Мөгәк шарлауығы
Мөгәк (рус. Водопад Могак) — Башкортостандың көнсығыш өлөшөндә, Әбйәлил районында, Силәбе өлкәһе сигенә яҡын урынлашҡан тәбиғи шарлауыҡ. Магнитогорск ҡалаһынан яҡынса 40 км алыҫлыҡта ята. Көньяҡ Уралдың күркәм һәм сағыштырмаса бейек шарлауыҡтарының береһе булып һанала[1].
Шарлауыҡ Мөгәк исемле шул уҡ исемдәге йылға тарафынан барлыҡҡа килгән, ул Ҡырҡтытау һырты битләүҙәре буйлап аға. Һыу ағымы таш һикәлтәләрен һәм ҙур таштарҙы үтеп, дөйөм бейеклеге яҡынса 15–20 метр булған каскадлы шарлауыҡ хасил итә[2].
География
Мөгәк Көньяҡ Уралдың тау-урман зонаһында, Ҡырҡтытау һыртының көнсығыш битләүендә урынлашҡан. Шарлауыҡ шул уҡ исемдәге Мөгәк йылғаһында барлыҡҡа килгән, уның башы Ҡандыбил тауы битләүҙәренән башлана[3].
Геоморфологик ҡараштан шарлауыҡ һыу ағымының төп тау тоҡомдарына тәрән уйылып инеүе участкаһына ҡарай. Йылға үҙәне битләүҙе киҫеп үтә, тар ғына тарлауыҡ барлыҡҡа килтерә, унда эре ҡырсынлы материалдан һәм ҡая сығымдарынан торған каскадлы һикәлтәләр системаһы күҙәтелә. Бейеклек айырмаһы ныҡлы һәм йыуылыуға тиҙерәк бирелеүсән ҡатламдарҙың алмашыныуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә[2].
Район рельефы ныҡ телгеләнгән: өҫкө өлөшөндәге тар тарлауыҡ аҫҡа табан киңерәк үҙәнгә күсә. Һул яр битләүҙәре текә, ҡайһы бер урындарҙа текә ярлы, ә уң ярҙары йомшағыраҡ. Юғарғы ағымында ҡая ҡалдыҡтары һәм курумдар (таш өйөмдәре) осрай, был Көньяҡ Урал тауҙарына хас күренеш[1].
Тәбиғәт
Шарлауыҡ тирәһе Көньяҡ Уралдың урман-дала зонаһына ҡарай һәм урман менән дала экосистемаларының бергә үрелеп барыуы менән айырылып тора. Ағас үҫемлектәренең нигеҙен ҡайын урмандары тәшкил итә, ҡайһы бер урындарҙа ҡарағай, ҡарағас һәм башҡа япраҡлы ағастар ҡатнашҡан[4].
Үҫемлек ҡапламы бейеклеккә һәм битләү экспозицияһына ҡарап айырыла: үҙәндәрҙә болон үҫемлектәре һәм ҡыуаҡлыҡтар өҫтөнлөк итә, төньяҡ һәм көнбайыш битләүҙәрҙә ҡуйыраҡ урмандар үҫә, ә көньяҡ битләүҙәрҙә далаға хас үләндәр — ҡыяҡлылар һәм төрлө үләндәр таралған[1].
Мөгәк йылғаһының гидрологик режымы асыҡ миҙгеллелек менән характерлана. Яҙын, ҡар ирегән осорҙа, һыу ағымы иң көслө була һәм шарлауыҡтың каскадтары айырыуса асыҡ күренә. Йәйен һыу күләме кәмей, ҡайһы бер урындарҙа ағым айырым ептәргә бүленә йәки таш аҫтына йәшеренә. Ҡышын йылға тулыһынса туңмай, был ер аҫты һәм сығанаҡ һыуҙары менән туҡланыуы менән бәйле[2].
Тарлауыҡ эсендә дымлылығы юғары һәм һауа температураһы түбәнерәк булған айырым микроклимат формалаша, был мүктәр, лишайниктар һәм яр буйы үҫемлектәре үҫешенә уңайлы шарттар тыуҙыра. Хайуандар донъяһында ваҡ имеҙеүселәр (сысҡандар, ҡуяндар), йыртҡыстар (төлкөләр), һөйрәлеүселәр (кәлтәләр) һәм төрлө ҡоштар осрай[2].
Туризм
Мөгәк шарлауығы сағыштырмаса күптән түгел популяр туристик объектҡа әйләнде[3]. Бында тәбиғәт һөйөүселәр, фотографтар һәм сәйәхәтселәр йыш килә.
Барыу өсөн иң уңайлы ваҡыттар:
- апрель аҙағы — май — шарлауыҡтың иң тулы һыулы мәле;
- йәй — һыу кимәле кәмей;
- ҡыш — боҙ ҡатламдары һәм ҡар һындары барлыҡҡа килә[1].
Шарлауыҡҡа йәйәү ҙә, өлөшләтә автомобиль менән дә барып була. Һуңғы өлөшө (яҡынса 5 км) ғәҙәттә тупраҡ юл буйлап үтелә[4].
Нисек барып етергә
Тирә-яҡ
Шарлауыҡ тирәһендә башҡа тәбиғәт объекттары ла урынлашҡан:
- Өлтөк Ҡарағас төбәге — боронғо урман участкаһы[1];
- Ғимранташ ҡаяһы — ҡаяға үрмәләү өсөн популяр урын;
- Яҡтыкүл — үҫешкән туристик инфраструктуралы ҙур һыу ятҡылығы[3];
- Ҡандыбил тауы — панорамалы күренештәр асылған түбә.
Галерея
Иҫкәрмәләр
- ↑ 1 2 3 4 5 6 Водопад) Могак в Башкирии. Туристер (15 ғинуар 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 27 март 2026.
- ↑ 1 2 3 4 Водопад) Могак. Туристический путеводитель Республики Башкортостан (1 май 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 27 март 2026.
- ↑ 1 2 3 Водопад Могак. Горки. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 27 март 2026.
- ↑ 1 2 3 Что посмотреть в окрестностях водопада Могак в Башкортостане. Biglion. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 27 март 2026.
Тема буйынса өҫтәмә
Башҡортостан шарлауыҡтары  | |
|---|---|
