Абдуллин Азат Хаммат улы
Азат Хаммат улы Абдуллин (рус. Абдуллин Азат Хамматович; 1931 йылдың 26 июне, Башҡорт Үргене, Башҡорт АССР-ы — 2023 йылдың 11 ноябре) — совет һәм Рәсәй яҙыусыһы, драматургы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы (2014). 1968 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1975 йылдан — КПСС ағзаһы.
Биографияһы
А. Х. Абдуллин 1931 йылдың 26 июнендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Башҡорт Үргене ауылында тыуған. 1949—1953 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт педагогия институтында тарих фәнен өйрәнә. 1953—1956 йылдарҙа Мәскәүҙә Горький исемендәге Донъя әҙәбиәте институтында аспирантура тамамлаған.
Уҡыуын тамамлағас, Өфөгә ҡайтып, Башҡорт дәүләт университетында уҡытҡан. Артабан Мәскәүҙә, профессиональ яҙыусы һәм драматург һөнәрен үҙләштергән.
1963 йылда яҙа башлаған, шағир Сергей Чекмаревтың тормошона арналған «Онотма мине, Ҡояш!» Пьеса СССР буйынса күп кенә театрҙарҙа ҡуйыла (атап әйткәндә, Ҡаҙағстан дәүләт академия театрында 10 йылға яҡын бара), Өфөлә һәм Мәскәүҙә бер нисә тапҡыр башҡорт һәм урыҫ телдәрендә яңынан баҫыла. 1968 йылдан СССР Яҙыусылар ойошмаһы ағзаһы, 1975 йылда Советтар Союзы Коммунистар партияһына инә.
Абдуллин «Ун өсөнсө председатель» (1979) драмаһы менән колхоз ысынбарлығына тәнҡитле баһа биргән һәм үҙ теләге буйынса эш иткән колхоз рәйесе Сәғәҙәев менән райкомдың догматик секретары Байымовтың мөнәсәбәттәре тураһындағы драмаһы менән бөтә илгә билдәлелек яулай. 1985 йылда Абдуллин «Ун өсөнсө рәйес»тең дауамын «Һуңғы патриарх» тип атала.
2004 йылда Роман Виктюк театрында Абдуллиндың Рудольф Нуреевтың тормошо тураһында «Икенсе донъя баҡсаһы» пьесаһы ҡуйыла[1]. Пьесаларҙан тыш, Абдуллин шулай уҡ публицистик очерктар («Көтөүсе», «Яңғырау ялан», «Талант нуры») һәм хикәйәләр яҙа.
Әҙип 2023 йылдың 11 ноябрендә Мәскәү ҡалаһында вафат булдған[2].
Ижады
Әҙиптең ижадына тарихи дөрөҫлөк, художестволы дөйөмләштереү тәрәнлеге, тормошсанлыҡ хас. XX быуаттың 70‑се йылдарында йәмғиәттең социаль‑әхлаҡи мөхитен, рухи конфликтын һүрәтләүсе «Ун өсөнсө председатель» (1979) драмаһы үҙәгендә — заманынан алда барыусы кеше трагедияһы (донъяның 35 илендә ҡуйыла; тәүге тапҡыр — Евгений Вахтангов исемендәге театрҙа). Был әҫәр дәүләт һәм власть органдары чиновниктарына оҡшамай. Уны заманында КПСС Үҙәк Комитеты секретары Суслов Михаил Андреевич үҙе тыя. «Ун өсөнсө председатель» пьесаһының дауамы — «Һуңғы уҙаман» (1986; яңы редакцияһы «Һағыш йылғаһы») драмаһы. Рудольф Нуриевҡа арналған «Раббым баҡсаһы» (2001) пьесаһы мәңгелек идеал эҙләүгә дусар булған ижадсы яҙмышы хаҡында бәйән итә (2004 й. Роман Виктюк театрында ҡуйыла).
А. Х. Абдуллин С. И. Чекмарёв тураһындағы «Онотма мине, ҡояш» (1963) документаль повесын һәм драмаһын ижад итә. Әҙиптең әҫәрҙәре илдең байтаҡ театрҙары репертуарына ингән. «Аҡтан-аҡ һөт» (1976), «Ҡыҙыл ысыҡ» (1979) документаль повестары, публицистик очерктар һәм мәҡәләләр авторы.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
- «Почёт Билдәһе» ордены (1984).
- С. Чекмарёв исемендәге премия лауреаты (1983).
- Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы (2014).
Әҫәрҙәре
- Һайланма әҫәрҙәр. — Өфө: Китап, 2016[3].
- Һайланма әҫәрҙәр: пьесалар, проза, публицистика. — Өфө, Китап, 2006
- Йөрәккә сәнселгән аңлауҙар: пьесалар, повестар, публицистика. — Өфө, 1993
- Красная роса: повести. — М., «Современник», 1979. — 225 стр.
- Не забывай меня, солнце!: Пьеса. — М., «Искусство», 1973. — 47 стр.
Иҫкәрмәләр
- ↑ Афиша спектакля театра Романа Виктюка Азат Абдуллин: Нездешний сад Рудольф Нуриев. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 апрель 2010. Архивировано из оригинала 27 февраль 2009 года.
- ↑ В Москве ушел из жизни народный писатель Башкортостана Азат Абдуллин. ИА Башинформ, 11 ноября 2023 года (рус.) (Тикшерелеү көнө: 11 ноябрь 2023)
- ↑ В Уфе изданы Избранные сочинения народного писателя Башкортостана Азата Абдуллина
, 2016, 11 декабрь (рус.) (Тикшерелеү көнө: 12 декабрь 2016)
Сығанаҡтар
- Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1 (рус.)
- Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. (рус.)
- Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
- Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр. (рус.)
Әҙәбиәт
- Асгат Мирзагитов Даётся один раз // Театральная жизнь. 1982. № 20;
- Целищева Н. Нетленая правда памяти // Учительская газета. 1982, 28 февраля.
- Стародубцев В. Снова — Сагадеев // Театр. 1986. № 4.
- Саитов С. Возвращение Сагадеева // Ленинец. 1989, 11 апреля.
- Миҙхәт Ғәйнуллин Яҙыусы зирәклеге // Совет Башҡортостаны. 1988, 25 февраль.
- Рафаэль Аҙнағолов Ҡабатланмаҫ балҡыш төрҙәре // Ағиҙел. 2001. № 6.
- Америка Ҡушма Штаттарында башҡорт драматургы Азат Абдуллиндың пьесаһы буйынса ҡуйылған спектакль уңышлы үтте [1]
Һылтанмалар
- башҡа сығанаҡтар
- Абдуллин Азат Хаммат улы // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9. (Тикшерелеү көнө: 22 июнь 2021)
