Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Рәсәй Федерацияһының аҙ һанлы аҫаба халыҡтары көнө

Рәсәй Федерацияһының аҙ һанлы аҫаба халыҡтары көнө (рус. День коренных малочисленных народов Российской Федерации) — 2025 йылдың 4 ноябрендә Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы менән булдырылған иҫтәлекле көн. Уның маҡсаты — Рәсәйҙең аҙ һанлы аҫаба халыҡтарының традицион йәшәү рәүешен, хужалыҡ эшмәкәрлеген, кәсептәрен һәм үҙенсәлекле мәҙәниәтен һаҡлау.

30 апрелдә билдәләнә.

Тарихы

2025 йылдың 4 ноябрендә Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путин Рәсәйҙең аҙ һанлы аҫаба халыҡтары көнөн булдырырға һәм уны 30 апрелдә билдәләргә ҡарар итә. Тейешле указ хоҡуҡи акттарҙың рәсми сайтында урынлаштырылған[1].

Шулай уҡ ул көндө тағы бер иҫтәлекле дата — Рәсәй халыҡтары телдәре көнөн булдырыу тураһындағы указға ҡул ҡуйыла. Байрам датаһы итеп 8 сентябрь — шағир Рәсүл Ғамзатовтың тыуған көнө һайлана[2].

undefined

Байрамдың статусы һәм маҡсаттары

Рәсәй Федерацияһының аҙ һанлы аҫаба халыҡтары көнө иҫтәлекле дата статусына эйә. Ял көнө түгел.

2025 йылдың 4 ноябрендәге 799-сы указға ярашлы, байрамды булдырыуҙың төп маҡсаты — Рәсәйҙең аҙ һанлы аҫаба халыҡтарының традицион йәшәү рәүешен, хужалыҡ эшмәкәрлеген, кәсептәрен һәм үҙенсәлекле мәҙәниәтен һаҡлау[3].

Байрамды үткәреү традициялары

Рәсәйҙең аҫаба халыҡтарының аҙ һанлы вәкилдәре көнөн байрам итеү уларҙың үҙенсәлекле мәҙәниәтен, традицион йәшәү рәүешен һаҡлауға һәм популярлаштырыуға, шулай уҡ халыҡтар-ара аралашыуҙы нығытыуға йүнәлтелгән[4]. Саралар был халыҡтарҙың традицион йәшәгән төбәктәрендә лә, федераль үҙәктәрҙә лә уҙғарыла[5].

Төп сара форматтары:

Этнографик күргәҙмәләр — милли кейемдәр, көнкүреш әйберҙәре, кәсеп ҡоралдары һәм биҙәүестәр күрһәтелә.

Мәҙәниәт фестивалдәре — милли музыка концерттары, туған телдәрҙә (мәҫәлән, саам, кильдин саам теле, эвен теле) йыр башҡарыу, театрлаштырылған тамашалар һәм милли уйындар үткәрелә.

Оҫталыҡ дәрестәре — сигеү, һөйәктән биҙәү һәм унан әйберҙәр яһау, ат егеү кәрәк-яраҡтары эшләү кеүек традицион һөнәрҙәр буйынса үткәрелә.

Йәрминкәләр — традицион хужалыҡ продукцияһы тәҡдим ителә: балыҡ, ит, бал, ҡырағай үҫемлектәр, болан тиреләре һәм ҡул эштәре[5].

Бынан тыш, хоҡуҡ, экология, мәғариф һәм телдәрҙе һаҡлау мәсьәләләренә арналған фәнни конференциялар һәм "түңәрәк өҫтәл"дәр, шулай уҡ мәктәптәрҙә һәм юғары уҡыу йорттарында мәғариф акциялары үткәрелә[5].

2026 йылда «Милли электрон китапхана» Рәсәйҙең аҙ һанлы төп халыҡтарына арналған махсус проектты эшләтеп ебәрҙе[6]. Йыйынтыҡҡа Милли электрон китапхана фондтарындағы китаптар һәм документтар индерелгән.

undefined

Рәсәйҙең аҙ һанлы аҫаба халыҡтары

Төп мәҡәлә: Аҙ һанлы төп халыҡтар

2000 йылда- Рәсәй хөкүмәте тарафынан Рәсәй Федерацияһының аҙ һанлы төп халыҡтарының берҙәм исемлеге[7], 2006 йылда Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ, Себер һәм Алыҫ Көнсығыштағы аҙ һанлы төп халыҡтар исемлеге ҡабул ителә[8].

2020 йылдан Рәсәйҙә аҙ һанлы төп халыҡтар вәкилдәре иҫәбе алына. Уларға ташламалар, һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡҡа махсус квоталар билдәләнә. Төбәктәр кимәлендә айырым ярҙам саралары бар.

2025 йыл мәғлүмәттәре буйынса Рәсәй Федерацияһының аҙ һанлы төп халыҡтарының берҙәм исемлегенә 47 этнос инә[9].

