Мостай Кәрим

РУВИКИ — интернет энциклопедия мәғлүмәте
Мостай Кәрим
рус. Мустафа Сафич Каримов
Mustai Karim 2004.jpg
Тыуғанда исеме Мостафа Сафа улы Кәримов
Тыуған көнө 20 октябрь 1919({{padleft:1919|4|0}}-{{padleft:10|2|0}}-{{padleft:20|2|0}})[1]
Тыуған урыны
Вафат булыу көнө 21 сентябрь 2005({{padleft:2005|4|0}}-{{padleft:9|2|0}}-{{padleft:21|2|0}})[1] (85 йәш)
Вафат булыу урыны
Гражданлығы (подданныйлығы)
Эшмәкәрлек төрө шағир, прозаик, драматург
Ижад итеү йылдары 1930-е — 2005
Йүнәлеш социалистик реализм
Жанр шиғриәт, поэма, пьеса, повесть
Әҫәрҙәре теле башҡорт, рус
Дебют «Отряд ҡуҙғалды» шиғырҙар йыйынтығы
Премиялары
Наградалары
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа файлдары
РУВИКИ интернет-энциклопедияһында Кәримов фамилиялы башҡа кешеләр тураһында мәҡәләләр бар.

Мостай Кәрим, Мостафа Сафа улы Кәримов (рус. Мустай Карим, Мустафа Сафич Каримов 20 октябрь 1919 йыл, Келәш, Ар ауыл Советы (Шишмә районы) — 21 сентябрь 2005, Өфө, Башҡортостан Республикаhы, Рәсәй) — Башҡорт шағиры, яҙыусыһы һәм драматургы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979), РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1982), Башҡорт АССР-ының халыҡ шағиры (1963), Ленин премияһы (1984), СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1972) лауреаты, РСФСР-ҙың К. С. Станиславский исемендәге дәүләт премияһы (1967) һәм Салауат Юлаев исемендәге (1967) премияһы лауреаты. Ике Ленин ордены кавалеры (1967, 1979); Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979). 1940 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, 1944 йылдан Бөтә Союз ВКП(б) ағзаһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.


Биографияһы

1919 йылдың 20 октябрендә Өфө губернаһы Келәш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Мостай Кәрим 30-сы йылдар уртаһында яҙа башлай. Уның беренсе шиғри китабы — «Отряд ҡуҙғалды», В. В. Нафиҡов менән берлектә нәшер ителә. 1938 йылда, икенсеһе «Яҙғы тауыштар» китабы 1941 йылда донъя күрә.

Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетын 1941 йылда тамамлай. Артабан, Ҡыҙыл Армия сафына алына һәм Муром элемтә мәктәбенә ебәрелә. 1942 йылдың майында кесе лейтенант званиеһында 17-се мотоуҡсылар бригадаһына артиллерия дивизияһының элемтә начальнигы итеп ебәрелә. 1942 йылдың авгусында ҡаты яраланып, ярты йыл самаһы госпиталдәрҙә ята. Һауығып сыҡҡас, фронт һыҙыҡтарына фронт гәзиттәренең хәбәрсеһе булып ҡайта. «За честь родины» (урыҫ телендә) һәм «Совет сугышчысы» (татар телендә) гәзиттәренең хәбәрсеһе була[2]. Хәрби наградаларға, шул иҫәптән 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә, 1944 йылдың авгусында; шул ваҡытта өлкән лейтенант дәрәжәһендә була һәм Бөтә Союз ВКП(б)-һына ағзалыҡҡа кандидат була.

1940 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, 1951—1962 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар ойошмаһы идараһы рәйесе, 1962—1984 йылдарҙа РСФСР Яҙыусылар ойошмаһы идараһы секретары вазифаларын башҡара.

Мостай Кәрим үҙенең емешле әҙәби ижадын күп төрлө йәмәғәт тормошо менән берләштерә: КПСС съездарына делегат итеп һайлана, 1955—1980 йылдарҙа РСФСР Юғары Советы депутаты була, РССР Юғары Советы рәйесе урынбаҫары, РССР Юғары Советы депутаты була. һәм Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты булараҡ. Оҙаҡ йылдар Совет тыныслығы комитетының Башҡорт республика бүлексәһе рәйесе, СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Ленин һәм Дәүләт премиялары комитеты ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы Президенты Советы ағзаһы булып эшләй.

Мостай Кәрим 2005 йылдың 21 сентябрендә Өфөлә республика кардиология диспансерында ятҡанда ике тапҡыр йөрәк өйәнәгенән һуң вафат була. Өфө мосолман зыяратында ерләнгән[3].

