Рытхэу Юрий Сергеевич

Юрий Рытхэу 1930 йылдың 8 мартында Алыҫ Көнсығыш крайының (хәҙер Чукотка автономиялы округы) Уэлен ҡасабаһында тыуа^[8]. Атаһы — һунарсы, олатаһы XX быуат башында Нью-Йоркта булып, зоопаркта эшләгән шаман була. Ул «типик төньяҡ ҡырағайын» һүрәтләп, ситлектә ултыра һәм хатта Америкаға күсеү тураһында уйламай ҙа. Ул бик уҡымышлы була: русса, инглизсә уҡый-яҙа^[9]. Интервьюһында яҙыусы: «Олатайым Чукотканың иң көслө шамандарының береһе булды, мин уны бик яҡшы иҫләйем һәм шамандың кем икәнен беләм. Тәү сиратта ул урындағы энциклопедист, белем һаҡсыһы»^[10], — ти.

Ата-әсәһе улын Рытгэв тип атай, руссаға тәржемә иткәндә «онотолған» тигәнде аңлата^[11]. Был исемде ул паспорт алғанға тиклем йөрөтә. Документта исемен, атаһының исемен русса күрһәтә, ә Рытхэу фамилия булып ҡала^[7]. Легендаларҙың береһе буйынса, егеткә паспорт эшләгән майор Юрий Сергеевич була һәм ул үҙенең исем-шәрифен йәш чукча егете менән уртаҡлашырға ҡаршы булмай^[10]. Икенсе версия буйынса Рытхэуҙың таныш геологын шулай атап йөрөткәндәр^[7][9].

Мәктәп йылдарынан уҡ Рытхэу Ленинградтағы Төньяҡ халыҡтары институтында уҡырға хыяллана һәм ҡасабала ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас та хыялын тормошҡа ашырырға ниәтләй, әммә уға, йәше етмәгәнлектән, уҡыу йортона йүнәлтмә бирмәйҙәр^[10][12]. Ул уҡырға үҙ аллы инергә ҡарар итә, әммә юлға аҡсаһы булмай. Аҡса эшләү өсөн Рытхэу гидробазаға — геология экспедицияһына эшсе булып урынлаша, йөк ташыусы була, Берингов диңгеҙенә матрос булып сыға, диңгеҙ хайуандарына һунарҙа ҡатнаша^[12].

Ленинградҡа юлда Анадырҙа туҡтай һәм Анадырь педагогия училищеһына уҡырға инә. «Советская Чукотка» округ гәзитендә мәҡәләләр баҫтыра. Шунда уҡ студенттарҙың Ленинград ғалимы, ул ваҡытта лингвистика экспедицияһы етәксеһе Петр Скорик менән осрашыуы була^[12][13].

1949 йылда башлап яҙыусы А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университетының филология факультеты студенты булып китә. Студент йылдарында төрлө баҫмалар, шул иҫәптән «Огонёк», «Молодой мир», «Дальний Восток», «Смена» йәштәр гәзите һәм башҡалар менән хеҙмәттәшлек итә^[12]. 1953 йылда «Люди нашего берега» тип аталған беренсе китабын сығара, уның тышында исеме ҡуйылмай, Рытхэу фамилияһы ғына була^[9]. Бер йылдан уны СССР Яҙыусылар берлегенә алалар. Тағы ике йылдан һуң, 1956 йылда Магаданда «Чукотская сага» хикәйәләр йыйынтығы сыға, ул авторҙы совет ҡына түгел, сит ил уҡыусылары араһында ла популяр итә^[12]. Сит ил телдәрендәге әҙәбиәт нәшриәтендә инглиз телендә «Старый Мэмыль смеётся последним» тип аталған беренсе йыйынтығы сыға һәм мәҙәни сәйәсәт буйынса уны сит илдә тараталар. Һөҙөмтәлә яҙыусы Эрнест Хемингуэйҙан: «Так держать, Рытхэу!» — тигән телеграмма ала^[9].

