Рәшит Ниғмәти

Р. Ниғмәти 1909 йылдың 27 ғинуарында Һамар губернаһының Николаевск өйәҙе Диңгеҙбай ауылында тыуған; хәҙер был биләмә Һамар өлкәһенең Оло Чернигов районына ҡарай. Иртә етем ҡалып, ул Өфөләге мәктәп-интернатта тәрбиәләнә^[2].

1916—1918 йылдарҙа тыуған ауылындағы мәҙрәсәлә уҡый. 1931 йылда Өфөләге рабфакты тамамлағандан һуң Туймазыла эшләй; 1931—1933 һәм 1936—1937 йылдарҙа райондың «Ленин юлы» гәзите хеҙмәткәре була. Был гәзит һуңыраҡ «Туймазинский вестник» тип үҙгәртелә. Ошо эш осорҙары араһында Алыҫ Көнсығышта Ҡыҙыл армияла хәрби хеҙмәт үтә^[3].

1937 йылдан Ниғмәти әҙәби консультант булып эшләй. 1943 йылда ул Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы идараһының яуаплы секретары була, 1946 йылдан «Үктәбер» журналы редакцияһында — хәҙерге «Ағиҙел» журналында эшләй, ә 1948—1949 йылдарҙа Башҡорт дәүләт китап нәшриәте хеҙмәткәре була^[1]. 1938 йылда Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзына ҡабул ителә^[1].

1959 йылдың 13 октябрендә Рәшит Ниғмәти Өфөлә вафат була. Ул Надежда Крупская исемендәге баҡсала, хәҙерге Салауат Юлаев исемендәге баҡсала ерләнгән^[1].

Р. Ниғмәтиҙең тәүге баҫмалары 1920-се йылдарҙың уртаһына ҡарай, ә «Кереш» тигән тәүге шиғырҙар йыйынтығы 1933 йылда нәшер ителә^[4]. Иртә осор ижадына «Һөйөү» (1932) һәм «Баҫыу хөкөмө» (1933) поэмалары инә; уларҙа совет дәүеренә хас темалар сағылыш таба^[1].

1930-сы йылдар әҫәрҙәрендә шағир халыҡ-ара һәм һуғышҡа ҡаршы темаларға ла мөрәжәғәт итә: был төркөмгә «Тарих тауышы» (1934) поэмаһы һәм «Испан ҡыҙы Тереза» (1936) шиғыры ҡарай^[1]. башҡорт фольклоры традицияларына таянып яҙылған «Йәмле Ағиҙел буйҙары» (1939) поэмаһы башҡорт халҡының үткәне һәм бөгөнгөһөнә арналған^[1].

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Р. Ниғмәти «Үлтер, улым, фашисты!» (1942) поэмаһын, «Һинең кәләшеңдең хаттары» (1943) шиғырын, «Башҡортостан һүҙе» поэмаһын һәм «Мөхәббәт һәм нәфрәт йыры» йыйынтығын яҙа^[1]. Был әҫәрҙәр хәрби темаға бәйле һәм совет яугирҙәренә мөрәжәғәт итеп яҙылған^[4].

Һуғыштан һуң сыҡҡан баҫмалар араһында «Һаҡмар ҡыҙы» (1952) һәм «Сәләм һүҙе» (1955) йыйынтыҡтары бар^[1]. Р. Ниғмәти әҫәрҙәре урыҫ, украин, сыуаш, үзбәк, грузин һәм башҡа телдәргә тәржемә ителгән^[1].

Р. Ниғмәти 1938 йылдан Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы ағзаһы, ә 1943 йылдан был ойошма идараһының яуаплы секретары вазифаһын биләй^[1]. Уның мөхәррирлек эшмәкәрлеге «Үктәбер» журналы һәм Башҡорт дәүләт китап нәшриәте менән бәйле була^[1].

Р. Ниғмәти балалар өсөн әҫәрҙәр яҙған. Улар иҫәбендә «Ҡыҙымдың һорауҙарына яуаптар» (1944) китабы, «Киләсәккә сәйәхәт» (1947) поэмаһы һәм «Хәйерле юл һеҙгә» (1951) китабы бар^[1]. Ул балалар һәм үҫмерҙәр өсөн сығарылған башҡорт «Аманат» журналында баҫылған^[4].

Драматург булараҡ Р. Ниғмәти «Врач Ғимранов», «Урман шаулай» һәм «Ағиҙел ярында» пьесаларын яҙған^[1]. Уның пьесалары Башҡортостан театрҙарында ҡуйылған^[1]. Репертуарҙа шулай уҡ «Уның йондоҙо» пьесаһы телгә алына^[5].

Р. Ниғмәти «Игорь полкы тураһында һүҙ» әҫәрен — тәржемә 1951 йылда баҫылып сыға — шулай уҡ С. П. Злобиндың, М. Ю. Лермонтовтың, А. С. Пушкиндың, Валентин Петрович Катаевтың һәм Владимир Владимирович Маяковскийҙың әҫәрҙәрен башҡорт теленә тәржемә иткән. Атап әйткәндә, ул «Дубровский» романын (1948), «Руслан һәм Людмила» поэмаһын (1955), «Маскарад» драмаһын (1958), шулай уҡ Злобиндың «Салауат Юлаев» романын (1943) тәржемә иткән^[1].

• Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1944);
• ике тапҡыр «Почёт Билдәһе» ордены (1949 һәм 1955);
• Башҡорт АССР-ының халыҡ шағиры (1959)^[1].

Р. Ниғмәти исеме Диңгеҙбай ауылындағы, Баймаҡ һәм Октябрьский ҡалаларындағы, Хәйбулла районының Аҡъяр ауылындағы һәм Әбйәлил районының Красная Башкирия ауылындағы урамдарға бирелгән^[1]. Өфөлә уның исемен йөрөткән урам бар; ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған, ә Салауат Юлаев исемендәге баҡсала шағирға һәйкәл ҡуйылған^[1].