дөйөм зыян яҡынса 6 миллиард һум тәшкил иткән. Тәфтиш версияһы буйынса, терактты Украина властары заказы менән «Вилаят Хорасан» террористик ойошмаһы ағзалары һәм уларҙың ярҙамсылары ҡылған[1][15]. Ҡорбандарҙың үлеменә атыу яралары һәм угар газы менән ағыуланыу сәбәп булған[16].

2025 йылдың 30 июнендә Рәсәй Генераль прокуратураһы 427 томдан торған, 19 ғәйепләнеүсегә ҡарата енәйәт эшен 2-се Көнбайыш округ хәрби судына ебәргән[100]. Енәйәт эше буйынса зыян күреүсе тип танылған 2,3 мең кешенең 150-нән артығы суд процесында ҡатнашмаясаҡ. Эште өс судьянан торған коллегия ҡараясаҡ. Алдан тикшереү барышында тупланған матди дәлилдәрҙе һәм ғәйепләнеүселәргә ҡарата 200-ҙән ашыу төрлө экспертиза һөҙөмтәһен дә индереп, эш материалдары 470-тән ашыу том тәшкил итә[101].

Эш буйынса алты юридик берәмек — «Крокус интернэшнл» акционерҙар йәмғиәте, «Сервис холл» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте, «Мобильные телесистемы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «Т2 мобайл», «МСМ» һәм «С-сервис» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттәре зыян күреүсе тип танылған[102].

2025 йылдың 21 июлендә теракт эше буйынса процесс 2025 йылдың 4 авгусында башланасағы билдәле булған. Эште 2-се Көнбайыш округ хәрби суды ҡараясаҡ, ултырыштар Мәскәү ҡала судында үтәсәк[19].

21 июлдә Новосибирскиҙағы 2-се Көнсығыш округ хәрби суды Тажикстан гражданы Баходурджон Әхмәдалиевты 14 йылға колонияға хөкөм иткән. Тәфтиш асыҡлауынса, ул интернет аша «Крокус»ҡа һөжүмдең бөтә ҡатнашыусыларына билеттар һатып алған. Әхмәдалиев Новосибирскиҙа теракт әҙерләүселәр иҫәбенә лә ингән: ул ҡулдан эшләнгән шартлатҡыс ҡоролма һатып алған, һаҡлаған һәм енәйәтселәр шартлау яһарға ниәтләгән ҡаланың Тимер юл районына алып барған[103].

2025 йылдың 29 июлендә 115 зыян күреүсенең мәнфәғәтен яҡлаған адвокат Игорь Трунов Төркиә үҙ биләмәһендә йәшеренгән теракт ярҙамсыларының барыһын да тапшыра аласағын хәбәр иткән. Эҙләүҙә, атап әйткәндә, башҡа енәйәттәштәре менән бергә терактты башҡарыусыларға ҡорал алып килгән Умеджон Солиев булған[104].

2025 йылдың 4 авгусында ғәйепләү яғы 2-се Көнбайыш округ хәрби судынан теракт тураһындағы енәйәт эшен ябыҡ тәртиптә ҡарауҙы һорауы билдәле булған. Хоҡуҡ һаҡлау органдары мәғлүмәтенә ярашлы, террорсыларҙың енәйәттәштәре провокацион ғәмәлдәр ҡылырға ниәтләгән[105]. Шул уҡ көндө прокурор ғәйепләү һығымтаһын уҡығандан һуң терактты башҡарыусыларҙың дүртәүһенең өсәүһе ғәйебен тулыһынса, тағы береһе өлөшләтә таныуы билдәле булған[106].

2025 йылдың 12 авгусында Красногорск ҡала округы буйынса Рәсәй Эске эштәр министрлығы идаралығының йәмәғәт тәртибен һаҡлау бүлеге начальнигы «Крокус Сити Холл»да «Пикник» төркөмө концерты ойоштороусылары сара тураһында Красногорск полицияһына алдан хәбәр итмәгәнен белдергән. Концерт үткәреү тураһындағы мөрәжәғәт ваҡытында ебәрелмәгән; 2024 йылдың 22 мартында 17:00—18:00 сәғәттәр араһында кинолог-инспектор сара урынын һәм уға йәнәш биләмәне тикшергән һәм тейешле акт төҙөгән[107].

2025 йылдың 23 сентябрендә теракт эше буйынса зыян күреүселәрҙең яҡлаусылары Тәфтиш комитетына «Крокус Сити Холл» хужалары — эшҡыуарҙар Араз һәм Эмин Агаларовтарҙың активтарын ҡулға алыу үтенесе менән мөрәжәғәт иткән. Мөрәжәғәттә был хәүефһеҙлек талаптарына яуап биргән хеҙмәттәр күрһәтелмәүе арҡаһында килгән зыянды ҡаплау хоҡуғын тәьмин итеү өсөн кәрәк тип билдәләнгән[108].

