Рус телендәге версияМахсус проекттар
Күренеште көйләргәТелде алмаштырырғаМәғлүмәт
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы

РУВИКИ интернет-энциклопедияһында Бикбов фамилиялы башҡа кешеләр тураһында мәҡәләләр бар.

Юныс Юлбарыҫ улы Бикбов (рус. Юнус Юлбарисович Бикбов; 1883 йылдың, Әбүләйес — 1942 йылдың, Ҡарағанды) — башҡорт дәүләт һәм ижтимағи-сәйәси эшмәкәре, юрист, Башҡорт милли хәрәкәте етәкселәренең береһе. Башҡорт Хөкүмәтенең беренсе рәйесе, Кесе ҡоролтай рәйесе, Бөтә Рәсәй Учередительдәр йыйылышының һайланған ағзаһы, Башревком ағзаһы һәм автономиялы Башҡорт республикаһының юстиция халыҡ комиссары[1][2]. Ике тапҡыр сәйәси золомға дусар ителә; енәйәт составы булмау сәбәпле ике эш тә 1962 йылда, ул вафат булғандан һуң, туҡтатыла[3].

Биографияһы

Сығышы һәм белеме

Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең 2-се Үҫәргән улусы Әбүләйес ауылында (хәҙер Башҡортостандың Ейәнсура районы Әбүләйес ауылы) тыуған. Белешмә баҫмаларҙа уның тыуған йылы итеп 1883 йыл күрһәтелгән[1]. Тикшеренеүселәр архивта тапҡан метрика яҙмаһына ярашлы, Бикбов 1882 йылдың 25 сентябрендә тыуған[3].

Башланғыс белемде Юныс ауылы мәҙрәсәһендә һәм урыҫ мәктәбендә ала. 1906 йылда Ырымбур ир балалар гимназияһын тамамлай һәм Санкт-Петербург университетының юридик факультетына уҡырға инә. 1909 йылдың авгусында Ҡазан университетына күсә, уның юридик факультетының тулы курсын 1911 йылдың октябрендә тамамлай[3]. Социал-демократик түңәрәк эшендә ҡатнаша, һуңыраҡ социалист-революционерҙар партияһына ҡушыла; 1909 йылдан полиция күҙәтеүе аҫтында була[1].

1911 йылдың 30 сентябрендә Әфифә (Ғәфифә) Хәйҙәр ҡыҙы Арыҫлановаға өйләнә. Тыуған ауылына ҡайтҡас, 1911—1917 йылдарҙа уҡытыусы булып эшләй, 1915 йылдың октябренән Әбүләйес урыҫ-башҡорт мәктәбен етәкләй. Шул уҡ йылдың сентябрендә ауылда бушлай земство китапханаһын аса һәм уның китапханасыһы була[3].

Сәйәси эшмәкәрлеге

1917 йылдың 18 майында Бикбов Орск өйәҙенең 1-се участкаһы ваҡытлы судьяһы итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ йылдың йәйендә Башҡорт милли хәрәкәтенә ҡушыла: июндә Башҡорт халҡы союзы бюроһына инә, августа Башҡорт мәркәз шураһы ағзалығына кандидат итеп һайлана. II һәм III Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары делегаты була. 1917 йылдың ноябрендә Ырымбур һайлау округы буйынса 9-сы исемлектән — федералист-башҡорттарҙан Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына һайлана[1][3].

1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайында Башҡортостандың территориаль-милли автономияһы раҫлана һәм парламент алды органы — Кесе ҡоролтай булдырыла. Бикбов Кесе ҡоролтай рәйесе һәм ул ойошторған Башҡорт хөкүмәтенең беренсе рәйесе итеп һайлана[2][4].

1918 йылдың сентябрендә Учередительдәр йыйылышы ағзалары комитеты менән Башҡортостан автономияһын таныу һәм Башҡорт армияһын булдырыу тураһында һөйләшеүҙәр алып бара, Өфө дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнаша[1]. 1919 йылдың 23 ғинуарында хөкүмәт рәйесе итеп Мстислав Кулаев тәғәйенләнә, ә Бикбов уның яңы составына юстиция ведомствоһы етәксеһе булараҡ инә[3].

