Рус телендәге версияМахсус проекттар
Күренеште көйләргәТелде алмаштырырғаМәғлүмәт
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Баязит Бикбай

РУВИКИ интернет-энциклопедияһында Бикбаев фамилиялы башҡа кешеләр тураһында мәҡәләләр бар.

Баязит Ғаяз улы Бикбаев (рус. Баязит Гаязович Бикбаев; 1909 йылдың 9 ғинуары, Яңы Ҡалта, Мораптал ауыл советы — 1968 йылдың 2 сентябре, Өфө, Башҡорт АССР-ы, РСФСР, СССР) — Баязит Бикбай псевдонимы менән ижад иткән башҡорт совет шағиры, прозаик, драматург, либреттосы, публицист һәм тәржемәсе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957), Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1970, үлгәндән һуң)[1].

Биографияһы

Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең Ҡалта ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районының Яңы Ҡалта ауылы) тыуған. Атаһы башҡорт мәктәбендә рус телен уҡытҡан. Бикбай Ташлы һөнәрселек-техник мәктәбендә һәм Ырымбур башҡорт педагогия техникумында уҡыған[2]. Техникумды 1929 йылда тамамлаған[3].

1929 йылда «Сәсән» журналы редакцияһында эшләгән. 1930—1931 йылдарҙа Туймазы районының «Ленин юлы» гәзитендә яуаплы секретарь булған, 1932 йылдан «Башҡортостан» гәзитенең бүлек мөдире вазифаһын башҡарған. 1936—1937 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты комиссияһы составына ингән. 1937 йылдан «Октябрь» журналының (хәҙер «Ағиҙел» журналы) яуаплы секретары, ә 1939—1941 йылдарҙа Башҡорт академия драма театрының әҙәбиәт бүлеге мөдире булып эшләгән[1].

Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзына 1934 йылда ингән. 1941—1943 йылдарҙа союз идараһы рәйесе вазифаһын биләгән. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һаулығы буйынса фронтҡа алынмаған; был осорҙа әҙәби һәм ойоштороу эшен дауам иткән[3].

1968 йылдың 2 сентябрендә Өфөлә вафат булған. Мосолман зыяратында ерләнгән[3].

Ижады

Шиғриәте һәм прозаһы

Бикбайҙың тәүге «Үтеп барған көндәр» шиғри йыйынтығы 1932 йылда баҫылып сыҡҡан. Тыуған ер образына мөрәжәғәт итеүгә ҡоролған «Ер» (1936) поэмаһы 1930-сы йылдарҙағы башҡорт шиғриәтенең күренекле әҫәрҙәренең береһенә әйләнгән[1].

Коллективлаштырыу осорондағы башҡорт ауылында барған ижтимағи үҙгәрештәр «Ҡояшлы көн» (1934) повесында сағылыш тапҡан. Һуңынан ул «Аҡселән ташҡанда» (1956) романының нигеҙенә әйләнгән. «Тере шишмәләр» (1962) һәм «Аҡсәскә» (1963) повестары автобиографик характерҙағы әҫәрҙәргә ҡарай[1]. Бикбай шиғырҙар, поэмалар, очерктар, хикәйәләр, повестар, пьесалар һәм либреттолар ингән ҡырҡҡа яҡын китап сығарған[2].

Һуғыш йылдарында «Утлы юлдар», «Беҙҙең ҡала» һәм «Яулыҡ» шиғри йыйынтыҡтары донъя күргән[2]. Яҙыусы Бөйөк Ватан һуғышы ваҡиғаларына шулай уҡ «Ватан саҡыра» (1943), «Бер туғандар» (1944) һәм «Аҡҡош йыры» (1968) драмаларында мөрәжәғәт иткән[1].

Драматургияһы һәм либреттолары

«Ҡарлуғас» (1939) тарихи драмаһында 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы алдынан башҡорт халҡының хәле күрһәтелгән. «Салауат» (1941) драмаһы Салауат Юлаевҡа арналған. Бикбай әҫәре нигеҙендә композитор Заһир Исмәғилев «Салауат Юлаев» операһын ижад иткән[3].

