Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Боронғо төркиҙәр

Рәсәй Фәндәр академияһы экспертизаһы

Logo-ran.png
Рәсәй Фәндәр академияһы
экспертизаһын үткән
Тулыраҡ
Aprove.svg

Рәсәй Фәндәр академияһы экспертизаһы

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Рәсәй Фәндәр академияһы
экспертизаһын үткән
Тулыраҡ
Был терминдың башҡа мәғәнәләре лә бар, ҡарағыҙ: Төркиҙәр.

Боронғо төркиҙәр (рус. Древние тюрки) — Төрки ҡағанлығының башында торған боронғо халыҡ. Урындағы алтай халҡының күсеп килгән Ашина ҡәбиләһе менән ҡушылыуынан барлыҡҡа килә[1]. Төрки этносы ҡатнаш европа-монгол формаһы мөхитендә формалаша, шуға күрә көнбайышҡа табан күсенеү барышында монголоид та, брахикран европеоид та билдәләренә эйә була бара[2].

Терминология

Боронғо төркиҙәрҙең хәҙерге төрки телле халыҡтарҙан терминологик айырмаһына өлгәшеү өсөн тикшеренеүселәр төрлө терминдар ҡулланған һәм ҡуллана. Мәҫәлән, Ҙур Рәсәй энциклопедияһы төркиҙәрҙең үҙе тураһында һөйләй[1].

Тарихсы-этнолог, шәрҡиәтсе Лев Николаевич Гумилёв төркөт (төрки телдәрҙәге — төрк һәм монгол телендәге күплек суффиксы -өт) терминын тәҡдим итә.

Ҡытайҙар боронғо төркиҙәрҙе ҡыт. 突厥 (ҡыт. tūjué) тип атай, шуға күрә ҡайһы бер рус телле тикшеренеүселәр халыҡты төрки-тюгю[3] йәки тугю (Н. Я. Бичуринса — тукюе) ти.

undefined

Атамаларҙың икенсе төркөмө Кошо-Цайдам яҙмаларында осраған «кёк тюрк» (kök türk) һүҙбәйләнешен төшөндөрөүҙән килеп сыҡҡан[4]. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр һүҙбәйләнеште боронғо төркиҙәр үҙ-үҙен «зәңгәр төркиҙәр», «күк төркиҙәре» тип атаған тип аңлап, һүҙбәйләнеште туранан-тура тәржемә итә, башҡалары, яҙмаларҙа кёк-төркиҙәр хакимдарға ҡаршы ҡуйылған тип билдәләп, был идеяны тәнҡитләй. Шулай уҡ «Ашина һәм төркиҙәр», «көнсығыш» һәм «ирекле» төркиҙәр[4], «төп күсмә халыҡтар» мәғәнәһендәге[5] «гёктар һәм төркиҙәр» кеүек төшөнсәләр тәҡдим ителә.

Хәҙерге археологтар ҡағанлыҡтың төньяҡ ситендә мәҙәни үҙенсәлектәр менән алмашыу арҡаһында барлыҡҡа килгән төрки телле халыҡты билдәләү өсөн алтай-телес төркиҙәре терминын да ҡуллана[6].

X быуатҡа тиклем үҙ-үҙен һаҡлап ҡалған алтай-телес төркиҙәре менән[6] Курай мәҙәниәтен бәйләйҙәр, уның тәүге этабы төркиҙәрҙең 460 йылдарҙа Алтайға күсеп килеүе менән бәйле[7].

Урта быуат яҙмаларында

Türk (бор. төрк. ‏𐱅𐰇𐰼𐰜‎ — türük)[8][9] йәки (бор. төрк. ‏𐰜𐰇𐰛׃𐱅𐰇𐰼𐰰‎ — kök türük)[8][9] йәки (бор. төрк. ‏𐱅𐰇𐰼𐰛‎ — türük)[10], ҡыт. 突厥, иҫке тибет: duruggu/durgu[11][12], пиньинь: Tūjué, урта ҡыт.: tʰuot-küot, урта грек Τούρκοις) этнонимы тәүге тапҡыр 542 йылда ҡытай йылъяҙмаларында осрай[13]. Европа йылъяҙмаларында төркиҙәр тураһында беренсе тапҡыр Византия тарихсылары Менандр һәм Феофан хәбәр итә, ул саҡта төрки ҡағаны Сильзибул (рус.)баш. 568 йылда Византия императоры Юстин II һарайына илселек ебәрә[14]. Баға-Ышбар хандың ҡытай императоры Вэнь-ди Баға-Ышбарға яҙған хатында Баға-Ышбар «төркиҙәрҙең бөйөк ханы» тип тасуирлана[15].

undefined

Төрлө сығанаҡтарҙа термин түбәндәге формаларҙа ҡулланылған: сөғдтәрҙә — twrk, урта фарсыларҙа — turk, ғәрәптәрҙә — trk (мн. ч. atrâk), сүриәләрҙә — turkaye, гректарҙа — τoύpκoç, санскритта — turuška, Тибетта — drug, drugu, ҡотандарҙа — ttûrka, tturki[16].

Византия сығанаҡтарында төрки ҡәбиләләрҙе скифтар тип атайҙар (Σκύθαι)[17][18]. Пәһләүи телендәге сығанаҡтарҙа турандар тигәндә төрки ҡәбиләләр күҙ уңында тотола[19].

Боронғо төрки телендә яҙылған ҡомартҡылар башлыса эпиграфик, аҙ һанлы ҡулъяҙмалар Көнсығыш Төркөстанда һаҡланған. Төрки шағиры Йоллыг тәгин (VII быуат аҙағы — VIII быуат башы) төрки ҡағандары Күлтәгин, Билге-ҡаған, Ҡотлоғ Илтерес-ҡаған хөрмәтенә иҫтәлекле яҙыуҙар авторы булған. Яҙмаларҙа төркиҙәрҙең мәҙәни кимәле, уларҙың әҙәбиәте, тарихи белеме сағыла.

Боронғо төркиҙәр һәм хакимлыҡ иткән Ашина династияһы тураһында

Боронғо Ҡытай сығанаҡтары буйынса, төрки-тугю (ҡыт. tūjué) һундарҙан килеп сыҡҡан[20][21].

Венгр профессоры М. Добрович фекеренсә, Ашина халҡы династия була[22]. Академик Ю. Буряков белдереүенсә, Ашина Төрки ҡағанлығы һәм Урта Азияның ҡайһы бер өлкәләре, атап әйткәндә, Чач (Ташкент оазисы) менән идара иткән ырыу була[23].

undefined

Алтайҙа Ашина ҡәбиләһе тирәләй урындағы ҡәбиләләр союзы барлыҡҡа килә, улар «төрки» исемен ала[24]. Монгол Алтайы тауҙарында йәшәгән осорҙа төрки-тугюҙар жуань-жуандар хакимлығы аҫтында була һәм VI быуат уртаһына тиклем уларға буйһона[25].

«Төрки халҡының бөйөк иле» тигән термин тәүге тапҡыр VII—VIII быуаттарҙағы боронғо төрки (орхон) яҙмаһы ҡомартҡыларында барлыҡҡа килә. Ил хәрби-сәйәси организм итеп һүрәтләнә, ул Ашина аристократик ырыуының деспот ҡағандары ҡулы аҫтында «төркиҙәрҙең» төрлө төркөмдәрен (төрөк будун — «төрки халыҡ») һәм ҡағанатҡа буйһонған башҡа ҡәбиләләрҙе берләштерә[26].

Тарих фәндәре докторы Б. Б. Овчинникова фекеренсә, «тугю халҡы V быуат аҙағында Алтай һәм уның тау итәктәренә хас урман-дала ландшафты шарттарында барлыҡҡа килгән»[27].

Тан империяһы ҡулъяҙмаһы "Таншу"ла Ашина ырыуының сығышы тураһында артабанғыса бәйән ителә. Табғастар төньяҡ Ҡытайҙы яулаған осорҙа еңелгән ҡәбиләләр араһында Ашинаның «биш йөҙ ғаиләһе» була. Был «биш йөҙ ғаилә» Шэньсиҙың көнбайыш өлөшөндә йәшәгән «төрлө халыҡтарҙың буталыуынан» барлыҡҡа килә. 439 йылда табғастар һундарҙы еңеп Хэсины Вэй империяһына ҡушҡас, «Ашина кенәзе биш йөҙ ғаиләһе менән жужандәргә ҡаса һәм Алтай тауҙарының көньяғына барып урынлашып, жужандәргә тимер сығара»[27]. Яҙмала боронғо төркиҙәрҙең бөтә халҡының түгел, ә уларҙың хакимлыҡ итеүсе кланының ғына килеп сығышы тураһында бәйән ителә.