1919 йылдың февралендә Башҡорт хөкүмәте һәм ғәскәрҙәре совет власы яғына күскәс, I Бөтә башҡорт хәрби съезы Ю. Ю. Бикбовты Башҡортостан хәрби-революцион комитеты ағзаһы итеп һайлай. Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт автономияһы тураһында килешеү төҙөлгәндән һуң, ул Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһының юстиция халыҡ комиссары була[1][3].

1919 йылдың яҙында Бикбов отпуск ала, урындағы совет власы органдары тарафынан тотола һәм азат ителгәндән һуң бер ни тиклем ваҡыт йәшеренеп йөрөй. Сентябрҙә уны Башревком составынан сығаралар, әммә 31 октябрҙә судҡа тарттырыу тураһындағы ҡарар ғәмәлдән сығарыла; ул Юстиция халыҡ комиссариаты коллегияһында эшләүен дауам итә. 1920 йылдың ғинуарында Бикбов отставкаға ғариза бирә, 15 февралдә вазифаһынан бушатыла һәм Үҫәргән кантон революцион комитетына ебәрелә[3].

Артабанғы йылдары һәм сәйәси золом

1920—1924 йылдарҙа халыҡ судьяһы, 1924—1925 йылдарҙа яҡлаусылар коллегияһы ағзаһы булып эшләй, артабан ауыл хужалығы кооперацияһы менән шөғөлләнә. 1925 йылда «Көрәш», ә 1929 йыл башында «Алға» кооперативын ойоштора[3].

1930 йылдың 18 майында Башҡорт АССР-ы Берләштерелгән дәүләт сәйәси идаралығының өсәүһе Ю. Ю. Бикбовты РСФСР Енәйәт кодексының 58-се статьяһындағы 8-се һәм 10-сы пункттар буйынса ғәйепле тип таба һәм биш йылға холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына хөкөм итә. 1933 йылда ул ваҡытынан алда азат ителә, шунан һуң Ташкентта төпләнә. 1933—1937 йылдарҙа 26-сы мәктәптә урыҫ телен уҡыта[3].

1937 йылдың 28 сентябрендә Ю. Ю. Бикбовты яңынан ҡулға алалар. 1938 йылдың 11 майында СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты ҡарамағындағы Махсус кәңәшмә уны Үзбәк ССР-ы Енәйәт кодексының 60-сы һәм 67-се статьялары буйынса һигеҙ йылға холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына хөкөм итә. 1943 йылда Ҡарағанда тирәһендәге лагерҙа тотҡонда вафат була[1][3].

1962 йылдың 30 декабрендә Үзбәк ССР-ы Юғары судының енәйәт эштәре буйынса суд коллегияһы 1938 йылғы ҡарарҙы, ә шул уҡ йылдың 31 декабрендә Башҡорт АССР-ы Юғары суды президиумы 1930 йылғы хөкөмдө ғәмәлдән сығара. Енәйәт составы булмау сәбәпле ике эш тә туҡтатыла; Ю. Ю. Бикбов вафатынан һуң тулыһынса аҡлана[3].

Хәтер

2018 йылдың 19 сентябрендә Башҡортостандың Ейәнсура районында скульптор Хәлит Ғәлиуллин эшләгән Юныс Бикбов һәйкәле асыла[3].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Бикбаев Р. А., Исхаков С. М. Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  2. ↑ 1 2 Парламентаризм в Башкортостане: история и современность / сост. В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова; под ред. К. Б. Толкачёва. — Уфа: ГРИ «Башкортостан», 2005. — Т. Кн. 1. — С. 53. — 304 с. — ISBN 5-8258-0203-7.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Ергин Ю. В. Юнус Бикбов — первый председатель Башкирского правительства. Ватандаш (25 март 2025). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.
  4. ↑ Делегаты III Всебашкирского съезда. Артефакт. Министерство культуры Российской Федерации. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар