Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Яцунский Игорь Марианович

Игорь Марианович Яцунский (10 октябрь 1916, Ковров, Владимир губернаһы — 4 октябрь 1983, Мәскәү) — совет ғалимы, академик М. К. Тихонравовтың фәнни төркөмө ағзаһы, Ерҙең беренсе яһалма юлдашын булдырыусыларҙың береһе, Ленин премияһы лауреаты (1957), йыһан геодезияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе тип таныла.

Биографияһы

Игорь Яцунский 1916 йылдың 10 октябрендә Владимир губернаһының Ковров ҡалаһында нәҫелдән килгән дворян Мариан Корнелевич Яцунский ғаиләһендә тыуған. 1919 йылда, аслыҡтан ҡасып, Яцунскийҙар ғаиләһе Ковровтан Украинала йәшәүсе Игорҙың атаһы яғынан ҡартатаһы Корнелий Семёнович Яцунский янына күсеп китә. Олатаһының ныҡлы хужалығын ул йылдарҙа даими рәүештә талайҙар. 1926 йылда олатаһы вафат була, балаларҙы уҡытыу кәрәклеге арҡаһында, ғаилә Мәскәүгә, атаһының ағаһы Виктор Корнельевич Яцунский (1893—1966, Рәсәйҙең тарихи география һәм иҡтисади тарихы өлкәһендә билдәле ғалим) янына, күсенә.

Игорь һәм уның бәләкәй һеңлеһе Людмила (17 май 1918 — 10 июль 2006) тиҙҙән ата-әсәләре менән Мәскәү янындағы Малаховкаға күсеп киләләр, унда туғыҙ йыллыҡ мәктәптә уҡыйҙар. Игорь ете класты тамамлай һәм, туғыҙ йыллыҡ мәктәп ябылғанға күрә, Мәскәүгә атаһына йәшәргә китә, унда бер йыл үҙаллы уҡый, артабан уҡыуын П. Н. Лепешинский исемендәге халыҡ комиссариатының 32-се урта мәктәп-коммунаһында дауам итә.

1940 йылда И. М. Яцунский Мәскәү геодезия һәм картография институтын тамамлай, аспирантураға уҡырға инә, әммә 1941 йылда, һуғыш башланыу сәбәпле, Ҡыҙыл флотҡа саҡырыла.

Алыҫ Көнсығышта хеҙмәте

Хәрби хеҙмәтен И. М. Яцунский 1941 йылда Тымыҡ океан флотының аэродром-төҙөлөш ротаһында техник-төҙөүсе геодезист булып башлай. 1942 йылдың октябренән — взвод командиры, 1943 йылдың июленән топограф-геодезист, ә 1944 йылдың ноябренән — Тымыҡ океан флоты хәрби һауа көстәренең инженер-аэродром батальонының технолог-геодезисы. 1945 йылдың мартынан — Тымыҡ океан флоты хәрби һауа көстәренең аэродром тикшереү партияһының өлкән технигы һәм топографы. 1945 йылдың авгусынан сентябренә тиклем совет-япон һуғышында ҡатнаша. 1945 йылдың сентябренән — Тымыҡ океан флоты хәрби һауа көстәренең 1-се тикшереү партияһы инженеры һәм гидрологы. 1947 йылдың апреленән 5-се Хәрби-диңгеҙ флоты хәрби-диңгеҙ флоты идаралығының 2-се тикшереү партияһы начальнигы. И. М. Яцунскийҙың яҙмышы оҙаҡ тиҫтә йылдар алдан билдәләнгән кеүек тойола[1].

Йыһанға килеүе

Игорь Мариановичтың апаһы Людмила 1945 йыл тураһында үҙенең хәтирәләрендә былай тип яҙа: «…Мин ул йылдарҙа Мәскәүҙә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институтында (күп тапҡыр үҙгәртеп ҡороласаҡ), М. К. Тихонравов етәкләгән бүлектә эшләнем. Ағайыма, шаяртып, самолёттар һәм тиҙлек тураһында хаттар яҙҙым, шул уҡ ваҡытта етди рәүештә, беҙҙең ғилми-тикшеренеү институтында алып барылған эш Игорға уның характеры, аҡыл тәрәнлеге, ныҡышмалылығы, маҡсатҡа ынтылышы буйынса айырыуса тап киләлер; бында, Михаил Клавдиевич Тихонравовтың бүлегендә, тап ул (мин түгел) файҙа килтерә аласаҡ, тип уйлай инем[2]».

Һеңлеһе хыялланып ҡына ҡалмай, тормошҡа ла ашыра. Уның үтенесе буйынса Артиллерия фәндәре академияһы һәм Тымыҡ океан флоты командованиеһы араһында оҙайлы һәм ҡатмарлы һөйләшеүҙәр һәм хат алышыуҙар бара. Һөҙөмтәлә И. М. Яцунский 1947 йылдың июлендә Артиллерия фәндәре академияһы президенты ҡарамағына артабанғы хеҙмәткә ебәрелә[3]. Был йәһәттән Людмила Мариановнаға уның 4-се ғилми-тикшеренеү институтындағы бүлек етәксеһе Павел Иванович Иванов (20.02.1909 — 10.03.1978) ҙур ярҙам күрһәтә. П. И. Иванов менән 1948 йылда өйләнешәләр, 1949 йылда ҡыҙҙары Марианна тыуа (хәҙер Ивановтар һәм Яцунскийҙарҙың ғаилә ғилми архивын һаҡлаусы)[4].