Ижады

Мостай Кәримдең 100-ҙән ашыу шиғри һәм проза йыйынтығы, 10-дан ашыу драма әҫәре донъя күргән. Уның шиғри йыйынтыҡтары араһында «Ҡара һыуҙар», «Ҡайтыу», «Европа-Азия» һәм «Замандар», «Айгөл иле», «Ҡыҙҙы урлау», «Ай тотолған төндә», «Салауат» һәм «Беҙҙең өйҙөң шатлығы», «Өстағак», «Ярлыҡау», «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» һәм «Ауыл адвокаттары» романдары («Дружба Народов» журналы, 1988, 8-се һан) баҫылған. Мостай Кәримдең әҫәрҙәре Рәсәйҙә һәм донъяла тиҫтәләгән телдәргә тәржемә ителгән. Свердловск киностудияһы тарафынан 1978 йылда «Ай тотолған төндә» спектакле буйынса шул уҡ исемдәге фильм төшөрөлгән.

2019 йылдың 19 сентябрендә, Мостай Кәримдең тыуыуына 100 йыл тулыу алдынан, режиссер Александр Галибиндың «Һеңлекәш» фильмы прокатҡа сыҡты. Фильм Мостай Кәримдең «Беҙҙең өйҙөң йәме» повесы буйынса төшөрөлгән.

«Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» повесы экранға 2004 йылда Башҡортостан киностудияһында режиссер Булат Юсупов тарафынан яраҡлаштырылған. 2023 йылдың майында режиссер Айнур Асҡаровтың Кәримдең шул уҡ исемдәге повесы буйынса төшөрөлгән «Ярлыҡау» һуғыш драмаһы экрандарға сыҡты[4].

Ғәиләһе

  • Улы: Илгиз Мостафа улы Кәримов (1942—2019), яҙыусы, тәржемәсе, СССР Яҙыусылар ойошмаһы ағзаһы, Мостай Кәрим исемендәге фондты ойоштороусы.
  • Ҡыҙы: Әлфиә Кәримова.
  • Ейәне: Тимербулат Кәримов (1974 йылғы), ВТБ-ның элекке өлкән вице-президенты.

2013 йылда яҙыусының улы, ҡыҙы һәм ейәне Мостай Кәрим исемендәге фонд ойоштора, уның төп маҡсаттарының береһе — башҡорт теле һәм әҙәбиәтенә ярҙам итеү. Фонд мәктәптәрҙә, шул иҫәптән ауыл ерендә башҡорт телен өйрәнеүгә, шулай уҡ юғары уҡыу йорттарында башҡорт телен һәм әҙәбиәтен, тыуған яҡты өйрәнеүҙе, Башҡортостан тарихын өйрәнеү һәм тикшергән академик программаларҙы ярҙам итә.

Иң билдәле әҫәрҙәре

  • Шиғриәт йыйынтыҡтары: «Ҡара һыуҙар», «Ҡайтыу», «Европа-Азия», «Заманалар», пьесалары: «Айгөл иле», «Ҡыҙ урлау», «Ай тотолған төндә», «Салауат. Өн ҡатыш ете төш», «Ташлама утты, Прометей!»
  • Повестары: «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ», «Беҙҙең өйҙөң йәме», «Өс таған», «Ярлыҡау».

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

  • Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979).
  • II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2004).
  • III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (1995).
  • Ике Ленин ордены (1967, 1979).
  • I дәрәжәләге Ватан һуғышы ордены (1985).
  • II дәрәжәләге Ватан һуғышы ордены (1945).
  • Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1955, 1962).
  • Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1984).
  • Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944).
  • «Почёт Билдәһе» ордены (1949).
  • РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1982).
  • Башҡортостандың халыҡ шағиры (1963).
  • Башҡортостан Фәндәр Академияһының почетлы академигы (1992).
  • Әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге М. А. Шолохов исемендәге халыҡ-ара премия.