Боронғо төрки яҙмалары табылғанға тиклем, Боронғо Ҡытай хроникаларына нигеҙләнеп, тәүге рус синологы Н. Я. Бичурин (рус.)баш. 1777—1853) уларҙа «тукюе» 突厥 тип аталған халыҡтың монголдар төркөмөнә ҡарағанын һәм дулга исеме менән йөрөтөлөүен билдәләй:

Тугю йорто, күренеүенсә, монгол телендә Дулга [Тукюе] тип атала. Көнбайыш Европа ориенталистары Ҡытай тарихын һанға һуҡмайынса, тугюның төркигә оҡшауына иғтибар итә, һәм дулга исеме менән билдәле булған монголдарҙы төрки тип атай; ә дулгаларҙың ата-бабалары һундар нәҫеленән булғанлыҡтан, һундар ҙа төрки ҡәбилә халҡы тип һанала. Монголдарҙың төркиҙәр менән буталыуы Көнбайыш Европа ғалимдарын боронғо заманда Урта Азияла йәшәгән монгол ҡәбиләһе халҡы тураһында хаталы фекерҙәргә этәрә[28].

Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль ғилми тикшеренеү үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының кесе ғилми хеҙмәткәре, тарих фәндәре кандидаты А. С. Сәлмәнов[29] фекеренсә, «төрки-тукюҙарҙың этник үҙәгенең монгол сығышлы, дөрөҫөрәге, монгол телле булыуы тураһындағы фекер менән килешергә мөмкин»[30].

Барлыҡҡа килеүе һәм ерләү йолаһы

Палеоантропологик тикшеренеүҙәр боронғо төркиҙәрҙең ҡатнаш раса тибы тураһында һөйләй: көнсығышта (Тыва, Байкал аръяғы һәм монгол далалары) монгол раса тибы өҫтөнлөк итә, ә көнбайыш сиктәрҙә (Көнсығыш Европа далаларына тиклем) — европеоид тибы[31]. Әммә В. В. Гинзбург тикшеренеүҙәренә ярашлы, боронғо төркиҙәрҙең көнсығыш биләмәләрендә лә, шул иҫәптән Ҡаҙағстандың көнсығышында, Алтайҙа һәм Тывала, монголоидлыҡ өҫтөнлөк итһә лә, палеоантропологик материалда раса төрлөлөгө һәм европеоид расаһы ла теркәлә[32]. Төрки этносы ҡатнаш европеоид-монголоид формалар мөхитендә формалаша, шуға күрә көнбайышҡа күсеп ултырғанда ул монголоид һәм брахикран европеоид билдәләрен берҙәй һаҡлай[2].

undefined

Византия белгестәре С. Б. Сорочан һәм М. И. Артамонов фекеренсә, физик тибы буйынса боронғо төркиҙәр монголоидтар була[33][34].

Боронғо төркиҙәр этнос булараҡ Алтай биләмәһендә формалаша. 552 йылда Бумын ҡаған Төрки ҡағанлығын ойоштора. 603 йылда Төрки ҡағанаты Көнбайыш һәм Көнсығыш өлөштәргә тарҡала[35]. Ашина ырыуы килгәнгә тиклем Алтайҙың төп халҡы телес ҡәбиләләре булған. Беҙҙең эраның I мең йыллығының беренсе яртыһындағы ҡомартҡылар Таулы Алтайҙа Көньяҡ Себерҙең башҡа райондарына ҡарағанда насарыраҡ өйрәнелгән. Катанда I, Берель, Кокса һәм Яконур кеүек ҡомартҡылар А. А. Гаврилова тарафынан берель тибы исеме аҫтында берләштерелә һәм беҙҙең эраның IV—V быуаттарына ҡарай[36]. Берель ҡәберлектәренең төп үҙенсәлеге булып ат менән бергә һәм башлыса көнсығышҡа ҡаратып ерләү тора. Был V—VI йәки VI—VII быуаттарға ҡараған Кудыргэ ҡәберлеге миҫалында асыҡ күренә[37]. Тикшеренеүселәр алтай-телес төркиҙәренең мәҙәниәте үҫешен 4 этапҡа бүлә: Кудыргэ (VI—VII быуат), Катанда (VII—VIII быуат), Туэкта (VIII—IX быуат), Ҡара Чога (IX быуат)[38]. Алтайҙың боронғо скиф ҡәберлектәрендәге антропологик материалдар бында төрлө раса тибындағы кешеләр ерләнгәнлеген күрһәтә: монголоидтар, брахикран европеоидтар, Тымыҡ океан монголоидтары тармағы составындағы Көнсығыш Азия (Алыҫ Көнсығыш) расаһы вәкилдәре, уларҙың һыҙаттары төньяҡ ҡытайҙарҙыҡына оҡшаш, шулай уҡ метистар — монголоид ҡатнашмаһы булған европеоид тибы[39].

Ат менән бергә ерләүҙәр таралған биләмә телес ҡәбиләләре йәшәгән ареалға инә. Был Теле конфедерацияһы составына ингән, боронғо төрки тибындағы мәҙәниәткә эйә алтай сығышлы төрки телле халыҡ була[38].

Палеогенетикаһы

Төркөт ҡәберлегенең 6 өлгөһөн генетик тикшереү түбәндәге һөҙөмтәләр бирә: ерләнгән ике кеше — J2 гаплотөркөмө, берешәр кеше J1 һәм R1a гаплотөркөмдәре вәкиле була һәм икәү C гаплотөркөмөнә ҡарай. Тикшеренеүселәр билдәләүенсә, Үҙәк Азия тарихының төркөт осоронда төбәктә Көнбайыш Евразия генетик компонентының артыуы теркәлә, шулай уҡ R1a һәм J2 гаплотөркөмдәре киң тарала[40].

Л. Н. Гумилёв фаразы

Ашина ҡәбиләһенең килеп сығышы тураһында бер нисә фараз бар. Л. Н. Гумилёв фекеренсә, төркөттәр үҙ составына төркиҙәрҙең дә, монголдарҙың да ата-бабаларын индерә. Ул, Ашинаның «500 ғаиләһе», буласаҡ монгол телле «атаҡлы нәҫелдән бай түрәләр», V быуатта Ордостан килгән һәм уғаса төрки телле халыҡ йәшәгән Алтайҙың көньяҡ битләүҙәрендә төпләнгән, тип яҙа. Ошо ике этник компонент берләшә[41]. Шулай уҡ Л. Н. Гумилёв яҙа:

Монгол телле күсеп килеүселәр төрки телле урындағы халыҡ менән ҡушыла һәм бер быуаттан, 546 йылға, улар боронғо төркиҙәр йәки төркөттәр тип аталған бер бөтөн халыҡты сағылдыра[42].

Монголдарҙың ата-бабалары (сяньбиҙәр) булған тогондар һәм тугюҙар араһындағы этногенетик бәйләнештәр тураһында шулай уҡ үҙенең хеҙмәтендә Н. В. Абаев яҙа[43].

Л. Н. Гумилёв фаразы буйынса, Ашина исеме аҫтында берләшкән «биш йөҙ ғаилә», ниндәй генә сығышлы булмаһын, Алтайға килеп еткәнсе монгол телендә аралаша. Ул VI быуат уртаһына Ашина ырыуы вәкилдәре лә, уларҙың юлдаштары ла бөтөнләй төркиләшкән тип иҫәпләй[42]. Әммә хәҙерге заман тикшеренеүселәренең күбеһе (мәҫәлән, С. Г. Кляшторный) Ашина ырыуының монгол телле булыуын кире ҡаға һәм уның төрки телле булыуын яҡлай.