Йыһан вахтаһы

1947 йылдың сентябренән И. М. Яцунский М. К. Тихонравовта Павел Иванович Иванов етәкселегендәге бүлектә эшләй. Тыйнаҡ һәм оялсан И. М. Яцунский тәүҙә, тәүге һөнәре яңы эш төрөнә һиҙелерлек ҡапма-ҡаршылыҡлы, тап килмәһә лә, эштә нимәлер һорарға ояла. Үҙенең һорауҙарын өйҙә апаһына бирә. Тихонравовтың дуҫы һәм арҡаҙашы Павел Иванович йыш ҡына уның менән осраша һәм көнүҙәк мәсьәләләр, тәү сиратта фәнни мәсьәләләр тураһында фекер алыша. Йыш ҡына ул үҙе менән Игорь Яцунскийҙы ла ала башлай, Тихонравов менән бергә улар уны «һөйләшергә», уға үҙ фекерен әйтергә мөмкинлек бирергә тырышалар.

Тиҙҙән Яцунский ракета баллистикаһы менән айырыуса ҡыҙыҡһына башлай. Ошоно иҫәпкә алып, М. К. Тихонравов күп баҫҡыслы ракеталарҙың конструктив һәм баллистик параметрҙарын оптималь бүлеү теорияһын, ә 1948 йылда ракеталар пакеты схемаһын (идеяһын К. Е. Циолковский әйтә) әҙерләргә тәҡдим итә. И. М. Яцунский был эштәрҙе уңышлы башҡарып сыға, «пакет» конструкцияһының ауырлығына башланғыс артыҡ йөкләнештең йоғонтоһон иҫәпкә алып, осош барышында ракетаның параметрҙарын яҡшыртырға мөмкинлек биргән методика эшләй. Һөҙөмтәлә ракетаның осоу алыҫлығы 300 километрҙан бер нисә мең километрға тиклем арта. Игорь Марианович үҙенең ҡаҙаныштарын махсус мәҡәләлә сағылдыра, уға С. П. Королев ыңғай баһа бирә, ә 1948 йылда ҡаҙаныштары тикшеренеү отчетына индерелә, тиҙҙән премияға лайыҡ була. Шулай итеп, И. М. Яцунский ракета ғалимы булараҡ таныла.

Әммә ракета техникаһы өлкәһендә үҙенең дөйөм математик һәм махсус әҙерлегенең етешмәүен яҡшы аңлай һәм Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетының реактив технологиялар буйынса Юғары инженер курстарын тамамлай. Тағы ла 5 йылдан һуң М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика кафедраһының киске бүлегенә уҡырға бара һәм уны 1959 йылда тамамлай.

Ул Ерҙең яһалма юлдашын эшләтеп ебәреү мәсьәләләрен тикшерә. Оборона министрлығының 4-се ғилми-тикшеренеү институтында юлдаштар буйынса тәүге отчеттың беренсе яуаплы башҡарыусыһы була. Был эштәре өсөн коллектив составында Ленин премияһы лауреатына лайыҡ була (1957 йыл).

И. М. Яцунский осоштар менән идара итеү үҙәген пилотлы йыһан аппараты менән бәйләнеште тәьмин итеүсе телевизион көйләү системаһын эшләй, пилоты Юрий Гагарин булған «Восток» йыһан карабының осоу траекторияһы параметрҙарын иҫәпләү өсөн яуаплы була, йыһан аппараттары экипажының теге йәки был урында ултырыуын яраҡлаштырыу системаһын булдыра. 1961 йылда подполковник И. М. Яцунский Ерҙең беренсе космонавын осошҡа әҙерләүҙә ҡатнашҡаны өсөн Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

Артабан И. М. Яцунский орбитаға сығарылған Ерҙең яһалма юлдашында йылылыҡ режимын тәьмин итеү методикаһын эшләй һәм йыһан аппараттарының атмосфераның тығыҙ ҡатламдарына ингәндә йылыныуы мәсьәләләрен тикшерә.

Йыһандан фотоға төшөрөү өсөн Ерҙең яһалма юлдашын ҡулланыу мөмкинлеге тураһындағы идея тап И. М. Яцунскийға ҡарай. Хәҙерге ваҡытта Игорь Марианович Яцунский космос геодезияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе тип һанала.

Күп йыллыҡ тикшеренеүҙәр һәм тәжрибәләр нигеҙендә И. М. Яцунский йыһан аппараттарының автономлы навигацияһының яңы принциптарын нигеҙләй, яңы типтағы «Астрогид» оптикоэлектрон ҡулайламаһы теорияһын һәм конструкцияһын тәҡдим итә һәм эшләй. «Астрогид» — бер нисә параметр буйынса ГЛОНАСС һәм GPS. системалары менән уңышлы ярышырға, шул иҫәптән йыһан аппараттары төркөмдәренең орбиталарын билдәләргә һәләтле йыһан навигацияһы системаһы.

