Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Вәлиев Мәсәлим Мөшәрәп улы

РУВИКИ интернет-энциклопедияһында Вәлиев фамилиялы башҡа кешеләр тураһында мәҡәләләр бар.

Вәлиев Мәсәлим Мөшәрәп улы (рус. Валеев Масалим Мушарапович; 1888 йылдың 26 марты, Ырымбур, Ырымбур өйәҙе, Ырымбур губернаһы, Рәсәй империяһы — 1956 йылдың 2 ғинуары, Өфө, РСФСР, Башҡорт АССР-ы, СССР) — совет башҡорт композиторы, дирижёры, скрипкасы, музыка һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1940)[1]. Башҡорт АССР-ы Композиторҙар союзының беренсе рәйесе (1940—1948).

Биографияһы

Мәсәлим Мөшәрап улы Вәлиев 1888 йылдың 26 мартында Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең Ырымбур ҡалаһында тыуған.

Тәүҙә скрипкала уйнарға атаһынан өйрәнә[2], ә 1914—1917 йылдарҙа Ырымбурҙағы татар мосолман хәйриә йәмғиәтенең музыка мәктәбендә белем ала.

1917—1930 йылдарҙа, өҙөклөктәр менән, Ырымбурҙа йәшәй, мәктәптәрҙә йыр уҡытыусыһы булып эшләй, ә 1920—1921 йылдарҙа Көнсығыш музыка мәктәбендә скрипка һәм хор кластарынан уҡыта. 1919—1920 йылдарҙа Ырымбурҙа Төркөстан фронты сәйәси бүлегенең оркестрында капельмейстер булып хеҙмәт итә[3].

1921—1922 йылдарҙа Стәрлетамаҡтағы Башҡорт драма театрында оркестр менән етәкселек итә һәм скрипкасы була[4]. 1922 йылға Сәйфи Ҡудаш етәкселегендәге драма труппаһы спектаклдәрен музыкаль яҡтан биҙәү буйынса тәүге тәжрибәләре ҡарай.

1929—1931 йылдарҙа Ҡазандағы драма театры оркестрында скрипкасы булып эшләй[5].

1932 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем Өфөлә йәшәй, Башҡорт драма театрының музыка бүлеге мөдире һәм дирижёры була. 1956 йылдың 2 ғинуарында вафат була, Өфөлә ерләнә. Композитор йәшәгән йортта (Крупская урамы, 9) мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

Ижады

Мәсәлим Вәлиев — башҡорт профессиональ хор, симфоник һәм опера музыкаһының тәүге әҫәрҙәре авторы.

Уның әҫәрҙәре араһында «Һаҡмар» («Айһылыу», Н. И. Пейко менән берлектә, тәүге тапҡыр 1941 йылда ҡуйыла) һәм «Шәүрә» (Баязит Бикбай либреттоһы, тәүге тапҡыр 1946 йылда ҡуйыла) опералары, «Башҡорт увертюраһы» симфонияһы (1940) һәм «Легенда» симфоник поэмаһы (1948), «Салауат» (1945) һәм «Бейеү» (1952) сюиталары, ҡыллы квартет (1954), шулай уҡ фортепиано, скрипка һәм виолончель өсөн пьесалары киң билдәле.

Вәлиев «Ҡара йөҙҙәр» (Мәжит Ғафуриҙың шул уҡ исемдәге повесы буйынса), «Салауат» (Баязит Бикбай пьесаһы буйынса) һәм башҡа драма спектаклдәренә музыка яҙа.

Башҡорт һәм татар шағирҙары шиғырҙарына яҙылған 50-нән ашыу хор һәм йыр авторы. Улар араһында «Аҡ ҡайын» (Әхмәт Ерикәй һүҙҙәренә), «Матур Өфө ҡалаһы» (Ҡадир Даян һүҙҙәренә), «Ғәлимә йыры» (Ғәйнан Әмири һүҙҙәренә) йырҙары танылыу ала[6].

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Гл. ред. В. В. Алексеев. Валеев, Масалим Мушарапович // Уральская историческая энциклопедия. — УрО РАН, Институт истории и археологии. Екатеринбург: Академкнига. — 2000.
  2. ↑ Валеев Масалим Мушарапович — Единый портал башкирской культуры и произведений искусства. bashmusic.net. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 июнь 2026.
  3. ↑ Валеев, Масалим Мушарапович // Большая русская биографическая энциклопедия (электронное издание). — Версия 3.0. — М.: Бизнессофт, ИДДК, 2007.
  4. ↑ Валеев Масалим Мушарапович. bashenc.online. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 июнь 2026.
  5. ↑ Валеев Масалим Мушарапович » История и Культура Башкортостана. bashculture.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 июнь 2026.
  6. ↑ Валеев Масалим Мушарапович — Биография. biografija.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 июнь 2026.

Әҙәбиәт

  • Атанова Л. Масалим Валеев. — Өфө, 1979.

Һылтанмалар

Категориялар