Юғары уҡыу йортон тамамлағас, йәш яҙыусы йүнәлтмә буйынса Магаданға китә һәм «Магаданская правда» гәзитендә эшләй. Һуңғараҡ Ленинградҡа ҡайта, әммә йыл һайын тыуған крайына ҡайтмай ҡалмай^[7]. 1960 йылдарҙа ул СССР-ҙың популяр яҙыусыларының береһе була. Повестар һәм хикәйәләр яҙа, һәр ике йыл һайын романдар сығара^[14].

1967 йылда Рытхэу совет делегацияһы составында барлыҡ яҙыусылар съезында, бик күп халыҡ-ара форумдарҙа ҡатнаша, сит илдәргә йөрөй. Төрлө комиссиялар, Арктика буйынса комиссия ағзаһы була, ЮНЕСКО-ла эшләп өлгөрә. Уны бер нисә тапҡыр, инглиз телендә иркен һөйләшкәс, лектор сифатында Америка университетына саҡыралар^[12].

СССР тарҡалғандан һуң яҙыусының китаптары тыуған яғында сығарылмай башлай, һәм ул Нью-Йоркҡа күсенеү, National Geographic менән контракт төҙөү тураһында етди уйлана башлай. Барыһы ла ҡырғыҙ яҙыусыһы Сыңғыҙ Айытматов менән осращыуҙан һуң үҙгәрә. Дуҫы уны Швейцария нәшриәтсеһе Люсьен Лейтесс менән таныштыра. Һөҙөмтәлә Рытхэуҙың китаптары сит илдә сығарыла башлай һәм ҙур популярлыҡ яулай. Германияла, Францияла һәм Японияла 100-әр меңлек тираждары сыға^[15].

Бары тик 2000 йылдарҙа ғына Чукотка автономиялы округы губернаторы Роман Абрамович аҡсаһына Рытхэуҙың китаптары Рәсәйҙә бәләкәй генә тираждар менән нәшер ителә, әммә улар һатыуҙа булмай, сөнки барлыҡ тираж Чукотка автономиялы округына сығарыла^[16]. Яҙыусының һуңғы әҫәре — «Дорожный лексикон» — 2010 йылда донъя күрә^[12].

Ю. С. Рытхэу 2008 йылдың 14 майында Санкт-Петербургта оҙайлы ауырыуҙан (миелома) һуң вафат була. Комаров зыяратында, ҡатыны эргәһендә ҡуйыла^[13][12].

Буласаҡ ҡатыны Галина менән Юрий студент йылдарында таныша. Улар өс бала тәрбиәләп үҫтерә^[17].

Юрий Рытхэуҙың барлыҡ ижады уның халҡы вәкилдәре — чукчалар тормошо менән бәйле:

• «Люди нашего берега» (1953), «Имя человека» (1955), «Чукотская сага» (1956), «Прощание с богами» (1961) хикәйәләр тупланмалары, тотош быуын торошон һүрәтләгән автобиографик трилогия;
• «В долине Маленьких Зайчиков» (1962), «Айвангу» (1964), «Ленинградский рассвет» (1967), «Самые красивые корабли» (1967), «Сон в начале тумана» (1970), «Иней на пороге» (1971), «Белые снега» (1975), «Конец вечной мерзлоты» (1977), «Магические числа» (1986), «Остров надежды» (1987), «Интерконтинентальный мост» (1989), «В зеркале забвения» (2001), «Чукотский анекдот» (2002), «Скитания Анны Одинцовой» (2003), «Последний шаман» (2004), «Под Созвездием Печали» (2007) романдары;
• «Нунивак» (1963), «Волшебная рукавица» (1963), «Анканау» (1964), «Голубые песцы» (1964), «Вэкэт и Агнес» (1972), «Метательница гарпуна» (1973), «Дорога в Ленинград» (1974), «Полярный круг» (1977), «След росомахи» (1977), «Тэрыкы» (1980), «Ирвытгыр, или Повесть-путешествие во времени и пространстве по Берингову проливу» (1980), «Прямо в глаза…» (1985), «Зов любви» (1986), «Путешествие в молодость, или Время красной морошки» (1991), «У Оленьего озера» (1991), «Унна» (1992), «Под созвездием печали» (2007) повестары;
• очерктар, балалар өсөн «Медвежий компот» шиғырҙар йыйынтығы (1965);
• «Мария Милюнэ» (1985) героик драмаһы, «Месячник трезвости» (1986) лирик комедияһы;
• «Самые красивые корабли» (1967), «След росомахи» (1978), «Когда уходят киты» (1981) фильмдарына кино сценарийҙары;
• «Дорожный лексикон» («Моржовые зубы», 2008) автобиографик прозаһы.