Рәсәйҙә яҡынса 315 мең аҙ һанлы төп халыҡ вәкиле иҫәпләнә[10]. Статистика мәғлүмәттәре буйынса, улар араһында иң күп һанлыһы — ненецтар (49 787 кеше), абазиндар (41 874 кеше) һәм эвенктар (39 420 кеше). Бик аҙ һанлы этностар араһында: керектар, алюторҙар һәм водьтар[9].

Башлыса төп халыҡтар Алыҫ Төньяҡта, Алыҫ Көнсығышта һәм Себерҙә йәшәй. Ҡалғандары — Кавказда һәм Рәсәйҙең Европа өлөшөндә[9].

Тематик фестивалдәр һәм саралар

Рәсәйҙә даими рәүештә төп халыҡтарҙың аҙ һанлы вәкилдәре мәҙәниәтен һаҡлау һәм популярлаштырыуға йүнәлтелгән ҙур фестивалдәр үткәрелә:

Рәсәйҙең төп халыҡтарының аҙ һанлы вәкилдәре Бөтә Рәсәй мәҙәни форумы — масштаблы сара, тәүге тапҡыр 2025 йылдың көҙөндә[11] Анадырҙа, Красноярскиҙа, Петрозаводскиҙа һәм Төмәндә үткәрелде. Форум ижади коллективтарҙы, оҫталарҙы һәм эксперттарҙы тәжрибә уртаҡлашыу һәм матди булмаған этномәҙәни мираҫты һаҡлау мәсьәләләрен тикшереү өсөн берләштерә[4].

«Төньяҡ хазиналары. Рәсәй оҫталары һәм рәссамдары» халыҡ-ара күргәҙмә-йәрминкәһе — йыл һайын үткәрелгән сара, уның сиктәрендә «Төньяҡ күсмә тормошо» фестивале үтә. Проект илдең төрлө төбәктәренән йөҙҙәрсә ҡатнашыусыны традицион кәсептәрҙе һәм сәнғәтте күрһәтеү өсөн йыя[12].

«Йәлеп итеүсе донъялар. Этник Рәсәй» күсмә фестивале — Рәсәйҙең төрлө төбәктәрендә төп халыҡтар мәҙәниәтен «күсмә тормош» форматында күрһәтеүсе фестиваль[13].

«Этноскоп» фестивале — Рәсәй халыҡтары мәҙәниәттәренең төрлөлөгөнә бағышланған проект, уның сиктәрендә күргәҙмәләр, лекциялар һәм фольклор коллективтары сығыштары ойошторола[14].

«Оло балыҡ» — Рәсәйҙең төп халыҡтарының аҙ һанлы вәкилдәре фестивале. Сара Томск өлкәһендә[15], Приморье крайында һәм башҡа төбәктәрҙә үткәрелә. Фестиваль сиктәрендә халыҡ кәсептәре күргәҙмәләре, оҫталыҡ дәрестәре, концерттар, традицион уйындар һәм ярыштар, милли аш-һыуҙан тәмләүҙәр ойошторола.

undefined

Закондар менән көйләнелеше

Рәсәй Федерацияһында аҙ һанлы төп халыҡтарҙың хоҡуҡтарын федераль закондар, Рәсәй Федерацияһы субъекттары закондар, халыҡ-ара килешеүҙәр һәм дәүләт программалары көйләй. Был халыҡтарҙың хоҡуҡтары гарантияһы Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 69-сы статьяһында нығытылған.

Федераль закондар

  • 1999 йылдың 30 апрелендәге «Рәсәй Федерацияһының аҙ һанлы төп халыҡтарының хоҡуҡтарын гарантиялау тураһында»ғы 82-ФЗ һанлы Федераль закон.
  • 2000 йылдың 20 июлендәге «Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ, Себер һәм Алыҫ Көнсығышындағы аҙ һанлы төп халыҡтарының общиналарын ойоштороуҙың дөйөм принциптары тураһында»ғы 104-ФЗ һанлы Федераль закон.

Рәсәй Федерацияһы субъекттары закондары

  • Ненец автономиялы округының 2007 йылдың 21 майындағы «Ненец автономиялы округында Төньяҡтың аҙ һанлы төп халыҡтарының йыйнаҡ йәшәү биләмәһе тураһында»ғы 65-ОЗ һанлы законы.

Халыҡ-ара килешеүҙәр

  • Халыҡ-ара хеҙмәт ойошмаһының «Бойондороҡһоҙ илдәрҙә ҡәбилә тормошо алып барған һәм төп халыҡтар тураһында»ғы 169-сы конвенцияһы.

