Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Салехард

Салехард (нен. Саля' хард «морононда ултырған»,хант. Пуӆңават 1933 йылға тиклем — Обдорск) — Рәсәйҙәге ҡала, Ямал-Ненец автономиялы округтың административ үҙәге, Рәсәй Федерацияһы субъекттарының, халыҡ һаны буйынса ла, сәнәғәт потенциалы буйынса ла төбәктәге башҡа ҡалаларҙан ҡалышҡан күп булмаған административ үҙәктәренең береһе, округта (Яңы Уренгой һәм Ноябрьск ҡалаларынан ҡала) күләме буйынса өсөнсө ҡала[2]. Ҡала көнө сентябрҙең икенсе йәкшәмбеһенә билдәләнгән.

Географияһы

Ҡала Көнбайыш-Себер тигеҙлегенең Полуй ҡалҡыулығында, Полуй йылғаһы Обь йылғаһына ҡойған ерҙә, Мәскәүҙән 2436 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ямал-Ненец автономиялы округтың Поляр Уралға иң яҡын һәм донъялағы туранан-тура Поляр түңәрәгендә урынлашҡан берҙән-бер ҡалаһы булып тора[3]. Яҡындағы тимер юл станцияһы — Лабытнанги — Салехардтан 16 км алыҫлыҡта, Обь йылғаһының ҡаршы ярында урынлашҡан.

Сәғәт бүлкәте
МСК+2 (Екатеринбург ваҡыты)

Салехард МСК+2 сәғәт зонаһында урынлашҡан (Екатеринбург ваҡыты). UTC ҡарата ҡулланыу ваҡытының күсеүе +5:00[4].

Ҡулланыу ваҡытына һәм географик оҙонлоҡҡа ярашлы[5] Салехардта көн үҙәге 12:34 сәғәттә.

Климаты

Ҡала субарктик һәм уртаса климат бүлкәттәре сигендә урынлашҡан. Суммар ҡояш радиацияһы 74 ккал/см2. Изотерма ғинуарҙа −23,2 °C, июлдә +14,8 °C. Йыллыҡ яуым-төшөм 450 мм-ҙан 500 мм-ға тиклем тәшкил итә, өҫтәүенә яуым-төшөмдөң йыллыҡ нормаһының 44 % -ы июль-август айҙарында яуа. Тотороҡло һалҡындар торған һәм ҡар ҡатламы ятҡан көндәр һаны — йылына 200-гә тиклем. Салехардта донъялағы иң төньяҡ пляждарҙың береһе урынлашҡан, ул рәсми рәүештә теркәлмәгән, ә ҡала халҡының йәйге эҫе көндәрҙә ял итеү урыны ғына булып тора.

Ҡала климаты
Күрһәткес Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл
Абсолют максимум, °C 3,5 1,9 7,3 15,5 24,5 31,6 32,9 29,9 24,8 18,2 7 4,1 32,9
Уртаса максимум, °C −18,8 −18,5 −9,9 −4 3,7 14,3 19,7 15,7 8,8 −0,2 −11,3 −16,2 −1,4
Уртаса температура, °C −23,2 −22,9 −14,9 −9,1 −0,5 9,5 14,8 11,4 5,3 −3 −15,3 −20,6 −5,7
Уртаса минимум, °C −27,8 −27,4 −19,9 −14 −4,2 5,2 10 7,3 2,2 −6 −19,5 −25,1 −9,9
Абсолют минимум, °C −51,9 −53,7 −47,4 −38,7 −30,8 −11 −1 −5,5 −9,6 −35,7 −47,1 −51,5 −53,7
Яуым-төшөм нормаһы, мм 22 20 21 26 36 51 64 69 40 45 29 27 450
Сығанаҡ: Погода и климат

Салехардта поляр көн бер ай, 7 июндән 7 июлгә тиклема, йылына 31 тәүлек күҙәтелә, ҡояштың өҫкө сите горизонт аҫтына төшмәй. Ҡояш -18 градустан түбән төшмәгән ярым ҡараңғы төндәр 4 апрелдән 9 сентябргә тиклем, йылына 159 тәүлек дауам итә. Тулы булмаған төндәр ярашлы рәүештә поляр көндән 64 тәүлек алда һәм һуңыраҡ башлана һәм тамамлана. Ҡалала поляр төн юҡ.

Халҡы

Халҡы иҫәбе
1891[6]1897[7]1907[8]1926[9]1939[10]1950[11]1955[12]
876↗1249↗1554↗1872↗12 764↗15 300↗15 700
1959[13]1967[14]1970[15]1979[16]1989[17]1992[14]1996[14]
↗16 567↗19 000↗21 929↗24 935↗32 334↘30 600↘29 600
1998[14]2002[18]2003[14]2005[14]2006[14]2007[14]2009[19]
↗30 500↗36 827↘36 800↗38 300↗39 400↗40 300↗42 542
2010[20]2011[21]2012[22]2013[23]2014[24]2015[25]2016[26]
↗42 544↗42 748↗44 334↗46 650↗47 931↗48 313↗48 467
2017[27]2018[28]2019[29]2020[30]2021[31]2023[32]2024[1]
↗48 507↗49 214↗50 064↗50 976↘47 910↗48 619↗49 160
10 000
20 000
30 000
40 000
50 000
60 000
1939
1970
1998
2007
2013
2018
2024

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2020) мәғлүмәттәре буйынса, 2021 йылдың 1 октябренә ҡарата халыҡ һаны буйынса ҡала 330 урында[33] (Рәсәй Федерацияһы ҡалаларының 1118 ҡалаһы араһында[34]).

2018 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1113 ҡалаһынан 328-се урында тора.

Милли составы

2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса[35]:

Милләте Һаны (кеше) Процент нисбәте
Урыҫтар 26 252 61,27%
Татарҙар 3 641 8,50%
Украиндар 2 484 5,80%
Ханттар 1 320 3,08%
Ненецтар 1 211 2,83%
Коми-зыряндар 1 098 2,56 %
Ҡырғыҙҙар 410 0,96%
Немецтар 357 0,83%
Белорустартар 316 0,74%
Ҡумыҡтар 279 0,65%
Сыуаштар 258 0,60 %
Башҡорттар 247 0,58%
Башҡалар 2 491 5,81%
Күрһәтмәгәндәр 2 481 5,79%
Барыһы 42 845 100,00%

Сәнәғәте

  • «Салехардагро»
  • ООО «Салехард комбинаты» (балыҡ консерваһы заводы)
  • ПАО «Ямалзолото»
  • ЯСЙ «Салехард йылға порты»
  • ЗАО «Ямалфлот»

Транспорты

Файл:Аэровокзал Салехард.jpg
Аэровокзал Интерьер

Ҡала Лабытнанги ҡалаһы менән Обь йылғаһы аша борам (йәй көнө) һәм боҙҙан юл (ҡыш көнө) менән бәйләнгән.

1949—1953 йылдарҙа Салехард Трансполяр магистрале төҙөлөшөнөң төп база пункттарының береһе була (башлыса Яңы Уренгойға тиклемге, шулай Надым аша үткән, эшләмәүсе тимер юл тармағы).

Шулай уҡ ҡалала йылға порты (Ханты-Манси, Омск һәм Объ ҡултығы ярындағы ҡасабалар араһындағы пассажирҙар бәйләнеше) һәм аэропорт бар.

Салехард — Надым автомобиль юлын төҙөү алып барыла , өҫтәүенә, уның баш Салехард — Аксарка участкаһы төҙөлгән дә инде.

«Сәнәғәт Урал — поляр Урал» проекты сиктәрендә Салехард — Надым һәм Полуночная — Объ — Салехард тимер юлын төҙөү планлаштырыла. Уларҙың беренсеһен, Салехард — Надым тимер юлын төҙөү 2010 йылдың декабрендә башлау планлаштырыла[36] .

Салехардтың автобус системаһында 5 муниципаль маршрут иҫәпләнә, уны урындағы АТП хеҙмәтләндерә. ЛиАЗ-5256, МАЗ-103, МАЗ-206 һәм ПАЗ-32053/54.

Киң мәғлүмәт саралары

  • "Төньяҡ-пресс"мәғлүмәт агентлығы
  • «Тәҡдим ителә. Салехард» реклама-мәғлүмәт гәзите
  • Gp-yamal.ru
  • «Полярный Круг» гәзите
  • «Красный Север» ижтимағи-сәйәси гәзите
  • «Ямал» ДТРК-һы
  • «Северный ветер» телерадиокомпанияһы
  • ГУП ОГТРК «Ямал-Регион»

Радиостанциялар

  • 100,6 МГц — Рәсәй Радиоһы
  • 101,3 МГц — Радио «Радио»
  • 101,8 МГц — Европа Плюс
  • 103,3 МГц — [Русское радио]
  • 103,8 МГц — [Дорожное радио]
  • 105,8 МГц — Радио 7
  • 106,3 МГц — Радио ШАНСОН
  • 106,8 МГц — Радио Ямал

Интернет

2014 йылдың 15 апрелендә «Ростелеком» Төньяҡ оптик ағымының һуңғы һигеҙенсене тамамлаған участкаһын — Надым-Салехардты файҙаланыуға тапшыра. Төньяҡ оптик ағымы— был Екатеринбургтан Ханты-Мансийск, Сорғот, Ноябрьск һәм Яңы Уренгой аша Салехардҡа тиклем 3,5 мең километрға һуҙылған магистраль элемтә линияһы.

Белем биреү

  • Поляр Ямал агро- иҡтисад техникумы
  • Ямал күп профилле колледжы
  • Обдорск гимназияһы
  • Советтар Союзы Геройы И. В. Корольков исемендәге урта дөйөм белем биреү мәктәбе № 1
  • Урта дөйөм белем биреү мәктәбе № 2
  • Урта дөйөм белем биреү мәктәбе № 3
  • Урта дөйөм белем биреү мәктәбе № 4
  • Урта дөйөм белем биреү мәктәбе № 6

Мәҙәниәт

. И. С. Шемановский исемендәге Ямал-ненец округы музей-күргәҙмә комплексы. Музей-күргәҙмә комплексында крайҙы өйрәнеү музейы, күргәҙмә үҙәге һәм ғилми китапхана, шулай уҡ экспонаттар һаҡлағыстар урынлашҡан. Комплекстың филиалы — билдәле ненец яҙыусыһы В. Лапцуйҙың музей-фатиры бар[37].

Ямал-Ненец автономиялы округының дәүләт бюджет мәҙәниәт учреждениеһы «Округтың һөнәри йорто».

Туғанлашҡан ҡалалар

Шулай уҡ ҡарағыҙ

  • Северный широтный ход
  • Трансполярная магистраль
  • Салехардский мост

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2024 года. Федеральная служба государственной статистики (27 апрель 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 май 2024.
  2. ↑ 4. рәсәй федерацияһы субъекттары буйынса тораҡ пункттар бөтәһе эре төбәктең административ үҙәге булып тора. Был вологда өлкәһе (Череповец күберәк Вологда), Ханты-манси автономиялы округы (Сорғот, Нижневартовск , Нефтеюганск күберәк Ханты-Мансийск), Ямал-Ненец автономиялы округы (яңы уренгой һәм Ноябрьск күберәк Салехард) Республикаһы, Ингушетия (ҡала Назрань, Сунжа, Малгобек һәм Карабулак күберәк республикаһы баш — Магас, 2015 йылда ул халыҡ 5481 кеше тәшкил итә).
  3. ↑ Всеволод Липатов. Город на Полярном круге (26 апрель 2011).
  4. ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 N 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3 июня 2011).
  5. ↑ Время в Салехарде, Ямало-Ненецкий автономный округ, Россия. Сколько сейчас времени в Салехарде. dateandtime.info.
  6. ↑ Формирование городского населения Ямала в первой половине XX века.
  7. ↑ Формирование городского населения Ямала в первой половине XX века.
  8. ↑ Формирование городского населения Ямала в первой половине XX века.
  9. ↑ Формирование городского населения Ямала в первой половине XX века.
  10. ↑ Всесоюзная перепись населения 1939 года. Численность городского населения СССР по городским поселениям и внутригородским районам. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 ноябрь 2013. Архивировано из оригинала 24 декабрь 2013 года.
  11. ↑ Формирование городского населения Ямала в первой половине XX века.
  12. ↑ Формирование городского населения Ямала в первой половине XX века.
  13. ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 сентябрь 2013. Архивировано 28 май 2013 года.
  14. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Ҡалып:Население/1897BY
  15. ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 сентябрь 2013. Архивировано 29 сентябрь 2013 года.
  16. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 сентябрь 2013. Архивировано 7 ноябрь 2021 года.
  17. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Архивировано 26 сентябрь 2011 года.
  18. ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архивировано 3 февраль 2012 года.
  19. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 ғинуар 2014. Архивировано 18 май 2015 года.
  20. ↑ Перепись населения 2010. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений. Федеральная служба государственной статистики. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2013. Архивировано 6 сентябрь 2013 года.
  21. ↑ Ҡалып:Население/2011BD
  22. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 май 2014. Архивировано 16 май 2013 года.
  23. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат (2013). — Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 ноябрь 2013. Архивировано из оригинала 12 октябрь 2013 года.
  24. ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 август 2014. Архивировано 10 август 2014 года.
  25. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 август 2015. Архивировано 23 сентябрь 2015 года.
  26. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
  27. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (31 июль 2017). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 июль 2017. Архивировано 31 июль 2017 года.
  28. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 июль 2018. Архивировано 26 июль 2018 года.
  29. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 июль 2019. Архивировано 2 май 2021 года.
  30. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 октябрь 2020. Архивировано 17 октябрь 2020 года.
  31. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 сентябрь 2022. Архивировано 1 сентябрь 2022 года.
  32. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.). Федеральная служба государственной статистики (18 август 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 август 2023.
  33. ↑ с учётом городов Крыма
  34. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более (XLSX).
  35. ↑ ВПН том 4. Таблица 4. Население по национальности и владению русским языком по муниципальным образованиям Ямало-Ненецкого автономного округа. 2016 йылдың 13 декабрь көнөндә архивланған.
  36. ↑ Железную дорогу "Салехард-Надым" начнут строить раньше намеченных сроков. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 ноябрь 2017.
  37. ↑ Необходимо задать параметр url= в шаблоне {{cite web}}. Необходимо задать параметр title= в шаблоне {{cite web}}. [ ].

Әҙәбиәт

  • Административно-территориальное деление Тюменской области (XVII—XX вв.). Тюмень, 2003. 304 с. — ISBN 5-87591-025-9
  • Герасимов В. Н. Обдорск: исторический очерк. Тюмень, 1909. 90 с.
  • Дудников Н. Ф.</nowiki> Мятежный Обдорск: (Повесть, рассказы, публицистика). М.: Изд-во МГАП Мир книги, 1995. 267 с.
  • Омельчук А. Салехард. Свердловск, 1978.

Топографик картаһы

Һылтанмалар

Категориялар