Луна-16

Айҙан тупраҡ килтереү буйынса автоматлаштырылған йыһан комплексы түбәндәгеләрҙән тора:

— төп тотҡарлау двигателе һәм ултыртыу өсөн ике бәләкәй тартыу двигателе, шулай уҡ грунт йыйыу ҡоролмаһы һәм төрлө приборҙар булған ултыртыу баҫҡысы. Ултырыу стадияһы шулай уҡ «Ай — Ер» ракетаһын осороуҙы тәьмин итә^[1];

— бортында радиокомплексы һәм цилиндр рәүешендәге приборлы бүлеге булған «Ай — Ер» ракетаһы, уға кире ҡайтарыла торған аппарат ҡуйылған^[1];

— өс бүлкәтле шар формаһындағы кире ҡайтарыла торған аппарат, уларҙа Ергә төшөүҙе асыҡлау өсөн радиотапшырыусылар, аккумуляторҙар, парашют менән идара итеү механизмы; парашют, радиотапшырыуҙар антенналары, ергә төшкәндән һуң ориентирлашыу өсөн газ баллондары; Ай тупрағы өсөн контейнер урынлаштырыла^[1].

Ултырыу баҫҡысы Е-8 серияһының бөтә станциялары өсөн бер үк була, уларға өс төр инә: E-8-5, E-8M һәм E-8C. E-8C станциялары («Луна-19» һәм «Луна-22») Ай юлдаштары була, ергә төшмәй. Е-8-5 (уларға «Луна-16» ҡарай) Ергә Ай грунтын алып ҡайтыу, ә Е-8М Айға үҙйөрөшлө аппаратты — "Луноход"ты алып барыу өсөн тәғәйенләнгән.

Артыҡ йөк алып булмағанлыҡтан, «Ай-Ер» ракетаһын идара итеү системаһы менән тулыһынса йыһазландырыу мөмкин булмай. Шуға күрә Е-8-5 станцияларының Айға төшөү районы итеп Айҙың кире әйләнеп ҡайтыу траекторияһының урындағы вертикаль менән тап килгән өлөшөн һайлайҙар. Был идара итеү системаһын радикаль рәүештә ябайлаштырырға һәм хатта Ай — Ер осоу траекторияһында төҙәтмәләр индермәҫкә мөмкинлек бирә.

Айға ултырыу баҫҡысына «Совет Социалистик Республикалар Союзы», СССР-ҙың дәүләт гербы һәм «Луна-16», 1970 йылдың сентябре" яҙыулы металл вымпел урынлаштырыла. «СССР», СССР-ҙың Дәүләт гербы һәм «Луна-16», сентябрь 1970 йылдың сентябре Ер — Ай — Ер" яҙыуы яҙылған билдә Ергә төшөү машинаһына ла урынлаштырыла^[1].

— 1970 йылдың 12 сентябрендә «Протон-К/Д» ракет ташыусыһы ебәрелә, ул эсендә төшөүсе аппарат булған «Луна-16» планета-ара станцияһын Айға осоу траекторияһына сығара.

— 1970 йылдың 13 сентябрендә, ултыртыу баҫҡысындағы двигателде 6,4 секундҡа ҡабыҙып, станцияның осоу траекторияһына төҙәтмә индерелә. Ул станцияның Ай тирәһендәге арауыҡтағы иҫәпләү нөктәһенә сығыуын тәьмин итә^[1].

— «Луна-16» станцияһы 1970 йылдың 17 сентябрендә 2:38 сәғәттә Ай тирәләй орбитаға ебәрелә. Станция унда өс көн тора, ошо ваҡыт эсендә уның орбитаһы ике тапҡыр үҙгәрә: тәүҙә периселенийҙы 15 км-ға, ә апоселенийҙы 110 км-ға тиңләйҙәр, һуңынан йыһанда орбита яҫылығын үҙгәртәләр^[1].