Башҡорт яугирҙәренең 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуына арналған «Ҡаһым түрә» (1942) драмаһы ВКП(б) Үҙәк Комитетының 1945 йылдың 27 ғинуарындағы ҡарарында рус һәм башҡорт яугирҙәрен бер-береһенә ҡаршы ҡуйған һәм уларҙың һуғышта бергә ҡатнашыу тарихын боҙоп күрһәткән әҫәр булараҡ тәнҡитләнгән[1].

Бикбай Заһир Исмәғилевтең «Замандаштар», «Салауат Юлаев» һәм «Шәүрә» операларына, шулай уҡ «Ҡоҙаса» (1959) музыкаль комедияһына либретто яҙған. Уның пьесалары Башҡорт АССР-ы театрҙарында ҡуйылған[1].

Тәржемәләре

Бикбай Максим Горький, Михаил Лермонтов, Иван Тургенев һәм башҡа рус яҙыусыларының әҫәрҙәрен башҡорт теленә тәржемә иткән. Бикбайҙың үҙ әҫәрҙәре рус һәм украин телдәренә тәржемә ителгән[1].

Хәтер

1984 йылда Өфөнөң Сипайлово биҫтәһендәге урамға яҙыусының исеме бирелгән. Бикбай 1959—1968 йылдарҙа йәшәгән Өфөләге Ленин урамының 47-се йортонда мемориаль таҡтаташ ҡуйылған[3].

Көйөргәҙе районы Мораптал ауылындағы урта мәктәпкә Баязит Бикбай исеме бирелгән. Мәктәптә яҙыусының музейы эшләй, ихатаһында уның бюсы ҡуйылған. Бикбай исемендәге урамдар Яңы Ҡалтайҙа һәм Башҡортостандың башҡа тораҡ пункттарында ла бар. 2009 йылда Көйөргәҙе районы хакимиәте Баязит Бикбай исемендәге премия булдырған[1].

Морапталдағы Баязит Бикбай мәктәп музейы экспозицияһы.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары

  • «Почёт Билдәһе» ордены (1939);
  • Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1955);
  • Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957);
  • Салауат Юлаев исемендәге Башҡорт АССР-ы премияһы (1970, үлгәндән һуң)[1].

Һайланма библиографияһы

Башҡорт телендәге әҫәрҙәре

  • «Үтеп барған көндәр» — шиғырҙар йыйынтығы (1932).
  • «Ҡояшлы көн» — повесть (1934).
  • «Ер» — поэма (1936).
  • «Ҡарлуғас» — драма (1939).
  • «Салауат» — тарихи драма (1941).
  • «Ҡаһым түрә» — драма (1942).
  • «Ватан саҡыра» — драма (1943).
  • «Бер туғандар» — драма (1944).
  • «Аҡселән ташҡанда» — роман (1956).
  • «Тере шишмәләр» — автобиографик повесть (1962).
  • «Аҡсәскә» — автобиографик повесть (1963).
  • «Аҡҡош йыры» — драма (1968).
  • «Һайланма әҫәрҙәр» — 5 томлыҡ әҫәрҙәр йыйынтығы (Өфө, 1969—1973)[1].

Рус телендәге баҫмалары

  • Дорога: лирика, драма / авторизованный перевод с башкирского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1955. — 225 с.
  • Утренний свет: стихи и поэмы / авторский перевод с башкирского. — Уфа: Башкнигоиздат, 1967. — 127 с.
  • Млечный путь: стихи / перевод с башкирского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1972. — 63 с.[2]

Әҙәбиәт

  • Прокофьева А. Г., Прокофьева В. Ю., Федосова О. В., Хомутов Г. Ф. Литературное Оренбуржье: биобиблиографический словарь. — Оренбург, 2006. — С. 37.
  • Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2005. — Т. 1: А—Б. — С. 462.
  • Баязит Бикбай тураһында иҫтәлектәр (баш.). — Өфө, 1978.
  • Хәмиҙуллина М. Ғ. Баязит Бикбай ижады (баш.). — Өфө, 1987.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Шакуров Р. З. Бикбай (Бикбаев) Баязит Гаязович. Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан». ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия» (10 октябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 сентябрь 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 Бикбай Баязит (Баязит Гаязович Бикбаев). Люди, даты, события — Оренбургский край. Оренбургская областная универсальная научная библиотека имени Н. К. Крупской. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 сентябрь 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 Бикбай Баязит. Культурный мир Башкортостана. Министерство культуры Республики Башкортостан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 сентябрь 2026.

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар