Мурзин Даян Баян улы

Даян Баян улы Мурзин 1921 йылдың 20 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Өфө губернаһы^[1] Иҫке Балыҡлы ауылында тыуа. Мәктәпте отличие менән тамамлай^[2]. Милләте буйынса татар^[3][4]. Һуғышҡа тиклем Кушнаренко педагогия училищеһында уҡый. Иҫке Балыҡлы ауылында уҡытыусы булып эшләй. Туҡтағол тулы булмаған урта мәктәбе директоры була.

1941 йылдың майында Рига хәрби училищеһын тамамлай, Балтика буйы хәрби округының 10-сы уҡсылар дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. 1941 йылдың 22 июненән фронтта. 10-сы уҡсылар дивизияһы составында взвод командиры; С. А. Ковпак партизандар берләшмәһенә ингән «Тыуған ил өсөн» Ямполь партизандар отрядының разведка взводы командиры һәм разведка ротаһы командиры була.

1942 йылдың авгусынан 1943 йылдың авгусына тиклем Төркөстан легионының 1-се штаб ротаһында агент була. 1943 йылда Донбасстың Сталино ҡалаһында подполье эшендә. Уның эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә Төркөстан легионы һәм «Иҙел-Урал» легионының бер нисә подразделениеһы Ҡыҙыл Армия яғына сыға.

1943 йылдың декабрендә разведчиктар төркөмө менән Молдавияла В. М. Молотов исемендәге партизандар отряды төҙөй; 1944 йылдың апреленә тиклем Украинаның Винница һәм Одесса өлкәләре территорияһында, Молдавияла һуғыша. 1944 йылда Украина партизан хәрәкәтенең Махсус разведка мәктәбендә уҡый. 1944 йылдың авгусында бер төркөм словак-чех разведчиктары составында Словакияға, партизан хәрәкәтен ойоштороу өсөн күсерелә. Бында партизан отряды штабы начальнигы, һуңынан Ян Жижка исемендәге интернациональ партизан бригадаһы командиры (ҡушаматы — «Ҡара генерал») була. Моравия һәм Чехия территорияһында 1945 йылдың 9 майына тиклем һуғыша.

Даян Мурзин һуғышты майор дәрәжәһендә тамамлай һәм үҙен бер ҡасан да генерал тип атамай. Нацистар уны ҡуйы ҡара һаҡалы өсөн «ҡара генерал» тип атай. 23 йәшлек Мурзин олораҡ булып күренер өсөн һаҡал үҫтерә. Тиҫтәләгән хәрби эшелонды, 19 танкыны, 200-ҙән ашыу машинаны яндырған, 18 хәрби самолёт менән аэродромды ҡулға төшөргән, 19 тимер юл күперен шартлатҡан, 4000-дән ашыу дошман һалдатын һәләк иткән һәм яралаған, 245 һалдатты һәм офицерҙы әсирлеккә алған партизан формированиелары менән тик генерал ғына командалыҡ итә ала, тип иҫәпләгән дошман^[5]. 1945 йылдың апрелендә Моравияла Мурзин етәкселек иткән партизандар отряды 16-сы немец танк дивизияһы командиры генерал-майор Мюллер Дитрих фонды әсир итә^[6]. Гитлер майор Даян Баян улын Мурзинды шәхси язалау исемлегенә индерә һәм башына 2 мең рейхсмарк вәғәҙә итә^[7].

Тормош иптәше менән партизандар отрядына таныша. Ул радистка була, ғүмер ахырынаса бергә йәшәйҙәр. Һуғыштан һуң Башҡорт АССР-ының Баҡалы районы халыҡ мәғарифы бүлегендә эшләй. Ҡазан юридик мәктәбен һәм Бөтә Союз юридик ситтән тороп уҡыу институтын тамамлағандан һуң, Әбйәлил районы прокуроры ярҙамсыһы, Стәрлетамаҡ ҡалаһы прокуроры ярҙамсыһы була. 1955—1960 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ы прокуратураһының өлкән тәфтишсеһе, иректән мәхрүм итеү урындарында законлылыҡты күҙәтеү буйынса бүлек начальнигы. 1961—1962 йылдарҙа — эске эштәр министрының кадрҙар буйынса урынбаҫары. Был 1962—1969 йылдарҙа — ҡабат БАССР прокуратураһының иректән мәхрүм итеү урындарында законлылыҡты күҙәтеү буйынса бүлек начальнигы. 1969—1986 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Адвокаттар коллегияһы рәйесе, 1987—1990 йылдарҙа — Интернациональ дуҫлыҡ музейы директоры. 1989 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары советы президиумы ағзаһы.

2012 йылдың 10 февралендә Өфөлә вафат була, 13 февралдә ерләнә^[8].