— 1970 йылдың 20 сентябрендә иртәнге сәғәт 8:18-ҙә Луна 16-һы Айға Муллыҡ диңгеҙендә ru:Море Изобилия G нөктәһенә уңышлы ултыра^[1]. Хисапланған ултырыу нөктәһенән тайпылыу 1,5 километр тәшкил итә. Айға төшкән станцияның массаһы 1880 кг була.

— Һуңынан, Ерҙән идара итеү һәм күҙәтеүе аҫтында, ултыртыу баҫҡысының тупраҡты һайлап алыу ҡоролмаһы ай тупрағы йыя, ул ҡайтыусы аппараттың махсус герметик капсулаһына һалына^[1].

— 1970 йылдың 21 сентябрендә 10:43 сәғәттә Ай өҫтөнән автоматик планета-ара станцияһының кире ҡайта торған «Луна-16» аппараты менән «Ай — Ер» ракетаһы старт ала, ракетаның двигателе 2,708 км/с тиҙлегенә еткәнсе эшләй^[1]. Ауырлығы 512 кг тәшкил итә.

— 1970 йылдың 24 сентябрендә 4:50 сәғәттә станцияның 35 килограмм ауырлыҡтағы «Луна-16» аппараты «Ай—Ер» ракетаһынан айырыла, 8 сәғәт 10 минутта ул Ерҙең атмосфераһына инә, 14 километр ярым бейеклектә тормоз парашюты асыла, ул 11 километр бейеклектә ысҡына. Бер үк ваҡытта төп парашют асыла, һәм 8:26 сәғәттә аппарат Ҡаҙағстандың Еҙҡазған ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 80 километр алыҫлыҡта СССР территорияһына төшә. Төшөүсе аппаратты ултырғанға тиклем 12 минут элек үк радиосигналдар буйынса асыҡлайҙар һәм уның артабанғы төшөүен вертолеттан күҙәтәләр^[1]. Ергә Муллыҡ диңгеҙе районында алынған ай тупрағы өлгөләре килтерелә. Дөйөм ауырлығы 101 грамм тәшкил итә. «Луна-16» Ерҙән ситтәге матдәне Ергә килтергән беренсе автомат аппарат була (быға тиклем уны тик пилотлы экспедициялар ғына «Аполлон-11» — 21,5 кг и «Аполлон-12» — 34 кг килтерә). Был ҡаҙанышты КПСС-тың XXIV съезына бағышлайҙар^[1].

«Луна-16» станцияһының осош һөҙөмтәләре буйынса Халыҡ-ара авиация федерацияһы (FAI) станцияның өҫтөнлөклө ғилми-техник ҡаҙаныштарын теркәй:

— Ай өҫтөнә ултырғандан һуң Ергә ҡайтыу;

— «Ай — Ер» йыһан ракетаһын кире ҡайтыусы аппарат менән бергә Ай өҫтөнә сығарыу;

— Айҙан автомат старт һәм Ергә Ай тупрағын килтереү.

«Луна-16» станцияһы ФАИ дипломдары тарафынан теркәлгән һәм раҫланған рекордтар ҡуя:

— «С» класында Ай өҫтөнә килтерелгән максималь масса буйынса донъя рекорды;

— «С» класында Ай өҫтөнән Ергә ҡайтарылған максималь масса буйынса донъя рекорды;

— «С» класында автоматик станция тарафынан Ергә килтерелгән ай тоҡомдарының максималь массаһы буйынса донъя рекорды^[2].

«Луна-16» станцияһы тарафынан килтерелгән ай тупрағын, һауытҡа бер нисә бөртөк һалып, С. П. Королёвтың икенсе ҡатыны Королева Нина Ивановнаға (1920—1999) космос программаһын тормошҡа ашырыуҙа иренең ҡаҙаныштарын таныу хөрмәтенән бирелә. Һуңынан был өлгө Сотбис аукционына ҡуйыла^[3][4].