2026 йылдың 12 мартында 2-се Көнбайыш округ хәрби суды эштең 19 фигурантының 15-еһен ғүмерлеккә иркенән мәхрүм иткән. Тағы дүрт ярҙамсы 19 йыл 11 айҙан 22,5 йылға тиклем иркенән мәхрүм итеү язаһына тарттырылған. Һүҙ терактты башҡарыусыларға фатир биргән Алишер Касимов, шулай уҡ енәйәтселәргә автомобиль һатҡан бер туған Исломовтар һәм уларҙың атаһы тураһында бара. Һөжүмде башҡарыусыларҙың тик береһе генә ғәйебен танымаған. Ул үҙен террорсы тип атауҙан баш тартҡан һәм «йыһат ҡылыуы» тураһында белдергән[20].

Рәсәй властарының яуабы

undefined

Мәскәү мэры Сергей Собянин «Крокус Сити Холл»да «ҡот осҡос фажиғә» булыуын белдергән:

«Һәләк булғандарҙың яҡындарының ҡайғыһын уртаҡлашам. Ваҡиға ваҡытында зыян күргәндәрҙең барыһына ла кәрәкле ярҙам күрһәтергә ҡуштым».

Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле Мария Захарова «Крокус Сити Холл»дағы атыуҙы һәм шартлауҙарҙы «ҡанлы теракт» тип атаған. Ул донъя йәмәғәтселеген «был ҡот осҡос енәйәтте» хөкөм итергә саҡырған[109].

Патриарх Кирилл үлгәндәр һәм яраланғандар йәненең тыныслығы өсөн, шулай уҡ Крокус мэрияһы бинаһында янғында ғазапланғандарҙы ҡотҡарыу өсөн доға ҡыла башланы.[110].

Мәскәү аэропорттарында һәм тимер юл вокзалдарында хәүефһеҙлек саралары көсәйтелде.[24]

2024 йылдың 23-24 мартында Мәскәүҙә бөтә спорт, мәҙәни һәм күмәк саралар ял көндәрендә үткәрелмәйәсәк, тип иғлан итте мэр Собянин[111].

Һаулыҡ һаҡлау министры Михаил Мурашко ҡорбандарға ярҙам күрһәтеүҙе шәхси контролгә алды.[24]

«Крокус Сити Холл» концерт залындағы ваҡиға буйынса Рәсәй Тәфтиш комитетының Баш тәфтиш идаралығы Рәсәй Енәйәт кодексының 205-се статьяһында ҡаралған енәйәт (террористик акт) билдәләре буйынса енәйәт эше асҡан[112].

«Көскә көс, ә үлемдәргә террорсыларҙы тоталь язалау һәм уларҙың ғаиләләренә ҡаршы репрессиялар менән яуап бирелмәһә, бер ниндәй судтар һәм тикшереүҙәр ҙә ярҙам итмәй. Донъя тәжрибәһе», — тип белдергән Рәсәй Именлек советы рәйесе урынбаҫары Дмитрий Медведев[113].

Рәсәй президенты Владимир Путин мөрәжәғәтендә 2024 йылдың 24 мартын дөйөм милли матәм көнө тип иғлан иткән, шулай уҡ Украина яғы алдан әҙерләгән «тәҙрә» аша дәүләт сиген үтеү өсөн Украинаға табан барған террорсыларҙың ҡулға алыныуын хәбәр иткән. Президент бөтә Рәсәй граждандары исеменән зыян күреүселәрҙең һәм уларҙың туғандарының ҡайғыһын уртаҡлашҡан, матди ярҙам бүленеүен белдергән һәм ябай граждандарға, зыян күреүселәргә һәм ваҡиға урынындағы махсус хеҙмәттәргә оператив ярҙам күрһәтеүҙә ҡатнашҡандары өсөн рәхмәт әйткән[114].

«Беҙ кешеләребеҙҙе алдан әҙерләнгән күпләп үлтереү осрағына юлыҡтыҡ. Был енәйәт артында торған һәр кемде асыҡлаясаҡбыҙ һәм язалаясаҡбыҙ. Террорсыларҙы яза көтә, уларҙың киләсәге юҡ. Хәҙер беҙҙең дөйөм бурысыбыҙ — бер сафта бергә булыу. Йәмғиәтебеҙҙә бер кем дә паника һәм тарҡаулыҡ тыуҙыра алмаясаҡ. Мәскәүҙә һәм башҡа төбәктәрҙә терроризмға ҡаршы өҫтәмә саралар индерелде», — тип белдергән Владимир Путин рәсәйҙәргә мөрәжәғәтендә[115].

2024 йылдың 25 мартында Рәсәй Президенты ҡарамағындағы бала хоҡуҡтары буйынса вәкил Мария Львова-Белова теракт ваҡытында «Крокус Сити Холл»ға килеүселәрҙе эвакуацияларға ярҙам иткән ике үҫмергә рәхмәт хаттары тапшырған. 15 йәшлек Ислам Хәлилов һәм 14 йәшлек Артём Донсков «зыян күреүселәргә ярҙам иткәндә күрһәткән фиҙаҡәрлек, ҡыйыулыҡ һәм шәхси батырлыҡ» өсөн билдәләнгән. Уларҙың икеһе лә «Крокус Сити Холл»да гардеробсы булып эшләгән[116].