Дәүләт программалары

Рәсәйҙә аҙ һанлы төп халыҡтарға ярҙам итеүгә йүнәлтелгән дәүләт программалары ҡабул ителгән, улар араһында:

  • РФ Хөкүмәтенең 2021 йылдың 15 апрелендәге 978-р һанлы бойороғо менән раҫланған Рәсәй Федерацияһының аҙ һанлы төп халыҡтарының традицион хужалыҡ эшмәкәрлегенә дәүләт ярҙамы программаһы[16].
  • Рәсәй Федерацияһының «Дәүләт милли сәйәсәтен тормошҡа ашырыу» дәүләт программаһы[17].
  • Ханты-Манси автономиялы округы — Юграның «Төньяҡ аҙ һанлы төп халыҡтарының тотороҡло үҫеше» дәүләт программаһы[18].
  • Ненец автономиялы округының «Ненец автономиялы округында аҙ һанлы Төньяҡ төп халыҡтарын һаҡлау һәм үҫтереү» дәүләт программаһы.
  • Свердловск өлкәһенең «Свердловск өлкәһе биләмәһендә социаль-иҡтисади сәйәсәтте камиллаштырыу» дәүләт программаһы.

Концепциялар

  • 2025 йылдың 8 майында 1161-р һанлы бойороҡ менән раҫланған Рәсәй Федерацияһының 2036 йылға тиклемге осорға Төньяҡ, Себер һәм Алыҫ Көнсығыш аҙ һанлы төп халыҡтарының тотороҡло үҫеш концепцияһы[19].

Бәйле ваҡиғалар

  • 21 июнь — Милли төп халыҡтар көнө. 1996 йылда Канада генерал-губернаторы Ромео Леблан булдыра. 2001 йылдан рәсми рәүештә АҠШ-тың — Төньяҡ-Көнбайыш биләмәләрендә, 2017 йылдан Юконда билдәләнә.
  • 9 август — Донъяның халыҡ-ара төп халыҡтары көнө. 1994 йылда БМО-ның Генераль Ассамблеяһы тарафынан булдырыла.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ В России появился новый праздник (4 ноябрь 2025). 2 март 2026 тикшерелгән.
  2. ↑ Путин утвердил два новых праздника в России (4 ноябрь 2025). 2 март 2026 тикшерелгән.
  3. ↑ Путин установил новые праздники в России - Российская газета (4 ноябрь 2025). 2 март 2026 тикшерелгән.
  4. ↑ 1 2 В России впервые проведут культурный форум коренных малочисленных народов РФ. Газета.Ru (8 сентябрь 2025). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 март 2026.
  5. ↑ 1 2 3 День коренных малочисленных народов России 2026: какого числа, история, традиции праздника, основные мероприятия. Комсомольская правда. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 март 2026.
  6. ↑ Коренные народы России. Алеуты. aleut.rusneb.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 27 апрель 2026.
  7. ↑ Постановление Правительства Российской Федерации от 24.03.2000 г. № 255. government.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 март 2026. Архивировано 25 сентябрь 2022 года.
  8. ↑ Распоряжение Правительства РФ от 17.04.2006 N 536-р (ред. от 26.12.2011) Об утверждении перечня коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока Российской Федерации. legalacts.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 март 2026. Архивировано 15 июль 2025 года.
  9. ↑ 1 2 3 Коренные малочисленные народы России. 2 март 2026 тикшерелгән.
  10. ↑ Мы в цифрах (17 ғинуар 2023). 2 март 2026 тикшерелгән.
  11. ↑ Первый Всероссийский культурный форум коренных малочисленных народов России пройдет в четырех федеральных округах. culture.gov.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 ноябрь 2025.
  12. ↑ В Красноярск привезут «Сокровища Севера». Дела.ru (10 март 2026). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 март 2026.
  13. ↑ На Сахалине впервые состоится кочующий фестиваль «Манящие миры. Этническая Россия». Ассоциация коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока РФ. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 март 2026.
  14. ↑ Этноскоп 2025. Фестиваль «Этноскоп». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 март 2026.
  15. ↑ В Томском Дворце народного творчества «Авангард» прошёл фестиваль коренных малочисленных народов «Большая рыба». raipon.info. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 март 2026.
  16. ↑ Правительство утвердило программу господдержки традиционной хозяйственной деятельности коренных малочисленных народов в Арктике. government.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 март 2026. Архивировано 26 июнь 2022 года.
  17. ↑ Государственная программа (билдәһеҙ). Федеральное агентство по делам национальностей. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 март 2026. Архивировано 31 май 2025 года.
  18. ↑ Государственная программа Ханты-Мансийского автономного округа – Югры «Устойчивое развитие коренных малочисленных народов Севера»: Департамент молодежной политики, гражданских инициатив и внешних связей Ханты-Мансийского автономного округа – Югры. publication.pravo.gov.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 март 2026.
  19. ↑ Распоряжение Правительства РФ О Концепции устойчивого развития коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока РФ на период до 2036 года, N 1161-р от 08.05.2025. zakonrf.info. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 март 2026.

Әҙәбиәт

  • Коренные малочисленные народы / Андриченко Л. В. // Конго — Крещение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2010. — С. 260. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 15). — ISBN 978-5-85270-346-0.
  • Чемчиева А. П. Социальные практики возрождения традиционных праздников (на примере коренных малочисленных народов Республики Алтай) //Манускрипт. — 2016. — №. 12-3 (74). — С. 195—198.

Һылтанмалар

Категориялар