1959 йылда И. М. Яцунский Мәскәү дәүләт университетының механика-математика кафедраһының киске бүлеген тамамлай һәм бер үк ваҡытта техник фәндәр кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Һеңлеһенең хәтирәләре буйынса, оҙаҡ йылдар иртәнге сәғәт 2-гә тиклем уҡый, ә иртәнге сәғәт 6-ла тороп, ҒТИ-4-кә эшкә китә. Бындай көсөргәнешле эшмәкәрлек күренекле фәнни һәм техник ҡаҙаныштар алып килә, шул уҡ ваҡытта ғалимдың һаулығына ла йоғонто яһай. 1983 йылдың 4 октябрендә, сираттағы Ер юлдашын осорған көндә, И. М. Яцунский 67 йәшенән саҡ ҡына алдараҡ вафат була. Уның көлө менән урна Мәскәүҙең Николо-Архангельск зыяратында ерләнгән.

Фәнни хеҙмәттәре

И. М. Яцунский — 150-нән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 20 мәҡәлә, өс китап һәм бер нисә уйлап табыу авторы[1].

Ғаиләһе

— Уның һеңлеһе — Людмила, ҡырҡынсы йылдар уртаһында М. К. Тихонравовтың хеҙмәткәре була
— Ҡыҙы — Ольга Егоревна Факеева

Хәтер

Владимир өлкәһе Ковров ҡала Советы ҡарары менән Игорь Марианович Яцунскийға үлгәндән һуң «Ковров ҡалаһының почетлы гражданы» исеме бирелә.

И. М. Яцунскийҙы элекке хеҙмәттәштәре иҫкә ала. Шулай, И. К. Бажинов, А. В. Брыков, Я. И. Колтунов һәм башҡалар (эштәре буйынса йәшеренлек пәрҙәһе алып ташланғандан һуң) иҫтәлектәрендә уның күрһәткән хеҙмәтен иҫкә ала. Уның биографияһы һәм фәнгә индергән өлөшө тураһында ентекле мәҡәлә менән Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының Хәрби энциклопедияһында танышырға мөмкин. Уның Ватан алдындағы хеҙмәтен Владимир өлкәһе халҡына арналған күп кенә селтәр биттәрендә ғорурлыҡ һәм рәхмәт менән иҫкә алалар.

2004 йылда Ковров ҡалаһының Дегтярев урамында И. М. Яцунскийға арналған мемориаль таҡтаташ асыла. 2006 йылдың 22 ноябрендә Мәскәү ҡалаһының Политехник музейында «Хәрби ғалим И. М. Яцунскийҙың фәнни мираҫы һәм хәҙерге заман космонавтикаһы» темаһына күренекле ғалим, Ерҙең беренсе яһалма юлдашы буйынса ғилми-тикшеренеү эштәре алып барған яуаплы башҡарыусы Игорь Марианович Яцунскийҙың тыуыуына 90 йыл тулыуға арналған түңәрәк өҫтәл үтә. Был осрашыуҙа Яцунскийҙың ҒТИ-4-тә бергә эшләгән коллегалары И. К. Бажинов һәм Я. И. Колтунов[5] һәм шулай уҡ доктор Э. В. Алексеев ҡатнаша һәм башҡалар сығыш яһай[6].

Ошо уҡ 2006 йылда Ковров ҡалаһынан билдәле уйлап табыусы А. В. Волгин космонавт Георгий Гречко һәм космос тармағының башҡа билдәле эшмәкәрҙәре ярҙамында Владимир өлкәһе губернаторына И. М. Яцунскийға һәйкәл ҡуйыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. Төрлө сәбәптәр арҡаһында 2013 йылға ҡарата был тәҡдим әле тормошҡа ашырылмаған[7].

Хеҙмәттәре

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

И. М. Яцунскийҙың фәнни һәм хәрби ҡаҙаныштары түбәндәге дәүләт наградалары һәм исемдәре менән билдәләнә.[1]:

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 Яцунский Игорь Марианович (о нём) на странице «Военная энциклопедия»
  2. ↑ Людмила Иванова-Яцунская. Воспоминания о брате в ЖЖ.
  3. ↑ И. М. Яцунский (о нём) // «Космический мемориал»
  4. ↑ И. М. Яцунский (о нём) // «Космический мемориал».
  5. ↑ Колтунов, Ян Иванович (о члене группы Тихонравова, засл. изобретателе РСФСР, Я. И. Колтунове) на страницах портала Летописи. Ру
  6. ↑ Толокнов Евгений. Ковров: большой вклад в науку Архивная копия от 1 февраль 2014 на Wayback Machine // Томикс (Владимирская газета) от 1.12.2006.
  7. ↑ Александр Волгин. Мечтать полезно! Кто открыл космическую эру? // Беседа корр. «АиФ» Ольги Шевченко с изобретателем из Коврова А. В. Волгиным. 02.09.2013.

Һылтанмалар

Категориялар