2024 йылдың 26 мартында «Крокус» мэрияһының мәктәп уҡыусыһы һәм гардеробында эшләүсе Артем Донсков һәм теракт ваҡытында кешеләргә эвакуацияға ярҙам иткән администратор София Мейер Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһы тарафынан миҙалдар менән бүләкләнде. Ислам Хәлиловҡа ла миҙал әҙерләнгән, әммә ул тантанаға килә алмаған[117].

27 мартта Мәскәү һәм Бөтә Рәсәй патриархы Кирилл Рәсәйҙә теракт арҡаһында дин-ара конфликтҡа юл ҡуймаҫҡа саҡырҙы[118].

2 майҙа Рәсәй Президенты Владимир Путин үҫмерҙәр Артем Донсков, Никита Иванов һәм Ислам Хәлиловты «Һәләк булғандарҙы ҡотҡарған өсөн» миҙалы менән бүләкләне. Йәштәр теракт ваҡытында кешеләргә эвакуацияларға ярҙам иткән[119][120].

2024 йылдың 8 июлендә Рәсәй Президенты Владимир Путин үлгәндән һуң Внуково аэропорты хеҙмәткәре Валентин Николаенковҡа «Батырлыҡ ордены» менән бүләкләнде[121].

2024 йылдың июлендә Рәсәй Федерацияһының Генераль прокуроры Игорь Краснов һығымтаға килде: Крокус мэрияһындағы теракт, башҡа нәмәләр менән бер рәттән, төбәк властарының дөрөҫ иҫәпләмәүе арҡаһында мөмкин булды, терроризмға ҡаршы көрәш маҡсатында тикшерелеүҙәрҙең принципиаль икенсе, ҡәтғиерәк кимәлдә үткәрелеүе кәрәк.[122].

Халыҡ-ара реакция

undefined

«Крокус Сити Холл»дағы терактҡа халыҡ-ара реакция Вашингтон фажиғәгә бәйле ҡайғы уртаҡлашыуын белдергән[24]. Аҡ йорт белдереүенсә, АҠШ-та ғәҙәттән тыш хәл тураһында алдан мәғлүмәт булмаған. Вашингтонда ваҡиғаның Киев ғәмәлдәре менән бәйле булмауын белдергәндәр.

2024 йылдың 3 апрелендә Америка журналисы Сеймур Херш, мәғлүмәтле сығанаҡтарға таянып, АҠШ-тың Үҙәк разведка идаралығы Рәсәйҙе Крокус ҡалаһында теракт әҙерләү тураһында иҫкәрткән тип белдерҙе. Херш әйткәнсә, «кәмендә бер хәбәр „ашығыс“ тип билдәләнгән һәм концерт алдынан ЦРУ-нан Рәсәй разведкаһына тапшырылған». Шул уҡ ваҡытта, америка журналисы билдәләүенсә, ЦРУ теракттың махсус рәүештә Крокус ҡалаһында планлаштырылыуын белмәгән, ә ул ябай ғына «кешеләрҙең йәмәғәт йыйылышы урыны» булған.[123].

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль секретары Крокустағы терактты ҡаты хөкөм итте һәм Рәсәй хөкүмәтенең һәм халҡының ҡайғыһын уртаҡлашты.[24]

Рәсәйҙең ҡайғыһын уртаҡлашыуҙы төрлө илдәр, шул иҫәптән Мысыр, Ҡаҙағстан, Әзербайжан, Ҡырғыҙстан, Чехия, Италия, Сербия, Германия, Люксембург, Катар, Куба,Фәләстин, Боливия, Иран, Венесуэла, Үзбәкстан, Серб Республикаһы, Мальта, Иордания, Сәғүд Ғәрәбстаны, Әрмәнстан, Ираҡ, Австрия, Франция, Тажикстан, Мексика, Колумбия, Австрия, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Сүриә, Бахрейн, Канада, Белоруссия һ.б.

Терактты ХАМАС, Талибан һәм Хизбулла кеүек ҙур исламистик хәрәкәттәр ҙә хөкөм итте.[124][125][126].

25 мартта Японияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек Советындағы даими вәкиле теракт ҡорбандарын иҫкә алыу өсөн бер минут тынлыҡ менән башланы[127].

Ҡасандыр Crocus City Hall-да сығыш яһаған Garbage америка рок-төркөмө терактҡа бәйле ҡайғы уртаҡлашты.[128].

2024 йылдың 6 апрелендә Төркиә Тажикстан граждандары өсөн визаһыҙ режимды бөтөрҙө. Төркиә киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, был ҡарар 2024 йылдың ғинуар-мартында Истанбулға теракт ҡылыуҙа ғәйепләнгән ике тажиктың сәфәре менән бәйле булыуы ихтимал.[129].