Юрия Рытхэу әҫәрҙәре элекке СССР республикаларының бик күп халыҡтары телдәренә тәржемә ителгән. Уның шиғырҙарына композитор Эдуард Артемьев «Тепло Земли» вокаль-инструменталь сюита яҙа^[13].

• «Почёт Билдәһе» ордены (28.10.1967)
• Халыҡтар Дуҫлығы ордены (07.03.1980)^[18]
• Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (16.11.1984)
• М. Горький исемендәге РСФСР дәүләт премияһы (1983) («Конец вечной мерзлоты» (1977) романы өсөн)
• Польшаның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
• «Гринцане Кавур» (1983, Италия) халыҡ-ара премия лауреаты.
• «Свидетель Мира» (2000, Франция) халыҡ ара премия лауреаты («Унна» (1992) повесы өсөн).
• Санкт-Петербургтың Закондар сығарыу йыйылышының Почёт дипломы (02.03.2005) — әҙәбиәткә индергән ҙур өлөшө һәм Санкт-Петербург мәҙәниәтен үҫтергән өсөн, 75 йәше айҡанлы
• «Хранитель традиций» почёт билдәһе (2005, Чукотка АО)
• Чукотка автономиялы округының почётлы гражданы^{[14][15][17][19][20]}

• 1973 — «Самые красивые корабли» (режиссёр — Ниточкин Анатолий Дмитриевич)
• 1978 — «След росомахи» (режиссёр — Кропачёв Георгий Борисович)
• 1981 — «Когда уходят киты» (режиссёр — Ниточкин Анатолий Дмитриевич)
• 1994 — «Сон в начале тумана» (режиссёр — Халзанов Барас Цыретарович)^[21]

• Чукотка губернаторы Александр Назаров 1998 йылда Рытхэу исемендәге ғүмерлек әҙәби премия булдыра. Һуңынан ул ике йылға бер (ике этаптан тора) Төньяҡ әҙәбиәтселәре төбәк-ара конкурсы һөҙөмтәләре буйынса «Проза», «Шиғриәт», «Публицистика» номинацияларында тапшырыла. Һуңынан «Балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбәите», «Төньяҡтың, Себерҙең һәм Алыҫ Көнсығыштың аҙ һанлы ерле халыҡтарының мәҙәниәтен һәм телен һаҡлау» номнациялары өҫтәлә. Лауреаттарға аҡсалата премия, морждың ҡаҙыҡ тешенән эшләнгән статуэтка тапшырыла. Аҡсалата күләме — 30 мең һум^[25][26][27]. Яҙыусы үҙе тере саҡта жюриҙың почётлы рәйесе була һәм наградаларҙы Анадырҙа үҙе тапшыра^[7].
• Марттың өсөнсө йәкшәмбеһе — Төньяҡ халыҡтары әҙәбиәте көнө («Төньяҡ халыҡтары әҙәбиәте көнө» фестивале). Рытхэу исемендге премия ошо көндә тапшырыла^[28][26].
• 2011 йылда Анадырь уртаһында Ленин һәйкәле урынында Юрий Рытхэуға бронза һәйкәл ҡуйыла (скульпторы — Александр Рукавишников)^[15].
• 2019 йылдың 31 майында Анадырҙың халыҡ-ара аэропортына Ю. С. Рытхэу исеме бирелә^[15].