«Төрки» термины бер нисә тапҡыр мәғәнәһен үҙгәртә. Башта Ашина тирәләй берләшкән урҙа шулай тип атала. Һуңыраҡ ғәрәп сығанаҡтарында, теленә ҡарамайынса, Урта һәм Үҙәк Азияның бөтә күсмә халыҡтарын төркиҙәр тип атайҙар[44]. П. Пеллио «төркөт» формаһын ҡуллана, унда «өт» күплек һанындағы монгол суффиксы булып тора. Л. Н. Гумилёв фекеренсә, боронғо төрки телендәге сәйәси терминдарҙы монгол күплек һаны менән байытыу уларҙың төрки тел мөхитенә ситтән индерелеүе тураһында һөйләй[42].

Нәҫелдәре

Л. Н. Гумилёв, Б. X. Ҡармышеваның этнографик тикшеренеүҙәренә таянып, хәҙерге үзбәктәр составына ингән төрки ҡәбиләһен Урта Азияла төркиҙәрҙең туранан-тура вариҫтары тип атай[45].

Иҡтисады

Урта быуат ғәрәп әҙәбиәтендә төркиҙәр араһында дала кешеләре лә, ҡала һәм ҡәлғә кешеләре лә булыуы тураһында күп һанлы дәлилдәр һаҡлана. Улар игенселек, балыҡсылыҡ, һөнәрселек, баҡсасылыҡ менән шөғөлләнгән. Игенселек, ер эшкәртеү һәм аҙыҡ-түлек төрҙәренең барлыҡ төп төшөнсәләрен аңлатыусы төрки сығышлы күп кенә һүҙҙәр Мәхмүт Ҡашғариҙың «Диуану лөғәт әт-төрк» («Төрки һүҙҙәренә аңлатма»; XI б.) тигән хеҙмәтендә бирелә[46].

undefined
undefined
undefined

Боронғо төркиҙәрҙә тимер металлургияһы юғары үҫешкән булған. Улар кейеҙ тирмәләрҙә йәки уйым техникаһы буйынса йәки бура (рус.)баш. рәүешендә төҙөлгән ағас ер өҫтө торлаҡтарында йәшәгән[1].

Урта Азия оазистарына күсеп килгән төркиҙәр урындағы мөхиткә яраҡлаша һәм үҙ тәңкәләрен сығара. Мәҫәлән, Ташкент оазисы Чачаның төрки хакимдары VII—VIII быуат башында үҙ тәңкәләрен һуға. Л. С. Баратова төркиҙәр тәңкәләренең түбәндәге төрҙәрен айырып күрһәтә: «ҡаған әфәнде аҡсаһы», «Сатачар тудун» яҙыуҙары, Төрөк хакимы (VII быуат) һүрәте менән[47].

Фирғәнәнең төрки хакимдары түбәндәге төр тәңкәләр сығара: «тутук Алпу ҡаған» йәки Тутмыш Алпу-ҡаған; «ҡаған» яҙыуы менән[47].

О. И. Смирнова фекеренсә, VIII быуат уртаһында Бохара оазисының төрки хакимдары тарафынан «ҡаған хакимдары аҡсаһы» тигән яҙыу менән төрки-сөғд тәңкәләре төркөмө сығарыла[48].

Мәҙәниәте

Боронғо төркиҙәрҙә ерләү-иҫкә алыу йолаһы, шул иҫәптән ат менән ерләү (ҡытай сығанаҡтары үлгәндәрҙе яндырыу тураһында хәбәр итә, был, моғайын, аҡһөйәктәргә ҡағылғандыр), портретлы таш боттар һәм балбалдар менән ҡәбер ҡоймалары була. VII быуаттан ҡытай мәҙәниәте йоғонтоһонда мавзолейҙар, мәҫәлән, хәҙерге Монголияла Шаран-Дов һәм Майхан-Ул һәм ерләү комплекстары (Билге ҡаған һәйкәле, Күлтәгин стелаһы) төҙөлә[1].

Боронғо төркиҙәрҙең дине тәңреселек була, улар боронғо төрки яҙмаһын ҡуллана[1].

undefined

2000—2001 йылдарҙа Билге ҡаған ҡомартҡылары комплексында ҡаҙынғанда төрки археологияһы өсөн көслө тәьҫирле асыштар яһала: Билге ҡағандың алтын тажынан, көмөш һауыт-һабанан, әйберҙәрҙән һәм башҡа ҡиммәтле нәмәләрҙән (барлығы 2800) торған хазина табыла[49].