Хәтер

  • Мәскәү[5], Өфө, Алматы[6],Ҡазан[7], Екатеринбургта, шулай уҡ Башҡортостандың күп тораҡ пункттарында урамдар Мостай Кәрим исемен йөрөтә: Бөрөк, Нефтекама, Яңауыл, Жуково, Иглин, Ҡырмыҫҡалы, Келәш, Красная Горка, Кушарен, Чесноковка, Чишмы ауылы, Шамонино ауылы.
  • Өфөлә Башҡортостан Республикаһының Милли йәштәр театры Мостай Кәрим исемен йөрөтә.
  • Башҡортостан Республикаһы Шишмән районы Келәш ауылында Мостай Кәрим исемендәге 158-се Башҡорт гимназияһы һәм Мостай Кәрим исемендәге урта дөйөм белем биреү мәктәбе[8].
  • Башҡорт композиторы Фәнил Ибраһимов ике музыкаль әҫәр бағышлай: ҡыллы квартет өсөн «Канон» һәм «Оҙон, оҙон бала саҡ» хикәйәһе буйынса «Морәғим менән Аҡйондоҙҙоң айырылышыу күренеше».
  • 1999—2005 йылдарҙа Мостай Кәрим йәшәгән Өфөнөң Энгельс урамындағы йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
  • 2013 йылдың 10 октябрендә Өфөлә Профсоюз йорто алдында Мостай Кәримгә һәйкәл асыла[9]. Һәйкәлдең бейеклеге 6 метр, оҙонлоғо 15 метр. Авторы — Рәсәй сәнғәт академияһы академигы һәм Рәсәй Федерацияһының халыҡ рәссамы Андрей Ковальчук.
  • 1990 йылда Мәсетле районы үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылында үҙәк район китапханаһы алдында тере Мостай Кәримгә бюст ҡуйыла[10].
  • Башҡорт дәүләт университетының филология факультетының һәләтле студенттары өсөн йыл һайын уның исемендәге стипендиялар бирелә[11].
  • 2017 йылдың көҙөндә "Аэрофлот"тың «Сухой Суперджет 100» пассажир авиалайнерҙарының береһенә Башҡорт АССР-ының халыҡ шағиры Мостай Кәрим исеме бирелә[12]. 2019 йылдың 5 майында Шереметьево аэропортына төшкәндә самолет янып китә[13].
  • 2017 йылдың 20 октябрендә Өфөлә Мостай Кәрим уҡыған Башҡорт дәүләт университетының төп корпусы фасадында мемориаль таҡтаташ асылды. Авторы — Рәсәй сәнғәт академияһы академигы һәм Рәсәй Федерацияһының халыҡ рәссамы Андрей Ковальчук[14].
  • 2017 йылдың 20 октябрендә Өфөлә Башҡорт дәүләт университетында Мостай Кәрим исемендәге ижади оҫтахана — башҡорт телен һәм әҙәбиәтен өйрәнеү үҙәге — асыла[15].
  • Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһында, төп Кавказ һыртында, Чегем тарлауығында 3555 метр бейеклектәге исемһеҙ түбәгә Башҡорт АССР-ының халыҡ шағиры Мостай Кәрим исеме бирелгән[16] (2018).
  • «Мостай Кәрим» исеме "Водоход"тың иң яңы круиз карабына, 2020 йылда Түбәнге Новгородта Красное Сормово верфендә төҙөлгән дүрт палубалы «Проект ПВ300» моторлы судноһына бирелгән[17][18].
  • 2019 йылдың 15 майында Мостай Кәримдең тыуыуына 100 йыл тулыуҙы иҫкә алып марка сығарылды. Марканы юҡҡа сығарыу тантанаһы бер юлы Мәскәүҙә һәм Өфөлә үтә[19].
  • 2019 йылдың 31 майында Өфө халыҡ-ара аэропортына Мостай Кәрим исеме бирелә[20].
  • 2019 йылдың 5 сентябрендә Рәсәй банкы Мостай Кәримдең тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы иҫтәлекле көмөш тәңкә сығарҙы. Тәңкәнең тиражы 3000 дана, номиналь хаҡы 2 һум тәшкил итә[21].
  • 2019 йылдың 19 сентябрендә Мостай Кәримдең «Беҙҙең өйҙөң йәмеы» повесы буйынса төшөрөлгән «Һеңлекәш» тулы метражлы фильмы донъя күрә. Фильмдың прокатсыһы — Уолт Дисней.
  • 2019 йылдың 12 октябрендә Мәскәүҙә Сәйҙә Медведеваның «Мастерская» кинокомпанияһының «Мустай» документаль фильмының премьераһы үтте. 19 октябрҙә Өфөлә фильмдың премьераһы булды.
  • 2019 йылдың 18 октябрендә Өфөлә Мостай Кәримдең «Өс таған» повесы буйынса төшөрөлгән «Тағанок отряды» фильмы күрһәтелде. 2019 йылдың 18 октябрендә М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында Мостай Кәрим исемендәге тамаша залы һәм шағирҙың бюсы асылды.
  • 2019 йылдың 19 октябрендә Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театрында Мостай Кәримдең тыуыуына 100 йыл тулыуҙы байрам итеү сиктәрендә Иосиф Кобзонға һәм Андрей Дементьевҡа мемориаль таҡтаташтар асылды.
  • 2019 йылдың 20 октябрендә мостай Кәримдең тыуыуына 100 йыл тулыуҙы байрам итеү сиктәрендә шағирҙың тыуған яғында — Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Келәш ауылында — Мәҙәниәт йорто асылды һәм Мостай Кәрим исемендәге мәктәп ихатаһында ағастар ултыртылды[22].
  • Өфөлә Мостай Кәрим һәйкәле һәм скверы

    Өфөлә Мостай Кәрим
    һәйкәле һәм скверы

  • Рәсәй почта маркаһы, 2019 йыл

    Рәсәй почта маркаһы,
    2019 йыл

  • Рәсәй Үҙәк банкының көмөш тәңкәһе, 2019 йыл

    Рәсәй Үҙәк банкының
    көмөш тәңкәһе,
    2019 йыл

  • Химки һыуһаҡлағысында «Мостай Кәрим» теплоходы. 2024 йылдың октябре

    Химки һыуһаҡлағысында
    «Мостай Кәрим» теплоходы.
    2024 йылдың октябре

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Архив изобразительного искусства — 2003.
  2. ↑ Мустай Карим. Мгновения жизни. Главы из книги. //Дружба народов. 2003. № 11. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 ноябрь 2025.
  3. ↑ Могила Мустая Карима на Мусульманском кладбище. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 ноябрь 2025.
  4. ↑ Военная драма "Помилование" по повести Мустая Карима выйдет в прокат 4 мая. Российская газета (30 март 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 ноябрь 2025.
  5. ↑ Улица Мустая Карима появилась в Москве  (рус.). 20 ноябрь 2025 тикшерелгән.
  6. ↑ Улица в Алматы названа именем Мустая Карима  (рус.). 20 ноябрь 2025 тикшерелгән.
  7. ↑ Улицу в Казани назовут именем Мустая Карима. mustai.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 ноябрь 2025.
  8. ↑ Средняя общеобразовательная школа имени Мустая Карима с. Кляшево района Чишминский. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 ноябрь 2025.
  9. ↑ Ольга Муртазина. В Уфе открыли памятник Мустаю Кариму // ИА «Башинформ». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 ноябрь 2025.
  10. ↑ Марат Гафаров. Памятника достоин // Край мой родимый — Мечетлинский. Сборник статей и очерков. — Уфа: Мир печати, 2010. — 272 с.
  11. ↑ Лучшие студенты будут получать стипендию имени народного поэта Башкирской АССР Мустая Карима, ИА «Башинформ» (9 апрель 2006). 20 ноябрь 2025 тикшерелгән.
  12. ↑ Эльмира Сабирова. В небе над Россией будет летать самолёт имени народного поэта Башкирии Мустая Карима, ИА «Башинформ» (1 октябрь 2017). 20 ноябрь 2025 тикшерелгән.
  13. ↑ В московском аэропорту Шереметьево при аварийной посадке сгорел самолёт им. Мустая Карима, ИА «Башинформ» (5 май 2019). 20 ноябрь 2025 тикшерелгән.
  14. ↑ На здании Башкирского государственного университета появилась мемориальная доска Мустаю Кариму. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 ноябрь 2025.
  15. ↑ Радость нашего дома: как в Уфе отметили день рождения Мустая Карима  (рус.). 20 ноябрь 2025 тикшерелгән.
  16. ↑ В Кабардино-Балкарии появился Пик народного поэта Башкирии Мустая Карима. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 ноябрь 2025.
  17. ↑ ГТРК «Башкортостан». Новейшему российскому круизному лайнеру присвоят имя Мустая Карима. ГТРК «Башкортостан» (11 март 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 ноябрь 2025.
  18. ↑ Круизное судно «Мустай Карим» выйдет в первый рейс в мае 2020 года. www.bashinform.ru (17 апрель 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 ноябрь 2025.
  19. ↑ В Уфе и Москве состоялось торжественное гашение марки к 100-летию Мустая Карима. www.bashinform.ru (15 май 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 ноябрь 2025.
  20. ↑ О присвоении аэропортам имен лиц, имеющих особые заслуги перед Отечеством. Официальное опубликование правовых актов. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 ноябрь 2025.
  21. ↑ Выпускаются новые памятные монеты | Банк России. www.cbr.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 ноябрь 2025.
  22. ↑ Притяжение силы: на малой родине Мустая Карима появился новый очаг культуры | Mkset.ru. mkset.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 ноябрь 2025.

Әҙәбиәт

  • Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1 (рус.) (Тикшерелеү көнө: 12 март 2019)
  • Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. (рус.) (Тикшерелеү көнө: 12 март 2019)
  • Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. (Тикшерелеү көнө: 12 март 2019)
  • Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 с. (рус.)  (Тикшерелеү көнө: 12 март 2019)

Һылтанмалар

  • Мустай Карим. Большая российская энциклопедия 2004–2017. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 ноябрь 2025.
  • Кәрим Мостай (башҡ.). Башҡорт энциклопедияһы: 7 томда. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 ноябрь 2025.
https://ba.ruwiki.ru/w/index.php?title=Мостай_Кәрим&oldid=2991304 ҡабул ителгән