Теракт ҡорбандарына мемориал

2025 йылдың февралендә "Крокус Сити Холл"да булған теракт ҡорбандарына мемориал төҙөй башланылар[130]. Ул фажиғәнең бер йыллығында — 22 мартта — асылды. Мәскәү өлкәһе губернаторы Андрей Воробьёв белдереүенсә, мемориал концерт залы хужаһы инициативаһы менән төҙөлдөн.

undefined

Ҡара граниттан эшләнгән, осҡан торналар һындары менән биҙәлгән ике стела концерт залы һәм "Крокус Экспо"ның икенсе павильоны ҡаршыһында урынлаштырылған. Һәйкәлгә «2024 йылдың 22 мартында булған кешелекһеҙ террор акты ҡорбандарына иҫтәлек» тигән яҙма уйылып яҙылған[131].

Өҫтәмә мәғлүмәт

2024 йылдың 25 мартында Рәсәй Үҙәк банкы "Крокус Сити Холл"да теракт ваҡытында һәләк булған кешеләрҙең бурысын банктар һәм микрофинанс ойошмалары тарафынан ғәфү ителергә тәҡдим итте[132]. Сбербанк һәм ВТБ быны эшләргә әҙер булыуҙарын 2024 йылдың 23 мартында уҡ белдерҙе. Шулай уҡ 23 банк, шул иҫәптән «Тинькофф банк», Альфа-банк, Совкомбанк, Газпромбанк, Почта Банк, Промсвязьбанк, Мәскәү кредит банкы һәм башҡалар, бурыс ғәфү итергә вәғәҙә бирҙе[133].

2024 йылдың 27 мартына Санкт-Петербург ҡалаһында планлаштырылған «Пикник» төркөмөнөң концерты уҙғарылды. Ул "Крокус Сити Холл"да теракт ҡорбандарына бағышланды[134].

Терактта һәләк булыусылар иҫтәлегенә Рәсәй башҡарыусылары «Тауышымды ишет» тигән альбом яҙҙырҙы. Унда концерт залына исемен биргән йырсы Мөслим Магомаев репертуарынан 12 йыр ингән. Аудиотрансляцияларҙан килгән барлыҡ килем зыян күреүселәргә йүнәлтелде[135].

2024 йылдың 29 июнендә Мәскәү өлкәһе губернаторы Андрей Воробьёв Подмосковье властарының "Крокус"ты тергеҙеүҙән баш тартҡанын белдерҙе:

«Унда концерт залы башҡаса булмаясаҡ»[136].

2025 йылдың мартында терактта ғәйепләнеүселәрҙең береһе яҡлаусыһы, һөжүм яһаған террорсыларҙың «Крокус»ҡа тиклем башҡа һөжүмдәргә әҙерләнгәнен һәм Кремль янында, «Чистые пруды» метроһында, «МЕГА Белая Дача» сәүдә үҙәге эсендә фотоға төшөрөү эштәрен алып барғанын хәбәр итте. Террористар Украинала йәшеренергә планлаштырған булған[137].

Фажиғәгә бер йыл тулыу алдынан, "Крокус Сити Холл"да урынлашҡан «Октябрь» кинотеатрында «Крокус. Несломленные» исемле документаль фильмдың премьераһы уҙҙы. Фильм Рәсәй Ҡыҙыл Тәре йәмғиәте һәм «Интеграция» продюсер үҙәге ярҙамы менән төшөрөлгән. Унда ирекмәндәр, табиптар, концерт залы хеҙмәткәрҙәре һәм башҡа кешеләрҙең ҡотҡарыу эшендә ҡатнашыу тарихы нигеҙ итеп алынған[138].

2025 йылдың 21 июлендә Новосибирск өлкәһе суды Крокус мэрияһына һөжүм иткән террорсыларға билет һатып алған Баходуржон Әхмәҙәлиевты Красногорҙағы теракттан һуңғы көндө Новосибирскиҙы шартлатырға маташҡан өсөн 14 йылға иркенән мәхрүм итте[139]. Хоҡуҡ һаҡлау органдары хеҙмәткәрҙәре Далерджон Мирзоевҡа һәм терактта ҡатнашыусы тағы бер кешегә интернет аша билет һатып алыуын асыҡлай. Мәскәү өлкәһендәге фажиғәнән һуң Әхмәҙәлиевтың автомобилен тикшергәндә уның өҫтөндә шартлатҡыс табыла. Ул уны Новосибирск ҡалаһының Железнодорожный районында йәмәғәт урынында шартлатырға уйлай[140].

Эш материалдарына ярашлы, «Сәйфулло» исемле билдәһеҙ кешенең күрһәтмәләрен үтәп, ғәйепләнеүселәр иҫке телефондарын юҡ иткән. Артабан улар яңы смартфондар һәм теракт ваҡытында ҡорал итеп ҡулланырға ниәтләнгән аш-һыу бысаҡтары һатып алған. Һөжүмде башҡарыусылар шулай уҡ интернеттан өйрәтеү видеоларын күсереп алған һәм боеприпастар йөрөтөү өсөн туҡыманан үҙаллы разгрузка жилеттары теккән. Һөжүм алдынан башҡарыусыларҙың өсәүһе ҡурҡыу тойғоһон кәметеү өсөн наркотик ҡулланған[141].

Теракт тураһындағы енәйәт эше материалдарынан һөжүмдән һуң дүрт ғәйепләнеүсенең кәм тигәндә 135 мең һум алыуы билдәле булған. Аҡса 2024 йылдың 22 мартында, һөжүм булған көндө, Рәсәйҙән ҡасыуҙы тәьмин итеү өсөн фигуранттарҙың береһе Шамсидин Фәридуниҙың банк картаһына күсерелгән[142].

Тәфтиш барышында теракт эше буйынса зыян күреүселәр террорсыларҙың үҙ-ара ғәрәп телендә һөйләшеүен һәм кеҫә телефоны аша билдәһеҙ ҡатын менән аралашыуын хәбәр иткән. Зыян күреүселәрҙең береһе яугирҙәрҙең кешеләрҙең арҡаһына атыуын, үлгәнгә һалышҡандарҙың ҡотолоп, ут төртөлгән залдан сыға алыуын билдәләгән[143].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 СК завершил расследование теракта в «Крокусе» и назвал Украину заказчиком (23 июнь 2025).
  2. ↑ В «Крокус Сити Холл» произошла стрельба (22 март 2024).
  3. ↑ Онлайн: в подмосковном «Крокус Сити Холле» стрельба и пожар, есть раненые (22 март 2024).
  4. ↑ Участников теракта в "Крокусе" задержали недалеко от границы с Украиной (23.03.2024).
  5. ↑ Исполнители теракта в "Крокусе" признались, что его организовала Украина (29.06.2025).
  6. ↑ РБК, 23 марта 2024. Путин заявил, что с украинской стороны готовили «окно» для террористов. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 4 сентябрь 2025 года.
  7. ↑ РБК, 26 марта 2024. Бортников обвинил спецслужбы Украины в содействии теракту в «Крокусе». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 4 апрель 2025 года.
  8. ↑ РБК, 27 марта 2024. Песков заявил, что официальных версий теракта в «Крокусе» еще не называли. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 2 сентябрь 2024 года.
  9. ↑ ISIS claims responsibility for attack in busy Moscow-area concert venue that left at least 40 dead, CNN (22 март 2024).
  10. ↑ Ведомости, 25 марта 2024. Что такое запрещенный в России «Вилаят Хорасан». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 25 март 2024 года.
  11. ↑ Интерфакс, 24 марта 2024. Вице-президент США возложила ответственность за теракт в Crocus City Hall на ИГ. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 8 август 2025 года.
  12. ↑ Путин назвал кровавым и варварским теракт в «Крокус Сити Холле» (23.03.2024).
  13. ↑ 1 2 Свыше двух тысяч человек проходят потерпевшими по делу о "Крокусе" (20 май 2025).
  14. ↑ Общий ущерб по делу о теракте в «Крокусе» составляет 6 млрд рублей (24 февраль 2026).
  15. ↑ 1 2 3 Число погибших детей при теракте в «Крокусе» выросло до шести (3 апрель 2024).
  16. ↑ 1 2 Инженер-строитель пробил стену для спасения людей в «Крокусе» (30 март 2024).
  17. ↑ Число жертв теракта в «Крокусе» достигло 150 | | ИЗНАНКА | 28.09.2025 07:30:00. iznanka.news. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026.
  18. ↑ В Москве начинается судебный процесс по уголовному делу о теракте в "Крокусе" (4 август 2025).
  19. ↑ 1 2 Процесс по делу о теракте в «Крокусе» в Мосгорсуде начнется 4 августа (21 июль 2025).
  20. ↑ 1 2 Пособникам исполнителей теракта в «Крокусе» дали от 19 лет 11 месяцев до пожизненного (12 март 2026). 12 март 2026 тикшерелгән.
  21. ↑ Крокус. Mash (22 март 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 17 сентябрь 2025 года.
  22. ↑ Теракт с десятками погибших в «Крокус Сити Холле». Главное.
  23. ↑ Один из зрителей «Крокус Сити Холла» обезвредил террориста (23.03.2024).
  24. ↑ 1 2 3 4 5 6 Что известно о происшествии в "Крокус сити холле". Главное.
  25. ↑ Пожару в "Крокус сити холле" присвоен повышенный ранг сложности.
  26. ↑ В оперслужбах сообщили о втором взрыве в Crocus City Hall (22 март 2024).
  27. ↑ Вертолеты сбросили около 160 тонн воды на горящий "Крокус сити холл" (23.03.2024).
  28. ↑ Минздрав Подмосковья опубликовал список из 145 госпитализированных после теракта (23.03.2024).
  29. ↑ Интерфакс, 24 марта 2024. Спасатели сделали проем в стене Crocus для прохода тяжелой техники. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 1 май 2025 года.
  30. ↑ Поисковую операцию на месте теракта в «Крокусе» продлили на день (25 март 2024).
  31. ↑ Спасатели завершили разбор завалов в "Крокус сити холле" (26 март 2024).
  32. ↑ Бастрыкин потребовал поименно установить заказчиков теракта в «Крокусе» (31 март 2024).
  33. ↑ Суд признал более 1,7 тыс. человек потерпевшими по делу о теракте в «Крокусе». Известия (1 июнь 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 29 апрель 2025 года.
  34. ↑ Выплаты пострадавшим в "Крокусе" начнутся с 23 сентября (20 сентябрь 2024).
  35. ↑ 1 2 Опубликовано видео допроса террориста из "Крокуса" (23.03.2024).
  36. ↑ ТАСС, 25 марта 2014. Бастрыкин заявил о восстановлении хронологии теракта в «Крокус сити холле». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 26 март 2024 года.
  37. ↑ Участникам задержания устроивших теракт в "Крокусе" вручили награды (25.03.2024).
  38. ↑ В МВД рассказали, как выследили машину террористов, напавших на «Крокус».
  39. ↑ Суд арестовал четырех фигурантов дела о теракте в «Крокус Сити Холле» (24.03.2024).
  40. ↑ Суд назвал имена фигурантов дела о теракте в «Крокус Сити Холле».
  41. ↑ Жирнов, Степан. «Не едем на турнир?» Мальчик, сбитый террористами, пришёл в сознание.
  42. ↑ Суд арестовал пятого обвиняемого по делу о теракте в "Крокус сити холле" (25 март 2024).
  43. ↑ Суд арестовал седьмого фигуранта дела о теракте в "Крокусе" (25 март 2024).
  44. ↑ Екатерина КОСОБОКОВА |. Суд арестовал восьмого фигуранта по делу о теракте в «Крокусе» Алишера Касимова. kp.ru -. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026.
  45. ↑ Росфинмониторинг внес напавших на «Крокус» в реестр террористов. rbc.ru (28 март 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 5 апрель 2025 года.
  46. ↑ В Москве арестовали девятого фигуранта дела о теракте в «Крокусе» (29 март 2024).
  47. ↑ Суд арестовал девятого фигуранта дела о теракте в "Крокусе" (29.03.2024).
  48. ↑ Суд арестовал десятого фигуранта дела о теракте в "Крокусе" (01.04.2024).
  49. ↑ СК раскрыл имя и роль еще одного фигуранта дела о теракте в «Крокусе» (1 апрель 2024).
  50. ↑ Mash: фигуранта дела о теракте в «Крокусе» поставили на учет незаконно. News.ru (11 июнь 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 11 июнь 2024 года.
  51. ↑ ФСБ сообщила о задержании еще троих фигурантов дела о теракте в «Крокусе» (4 апрель 2024).
  52. ↑ Басманный суд арестовал еще одного фигуранта дела о теракте в «Крокусе» (5 апрель 2024).
  53. ↑ ТАСС узнал о фигурантах дела о халатности после теракта в «Крокусе».
  54. ↑ Силовики задержали еще одного фигуранта дела о теракте в «Крокусе» (26 апрель 2024).
  55. ↑ В РФ задержали еще одного фигуранта дела о теракте в «Крокус Сити Холле» (26 апрель 2024).
  56. ↑ Басманный суд арестовал 12-го фигуранта дела о теракте в «Крокусе» (27 апрель 2024).
  57. ↑ Суд продлил арест предполагаемому исполнителю теракта в "Крокусе" Мирзоеву. ria.ru (16 май 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 26 май 2024 года.
  58. ↑ Суд продлил арест одному из исполнителей теракта в «Крокусе». РБК (16 май 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 15 март 2025 года.
  59. ↑ Суд продлил арест всем исполнителям теракта в «Крокус Сити Холле». RT (16 май 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 26 июнь 2024 года.
  60. ↑ Суд продлил арест четверым пособникам напавших на "Крокус" террористов. ТАСС (16 май 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 7 сентябрь 2025 года.
  61. ↑ https://www.rbc.ru/rbcfreenews/664733029a79479f7e2e0666. РБК (17 май 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 20 май 2025 года.
  62. ↑ По делу о теракте в «Крокусе» арестовано 18 человек. Известия (1 июнь 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 29 апрель 2025 года.
  63. ↑ Суд продлил арест четырем обвиняемым в теракте в «Крокусе» (16 август 2024).
  64. ↑ Суд продлил арест еще четырем обвиняемым в теракте в «Крокусе» (19 август 2024).
  65. ↑ До 22 ноября продлили арест 4 фигурантов по делу о теракте в «Крокусе» (20 август 2024).
  66. ↑ Еще один фигурант дела о теракте в «Крокусе» частично признал вину (23 август 2024).
  67. ↑ Виктория Шварц. Бастрыкин заявил, что по делу о теракте в "Крокус Сити Холле" обвиняются 27 фигурантов (14 ғинуар 2025).
  68. ↑ Исполнителям теракта в «Крокусе» продлили арест до 24 марта (19.02.2025).
  69. ↑ В США арестовали террориста, инструктировавшего напавших на «Крокус».
  70. ↑ В США осудили на 20 лет связанного с терактом в "Крокусе" боевика. ТАСС (17 сентябрь 2026). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 сентябрь 2026.
  71. ↑ Организаторы теракта в "Крокусе" и брат террориста Файзова находятся в розыске (1 август 2025).
  72. ↑ В СК рассказали об изъятом оружии с места теракта в "Крокус сити холле".
  73. ↑ Мария МАМАЕВА |. В Душанбе ведут следственные мероприятия с родными террористов из «Крокуса». kp.ru -. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026.
  74. ↑ Сергей Чиков |. Бортников: Украина готовила боевиков на Ближнем Востоке. kp.ru - (26 март 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026.
  75. ↑ РБК, 27 марта 2024. Участника телеграм-группы с террористами из «Крокуса» вышлют из России. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 6 май 2025 года.
  76. ↑ ТАСС сообщил, что атаковавшие «Крокус» террористы были под наркотиками (28 март 2024).
  77. ↑ СК получил доказательства связи террористов из "Крокуса" с Украиной (28 март 2024).
  78. ↑ Источник: под Душанбе задержали девять человек по делу об атаке на "Крокус" (20240329T1257).
  79. ↑ Обвиняемые в теракте в "Крокусе" заявили, что ехали в Киев за наградой (29.03.2024).
  80. ↑ Задержанные в Дагестане террористы снабжали деньгами и оружием атаковавших "Крокус" (1 апрель 2024).
  81. ↑ ФСБ заявила о причастности задержанных в Дагестане боевиков к теракту в «Крокусе» (1 апрель 2024).
  82. ↑ В Турции задержали жителей Таджикистана по подозрению в подготовке теракта (01.04.2024).
  83. ↑ Пострадавшие в "Крокусе" просят СК возбудить дело в отношении владельцев комплекса (2 апрель 2024).
  84. ↑ Семерых фигурантов дела о теракте в «Крокусе» внесли в реестр террористов.
  85. ↑ СК возбудил дело об оказании небезопасных услуг в связи с нападением на "Крокус". ТАСС (31 май 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 2 сентябрь 2024 года.
  86. ↑ Стало известно о пяти новых фигурантах дела о теракте в "Крокусе" (29 август 2024).
  87. ↑ Стали известны подробности о новом фигуранте по делу о теракте в "Крокусе" (29 август 2024).
  88. ↑ Пятеро фигурантов дела о теракте в "Крокусе" обеспечивали нападавших оружием (29 август 2024).
  89. ↑ Четыре фигуранта дела о теракте в «Крокусе» состояли в «Вилаят Хорасан».
  90. ↑ В деле «Крокуса» взят новый след. kommersant.ru (1 ноябрь 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 27 сентябрь 2025 года.
  91. ↑ Стали известны личности передавших оружие напавшим на «Крокус» террористам (2 ноябрь 2024).
  92. ↑ Четырем фигурантам дела о теракте в «Крокусе» переквалифицировали обвинение (20 ноябрь 2024).
  93. ↑ В Ингушетии задержали предполагаемых пособников напавших на "Крокус" террористов (4 декабрь 2024).
  94. ↑ Anadolu: подельникам террористов из "Крокуса" грозит 15 лет тюрьмы в Турции (2 ғинуар 2025).
  95. ↑ Предварительное следствие по делу о теракте в «Крокус Сити Холле» завершилось. vm.ru (5 февраль 2025). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 22 февраль 2025 года.
  96. ↑ Владелец «Крокус Сити Холла» признан потерпевшим по делу о теракте. aif.ru (11 февраль 2025). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 6 сентябрь 2025 года.
  97. ↑ Обвиняемые в теракте в "Крокусе" планировали еще один в Каспийске (23 июнь 2025).
  98. ↑ ТАСС узнал о раскаявшемся исполнителе теракта в «Крокусе» (30 июнь 2025).
  99. ↑ Экспертиза признала вменяемыми исполнителей теракта в «Крокус Сити Холле».
  100. ↑ Генпрокуратура направила в суд дело о теракте в "Крокусе" (1 июль 2025).
  101. ↑ По делу о теракте в "Крокусе" в судебном процессе примет участие не более 150 потерпевших (21 июль 2025).
  102. ↑ Шесть юрлиц признали потерпевшими по делу о теракте в "Крокусе" (27 июль 2025).
  103. ↑ Пособнику террористов из «Крокуса» в Новосибирске дали 14 лет колонии (22 июль 2025).
  104. ↑ Турция может выдать РФ всех скрывшихся фигурантов дела о теракте в "Крокусе" (29.07.2025).
  105. ↑ Дело о теракте в "Крокусе" попросили рассмотреть в закрытом режиме (4 август 2025).
  106. ↑ Исполнители теракта в «Крокус Сити Холле» признали вину (4 август 2025).
  107. ↑ Организаторы концерта «Пикника» в «Крокусе» не сообщили полиции о мероприятии (12 август 2025).
  108. ↑ Потерпевшие по делу «Крокуса» попросили арестовать имущество Агаларовых.
  109. ↑ МИД назвал «кровавым терактом» произошедшее в «Крокус Сити Холле» (22 март 2024).
  110. ↑ Патриарх Кирилл молится об упокоении душ погибших при ЧП в "Крокус сити холле".
  111. ↑ В Москве отменили все массовые мероприятия после атаки на «Крокус-Сити».
  112. ↑ ГСУ СК России возбудило уголовное дело о теракте в Московской области.
  113. ↑ Медведев призвал к «тотальной казни террористов» после нападения в Москве.
  114. ↑ Обращение Владимира Путина к россиянам.
  115. ↑ Заявление Путина в связи с терактом в «Крокус Сити Холле». Трансляция.
  116. ↑ Спасшим людей при теракте в «Крокусе» школьникам вручили награды. Известия. Известия (25 март 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 23 май 2024 года.
  117. ↑ Спасавших людей в «Крокусе» Донскова и Мейер наградили в Общественной палате. iz.ru (26 март 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 22 май 2024 года.
  118. ↑ Глава РПЦ высказался о русском национализме.
  119. ↑ Путин наградил подростков, спасавших людей во время теракта в «Крокусе» (2 май 2024).
  120. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 02.05.2024 № 300 "О награждении государственными наградами Российской Федерации". Официальное опубликование правовых актов (2 май 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 22 июнь 2025 года.
  121. ↑ Путин посмертно наградил пытавшегося обезвредить террориста в «Крокусе» мужчину (8 июль 2024).
  122. ↑ РБК, 31 июля 2024. Краснов увидел просчеты органов власти в терактах в «Крокусе» и Дагестане. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 13 сентябрь 2025 года.
  123. ↑ ЦРУ в срочном порядке уведомляло Россию о подготовке теракта, заявил Херш. РИА-Новости (3 апрель 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 21 июль 2024 года.
  124. ↑ РИА Новости, 23 марта 2024. ХАМАС осудило теракт в «Крокусе». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 11 февраль 2025 года.
  125. ↑ РБК, 23 марта 2024. МИД Афганистана осудил теракт в подмосковном «Крокусе». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 12 сентябрь 2025 года.
  126. ↑ ТАСС, 23 марта 2024. «Хезболлах» осудила теракт в Москве. Шиитская организация назвала произошедшее в «Крокус сити холле» кровавым терактом. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 23 март 2024 года.
  127. ↑ Совбез ООН почтил минутой молчания память погибших в "Крокусе". Московский комсомолец (25 март 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 23 май 2024 года.
  128. ↑ Игравшая в «Крокусе» группа Garbage выразила соболезнования после теракта.
  129. ↑ Граждане Таджикистана больше не смогут въехать в Турцию без визы (6 апрель 2024).
  130. ↑ Возле «Крокуса» начали возводить мемориал жертвам теракта (21 февраль 2025).
  131. ↑ Открытие мемориала жертвам теракта в «Крокус Сити Холле». Фоторепортаж (22 март 2025).
  132. ↑ Центробанк рекомендовал списать долги погибших при теракте в "Крокусе" (25.03.2024).
  133. ↑ Центробанк предложил банкам простить долги погибших в «Крокусе».
  134. ↑ Группа «Пикник» проведет концерт памяти в Петербурге (26 март 2024).
  135. ↑ news.ru. news.ru (28 март 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 19 июль 2025 года.
  136. ↑ Воробьев заявил, что на месте «Крокуса» не будет концертного зала (29 июнь 2024).
  137. ↑ Напавшие на «Крокус» террористы планировали атаковать центр Москвы - Газета.Ru | Новости (20 март 2025).
  138. ↑ Курнакова, Ирина. Несломленные. В Москве состоялась премьера фильма о трагедии в «Крокусе».
  139. ↑ Купившего террористам билеты в «Крокус» приговорили к 14 годам колонии (21 июль 2025).
  140. ↑ Анна Холодкова. Суд приговорил к 14 годам колонии помощника обвиняемых в теракте в «Крокусе». kp.ru (21 июль 2025). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2026. Архивировано 21 июль 2025 года.
  141. ↑ Исполнители теракта в «Крокусе» купили кухонные ножи и сделали жилеты по видео перед нападением (26 июль 2025).
  142. ↑ Исполнители теракта в «Крокусе» получили 135 тыс. руб. на побег (27 июль 2025).
  143. ↑ При теракте в «Крокусе» боевики говорили на арабском по телефону (29 сентябрь 2025).

Һылтанмалар

Категориялар