Хәҙерге Монголия биләмәһендә боронғо төрки баш ҡалаһы Ҡараҡом-балыҡ (682 йыл) була[50].

С. Г. Кляшторный билдәләүенсә, орхон рун ҡомартҡыларында тик өс алла — Тәңре, Умай һәм Ыйыҡ ер-һыу телгә алына. Тарихсы И. В. Стеблёва боронғо төрки аллаларҙы «кимәлдәр» буйынса урынлаштырырға тәҡдим итә — юғары — Тәңре, артабан — Умай, өсөнсөһө — Ер-һыу һәм, ниһайәт, ата-бабалар культы[51]. С. Г. Кляшторный яҙыуынса, бында пантеон башында Тәңре бүлмәһе булыуы ғына иҫбатлана[52].

Бөгөн күп кенә тикшеренеүселәр боронғо төркиҙәрҙең ҡараштары трихотомик булған, йәғни ғаләмде Түбәнге, Үрге һәм Урта донъяларға бүлгән тигән фекергә килә[53]. Йәнәсәй текстарында Эрклиг-хан телгә алына[54][55]: «Беҙ дүртәү инек, беҙҙе Эрклиг (ер аҫты донъяһы хакимы) айырҙы, эх!».

Төркиҙәр мәҙәниәтенең бер билдәһе булып балбалдар — ҙур булмаған, ҡайһы берҙә эшкәртелгән таш бағаналар тора. Төрки ҡағанлығында улар кеше йөҙө һүрәтләнгән таш һын рәүешендә ҡуйыла. Балбалдар һаны мәрхүмдең әһәмиәтен һәм абруйын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Билге ҡаған һәм Күлтәгин ҡәберҙәре янында таш һындар рәттәре 2—3 км-ға һуҙыла. Уларҙа ҡайһы берҙә еңелгән юлбашсыларҙың исемдәре күрһәтелә[56].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 БРЭ, 2016
  2. ↑ 1 2 Алексеев В. П., Гохман И. И. Антропология азиатской части СССР. — М., 1984, С. 94.
  3. ↑ Поздняков Д. В. Формирование древнетюркского населения Горного Алтая по данным антропологии // Археология, этнография и антропология Евразии 3 (2001): 142.
  4. ↑ 1 2 Тишин, 2014, с. 79
  5. ↑ Тишин, 2014, с. 80
  6. ↑ 1 2 Савинов Д. Г.. Формирование и развитие раннесредневековых археологических культур Южной Сибири. kronk.spb.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 июль 2026. Архивировано 19 ғинуар 2020 года.// Автореф. дисс. … д-ра истор. наук: 07.00.06 — археология. Новосибирск: 1987
  7. ↑ Савинов Д. Г.. Народы_Южной_Сибири_в_древнетюркскую_эпоху. academia.edu. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 июль 2026.Л., 1984, С. 136—137
  8. ↑ 1 2 Поминальный комплекс в честь Культегина: Письменный памятник Культегин. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 июль 2026.
  9. ↑ 1 2 Поминальный комплекс в честь Бильге кагана: Надпись в честь Бильге кагана. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 июль 2026.
  10. ↑ Поминальный комплекс в честь Тоньюкука: Перевод надписи памятника Тоньюкук. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 июль 2026.
  11. ↑ Tarihte Türk devletleri, Volume 1. books.google.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 июль 2026. Архивировано 18 август 2020 года.Ankara Üniversitesi Basımevi, 1987. page 1
  12. ↑ Moše Weinfeld. Social Justice in Ancient Israel and in the Ancient Near East. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 июль 2026. Архивировано 18 август 2020 года.1995. page 66: «For the concept of durgu | duruggu and its connection to piY (in its meaning „origin“), see H. Tadmor, (above n. 25), p. 28, n.»
  13. ↑ Акишев К. История Казахстана, 1996 (1-том). С.296
  14. ↑ В начале четвертого года царствования Юстина в Византию прибыло посольство от турок. (Менандр. Отрывок 18)
  15. ↑ 新亞研究所 – 典籍資料庫. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 июль 2026.
  16. ↑ Golden P. An introduction to the history of the Turkic peoples: Ethnogenesis and state-formation in medieval and early modern Eurasia and the Middle East, Wiesbaden: O. Harrassowitz: 1992, P. 117.
  17. ↑ G. Moravcsik, Byzantinoturcica II, P. 236-39.
  18. ↑ Византийские историки Дексипп, Эвнапий, Олимпиодор, Малх, Петр Патриций, Менандр, Кандид, Ноннос и Феофан Византиец. azbyka.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 июль 2026. Архивировано 3 февраль 2017 года.
  19. ↑ Авеста в русских переводах. — Санкт-Петербург, 1997. — С. 457. — ISBN 5-88812-039-1
  20. ↑ Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах Средней Азии. — Москва-Ленинград:: Академия наук СССР, 1950. — С. 220.
  21. ↑ Савинов Д.Г. Народы Южной Сибири в древнетюркскую эпоху. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 июль 2026. Архивировано 7 март 2017 года.
  22. ↑ Добрович М. К вопрому о личности героя памятника Кули-чору // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Спб, 2005, С. 86—89.
  23. ↑ Буряков Ю. К истории раннесредневекового Чача // O’zbekiston tariхi, № 3, 2002, с. 12
  24. ↑ Наука в Сибири. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 июль 2026. Архивировано 12 июнь 2020 года.
  25. ↑ Савинов Д. Г. Народы Южной Сибири в древнетюркскую эпоху. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1984. — С. 32.
  26. ↑ Советская этнография, 1968, № 1, С.100
  27. ↑ 1 2 Овчинникова Б. Б. Тюркоязычные народы на просторах евразийских степей в эпоху Средневековья // Известия УрГУ, № 16, 2000, С. 101.
  28. ↑ Бичурин Н. Я. Собрание сведении о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. — Москва-Ленинград: Академия наук СССР, 1950. — С. 220.
  29. ↑ Отдел этнологии ИИЯЛ УФИЦ РАН. rihll.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 июль 2026. Архивировано 5 февраль 2021 года.
  30. ↑ Сальманов А. З. Башкирское племенное объединение табын: вопросы формирования / А. В. Псянчин. — Уфа, 2017. — С. 42. — 290 с.
  31. ↑ В. П. Алексеев, Основные этапы истории антропологических типов Тувы, — СЭ, 1962, 3, стр. 49—58
  32. ↑ Гинзбург В. В. Материалы к антропологии древнего населения Северного Казахстана, — МАЭ, т. X X I , 1963, стр. 297—337
  33. ↑ Артамонов М. И.. История хазар. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 июль 2026.// Л.: Изд-во Гос. Эрмитажа, 1962. — С. 155
  34. ↑ Сорочан С. Б.. Византийский Херсон: вторая половина VI-первая половина Х вв. : очерки истории и культуры. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 июль 2026. Архивировано 30 март 2019 года. Часть 2. — С. 1248
  35. ↑ Тюркский каганат. Татарская энциклопедия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 июль 2026.
  36. ↑ Гаврилова А. А. Могильник Кудыргэ как источник по истории алтайских племен. М.-Л., 1965, С. 54—57.
  37. ↑ Гаврилова А. А. Могильник Кудыргэ как источник по истории алтайских племен. М.-Л., 1965, С. 28.
  38. ↑ 1 2 Д. Г. Савинов, 1987. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 июль 2026. Архивировано 19 ғинуар 2020 года.
  39. ↑ Трифонов Ю. И. Кочевнические элементы в материальной культуре оседлого населения Южного Казахстана в период раннего средневековья // Конф. «Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизаций»: Тез. док. А-Ата, 1987, С. 136—137.
  40. ↑ Choongwon Jeong, View ORCID ProfileKe Wang, Shevan Wilkin, William Timothy Treal Taylor, Bryan K. Miller, Sodnom Ulziibayar, Raphaela Stahl, Chelsea Chiovelli, Jan H. Bemmann, Florian Knolle, Nikolay Kradin, Bilikto A. Bazarov, Denis A. Miyagashev, Prokopiy B. Konovalov, Elena Zhambaltarova, Alicia Ventresca Miller, Wolfgang Haak, Stephan Schiffels, Johannes Krause, Nicole Boivin, Erdene Myagmar, Jessica Hendy, Christina Warinner. A dynamic 6,000-year genetic history of Eurasia’s Eastern Steppe
  41. ↑ Гумилёв Л. Н. Древние тюрки. Глава VII. Религия тюркютов. gumilevica.kulichki.net. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 июль 2026. Архивировано 8 июль 2020 года.
  42. ↑ 1 2 3 Гумилёв Л. Н.. Древние тюрки. II. Предки. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 июль 2026. Архивировано 20 март 2020 года.
  43. ↑ Абаев Н. В. Цивилизационная геополитика и этнокультурные традиции народов Центральной Азии и Алтай-Байкальского региона. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 июль 2026. Архивировано 15 декабрь 2018 года.
  44. ↑ Гумилёв Л. Н. Древние тюрки, Л., Наука, 1967. Раздел — Потомки волчицы. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 июль 2026. Архивировано 20 март 2012 года.
  45. ↑ Гумилёв Л. Н.. Древние тюрки. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 июль 2026. // М.: 1967. 504 с.
  46. ↑ Асадов Ф.М. Арабские источники о тюрках в раннее средневековье. — 1993. — ISBN 5—8066—0343-1.
  47. ↑ 1 2 Баратова Л. С. Древнетюркские монеты Средней Азии VI—IХ вв. Автореферат диссертации канд. ист. наук. — Т., 1995, С. 12—15.
  48. ↑ Смирнова О. И. Сводный каталог согдийских монет. М., 1981., С. 59.
  49. ↑ Turk Bitig. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 июль 2026.
  50. ↑ Кызласов Л. Городская цивилизация тюркоязычных народов Южной Сибири в эпоху средневековья // Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизаций. Алма-Ата, 1987, С. 177.
  51. ↑ Стеблева И. В. К реконструкции древнетюркской религиозно-мифологической системы//Тюркологический сборник. М, 1971
  52. ↑ Кляшторный С. Г. Указ. соч. С. 326.
  53. ↑ Полная библиография — С. Г. Кляшторный. Указ. соч. С. 326, также: Об изображении божеств древнетюркского пантеона на памятниках искусства номадов Южной Сибири и Центральной Азии эпохи раннего Средневековья. e-lib.gasu.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 июль 2026. Архивировано 27 декабрь 2019 года.
  54. ↑ Рунические памятники Хакасии. Алтын-Кёль I Е 28 строфа 8. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 июль 2026.
  55. ↑ См. также: С. Г. Кляшторный. Стелы Золотого озера// Turcologica. Л, 1976
  56. ↑ Грач А. Д.. Каменные изваяния Западной Тувы. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 июль 2026. Архивировано 3 апрель 2016 года. Сб. МАЭ 16 (1955)

Әҙәбиәт

  • И. Л. Кызласов. Тюрки // Большая российская энциклопедия. — 2012-01-18. — Т. 32, № 5. — С. 621—622. — ISBN 978-5-85270-369-9.
  • Ганиев Р. Т. Восточно-тюркское государство в VI—VIII вв. — Екатеринбург: Издательство Уральского университета, 2006. — С. 152. — ISBN 5-7525-1611-0.
  • Тишин В. В. К интерпретации сочетания kök türk // Проблемы востоковедения. — 2014. — Т. 63, № 1.
  • Гаврилова А. А. Могильник Кудыргэ как источник по истории алтайских племён. М.-Л., 1965.
  • Савинов Д. Г. Формирование и развитие раннесредневековых археологических культур Южной Сибири // Автореф. дисс. … д-ра истор. наук: 07.00.06 — археология. Новосибирск: 1987.
  • Трифонов Ю. И. Кочевнические элементы в материальной культуре оседлого населения Южного Казахстана в период раннего средневековья. // Конф. «Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизаций»: Тез. док. А-Ата, 1987.
  • Кызласов Л. Р. Городская цивилизация тюркоязычных народов Южной Сибири в эпоху средневековья // Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизаций. Алма-Ата, 1987.

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар