Мәжит Ғафури

Ғафуров Ғәбделмәжит Нурғәни улы 1880 йылдың 20 июлендә Рәсәй империяһының Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы) Еҙем-Ҡаран ауылында тыуған^[1].

• Ҡарт олатаһы — Ғәбделмән, олатаһы — Ғәбделғафур^[2].
• Атаһы — Нурғани, уҡытыусы, әсәһе — Мәрзиә.
• Ағалары — Нурислам, Мәһәҙи, Әхсән, апалары — Суфия һәм Фатима.
• Ҡатыны — Насирова Зөһрә Камалетдин ҡыҙы (1892—1938), Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районының Килем ауылынан^[3].
  • Улдары — Әнүәр (1910—1977) һәм Хәлит (1919—1935).
    • Ейәндәре — Рәйеф Әнүәр улы Ғафури — М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған, техник фәндәр докторы, профессор; Хәлит Әнүәр улы Ғафури — профессиональ массажсы, балалар өсөн шиғырҙар һәм хикәйәләр авторы.

Башланғыс белемде атаһынан ала. Бәләкәй Мәжит ике-өс йыл дауамында ауыл мәктәбе «программаһын» үҙләштерә һәм ун бер йәшендә атаһына балаларҙы уҡытыуҙа ярҙам итә башлай. Улының һәләттәрен күреп, Нурғани 1893 йылдың көҙөндә күрше Үтәк ауылындағы дини-схоластик мәҙрәсәгә урынлаштыра.

1893 йылдың декабрендә Мәжиттең атаһы, ә алдағы йылдың яҙында әсәһе вафат була. Ата-әсәһенән мәхрүм ҡалып, Мәжит уҡыуын ташламай. 1896 йылда Өфөгә «Ғосмания» мәҙрәсәһенә уҡырға инә, әммә аҡса етмәү сәбәпле уҡырға инә алмай һәм тыуған ауылына ҡайта. 1898 йылдың көҙөнән 1904 йылдың яҙына тиклем Троицк ҡалаһының «Рәсүлиә» мәҙрәсәһендә Зәйнулла ишанда уҡый.

Уҡыуҙан буш ваҡытта алтын сәнәғәтселәре Рәмиевтарҙың приискыларында эшләй, унда эҙләүселәрҙең тормошо менән таныша. Һуңыраҡ ҡаҙаҡ далаларында балалар уҡыта, ҡаҙаҡ халыҡ ижады өлгөләрен йыйыу менән шөғөлләнә, был йылдарҙа рус әҙәбиәте менән дә ҡыҙыҡһына башлай.

1904—1906 йылдарҙа Ҡазанда «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһендә, ә 1906—1908 йылдарҙа — Өфөлә «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡый^[1].

Беренсе шиғыры — «Ишан шәкертләренә» 1902 йылда татар телендә баҫылып сыға.

1904 йылда Ырымбурҙа беренсе китабы — «Себер тимер юлы, йәки Әхүәле милләт» баҫыла.

1905—1907 йылдарҙағы революция Һәм уның эҙемтәләре М. Ғафуриҙың донъяға ҡарашын үҙгәртә. «Беҙҙең көндәр», «Ике ҡош», «Бай» (1905—1907) шиғырҙарында социаль синыфтарҙың ҡырҡа бәрелешеүе сағыла. Шағирҙағы тәрән үҙгәрештәр айырыуса «1906 йылдың 1907 йылға васыяты» һәм «1907 йылдың яуабы» шиғырҙарында асыҡ күренә.

Башҡорт халыҡ ижады өлгөләрен йыйыу һәм өйрәнеү менән шөғөлләнә. «Заятүләк менән Һыуһылыу» эпосының бер вариантын 1910 йылда баҫтырып сығара^[1].

Октябрь революцияһынан һуң Автономиялы Башҡорт Рспубликаһының ваҡытлы матбуғатын ойоштороу өсөн күп көс һала.

Рәсәйҙә Граждандар һуғышы йылдарында ижадының төп темаһы — батырлыҡ, революцион фиҙакәрлек.

1925 йылда уның революцион көрәштә эшселәрҙең һәм крәҫтиәндәрҙең ҡатнашыуы тураһында «Ҡыҙыл йондоҙ» драмаһы донъя күрә. Уның өсөн автор Башнаркомпростың беренсе премияһына лайыҡ була.

1928—1929 йылдарҙа шағир милли музыкаль драматургия үҫешенә йоғонто яһаған «Труженик» операһының либреттоһын яҙа.

1928 йылға тиклем «Яңы ауыл» (1924 йылға тиклем «Ҡыҙыл Башҡортостан») гәзитендә корректор, журналист була, «Коммуна» гәзите редакцияһында эшләй, шиғырҙар, проза, пьесалар, публицистик мәҡәләләр яҙа.

1934 йылдың 28 октябрендә үпкә ауырыуынан вафат була. Өфөлә В. И. Ленин исемендәге паркта ерләнә^[1].

• Халыҡ шағирының исемен уның тыуған районы — Ғафури районы йөрөтә.
• Уның исеме Башҡорт дәүләт академия драма театрына бирелгән, уның алдындағы майҙансыҡҡа әҙиптең һәйкәле ҡуйылған.
• 1948 йылдан Өфөлә Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейы эшләй.
• 2020 йылда, шағирҙың 140 йәшен билдәләгән көндәрҙә, Башҡортостан мәҙәниәт минстрлығы, Башҡортостан Яҙыусылар союзы, Мәжит Ғафуриҙың халыҡ-ара йәмәғәт фонды «Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы иғлан итә.

• «Ишан шәкерттәренә», 1902;
• «Себер тимер юлы»;
• «Башҡа мәмләкәттәрҙә мосолмандарҙың хәле»;
• «Ғилем»;
• «Йәш ғүмер»;
• «Ваҡыт етте», 1905;
• «Шатлыҡ йыры», 1905;
• «Хөрриәт дәүерендә», 1905;
• «Бай кеше», 1905 («Бай», 1907);
• «Ике ҡош», 1906;
• «1906 йылдың 1907 йылға васыяты»;
• «Етенсе йылдың яуабы»;
• «Беҙҙең көндәр», 1907;
• «Үҙем һәм халҡым», 1912;
• «Мин ҡайҙа», 1912;
• «Бир ҡулыңды», 1920;
• «Һарыҡты кем ашаған».

• «Фәҡирлек менән үткән тереклек», 1904;
• «Аслыҡ йыл йәки һатлыҡ ҡыҙ»;
• «Ярлылар, йәки өйҙәш ҡатын»;
• «Үгәй балалар»;
• «Онотолған енәйәт»;
• «Һалдат ҡатыны Хәмиҙә».

• «Ҡара йөҙҙәр», 1926;
• «Шағирҙың алтын приискыһында», 1930;
• «Тормош баҫҡыстары».

• «Эшсе», 1921.

• «Ҡыҙыл йондоҙ», 1925.

• «Себер тимер юлы йәки әхүәле милләт», Ырымбур.