Ҡуҡрауыҡ шарлауығы
Ҡуҡрауыҡ (рус. Кук-Караук, Кукраук) — Башҡортостандың Ишембай районында, Һикәҙе йылғаһының ҡушылдығы Ҡуҡрауыҡта урынлашҡан каскадлы шарлауыҡ. Һыуҙың дөйөм төшөү бейеклеге 10—12 м тәшкил итә[1]. Шарлауыҡ «Торатау» геопаркының туристик объекттары иҫәбенә инә[2].
Урынлашыуы
Атамаһы
Шарлауыҡтың атамаһы уны барлыҡҡа килтергән һыу ағымы атамаһы менән бәйле[5]. Урыҫ телендәге сығанаҡтарҙа «Кук-Караук» һәм «Кукраук» формалары ҡулланыла. «Ҡуҡырауыҡ» формаһы «гөрөлдәүсе» мәғәнәһе менән бәйләнә; «Күк-Ҡарауыҡ» варианты «күк, күк төҫөндәге» һәм «шаулы» мәғәнәләрен белдергән һүҙҙәр аша аңлатыла[3].
Тәбиғи үҙенсәлектәре
Төҙөлөшө һәм һыу режимы
Һыу бер нисә таш һикәлтә буйлап ағып төшә һәм каскадтар барлыҡҡа килтерә. Шарлауыҡ яҙын айырыуса мул һыулы була: апрелдең икенсе яртыһында тауҙарҙа ҡар иреү арҡаһында һыу ағымы көсәйә[5]. Йәйге һыу аҙайған осорҙа киң ағым урынына асыҡ таштар араһынан аҡҡан бәләкәй генә һыу ағымдары ҡалырға мөмкин[2].
Геологик төҙөлөшө
Шарлауыҡтың һикәлтәләре ҡомташтарҙан һәм конгломераттарҙан тора[1]. Уның тирәһендә вендтың ҡуҡрауыҡ свитаһы тоҡомдары ер өҫтөнә сыға[2]. Был свита Әшә серияһына инә; баҫы һәм егән свиталары менән бергә ул тиман орогенезы менән бәйле ултырма тоҡомдар комплексын тәшкил итә[6].
Ҡуҡрауыҡ үҙәнендә ошо өс свитаның дөйөм ҡалынлығы 1,5 км-ҙан ашҡан ҡатламдарын үҙ эсенә алған геологик киҫелеш урынлашҡан. Унда ҡомташтар, алевролиттар, конгломераттар һәм аргиллиттар осрай. Киҫелеш стратиграфик әһәмиәткә эйә: унда ҡуҡрауыҡ свитаһының стратотибы урынлашҡан[7].
Үҫемлектәр донъяһы
Шарлауыҡ тирәһендә йүкә, һоро ерек, ҡарама һәм ҡайын үҫә; ҡаялы урындарҙа Sedum hybridum, эре сәскәле уймаҡ сәскә һәм вудсия осрай[3].
2019 йылдың июлендә шарлауыҡты һәм күрше Кунгуртуй инеше үҙәнен тикшергәндә көпшәле үҫемлектәрҙең 156 төрө һәм мүк һымаҡтарҙың 66 төрө табылған. 2020 йылғы мәҡәләлә һаҡлауға мохтаж үҫемлектәр араһында Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән Polystichum braunii һәм Rhynchostegium riparioides күрһәтелгән. Был һандар Кунгуртуй үҙәнен дә үҙ эсенә алған бөтә тикшерелгән биләмәгә ҡарай[1].
Тәбиғәтте һаҡлау
Шарлауыҡ Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1965 йылдың 17 авгусындағы «Башҡорт АССР-ының тәбиғәт ҡомартҡыларын һаҡлау тураһында» 465-се ҡарары менән тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән[1].
Туризм
Шарлауыҡҡа иҫке Белорет тракты буйлап сәйәхәт иткәндә баралар. Уның тирәһендә Кәлимосҡан ҡаяһы һәм Салауат мәмерйәһе урынлашҡан; уларҙы шарлауыҡ менән бергә туристик маршруттарға индерәләр[5]. Ҡуҡрауыҡ яҙын айырыуса мул һыулы була; төбәктең туристик порталында апрелдең икенсе яртыһынан майға тиклемге осор күрһәтелә[4].
Галерея
Иҫкәрмәләр
- ↑ 1 2 3 4 Баишева Э. З., Мулдашев А. А., Валитова Л. А. (2020). «К флоре памятника природы «Водопад Кукраук» и его окрестностей (Республика Башкортостан)» (ru). Вестник Оренбургского государственного педагогического университета. Электронный научный журнал (3 (35)): 1—16. DOI:DOI:10.32516/2303-9922.2020.35.1.
- ↑ 1 2 3 Водопад Кук-Караук. Геопарк «Торатау». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 октябрь 2026.
- ↑ 1 2 3 Водопад Кук-Караук. Культурный мир Башкортостана. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 октябрь 2026.
- ↑ 1 2 Водопад «Кук-Караук». ТерраБашкирия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 октябрь 2026.
- ↑ 1 2 3 Водопад Кук-Караук. Русское географическое общество (25 ноябрь 2016). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 октябрь 2026.
- ↑ Сергеева Н. Д., Пучков В. Н., Краснобаев А. А., Козлова О. В., Ратов А. А. (2019). «Ашинская серия венда: орогенный комплекс тиманид на Южном Урале» (ru). Геологический вестник (1): 3—34. DOI:DOI:10.31084/2619-0087-2019-1-1.
- ↑ Геология пещеры Кук-Караук. Геопарк «Торатау». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 октябрь 2026.
Һылтанмалар
Тема буйынса өҫтәмә
Башҡортостан шарлауыҡтары  | |
|---|---|
