Рус телендәге версияМахсус проекттар
Күренеште көйләргәТелде алмаштырырғаМәғлүмәт
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Бикбулатова Зәйтүнә Ислам ҡыҙы

РУВИКИ интернет-энциклопедияһында Бикбулатова фамилиялы башҡа кешеләр тураһында мәҡәләләр бар.

Зәйтүнә Ислам ҡыҙы Бикбулатова (рус. Зайтуна Исламовна Бикбулатова; 1908 йылдың 28 майы [10 июне] , Өфө губернаһы — 1992 йылдың 23 феврале, Өфө) — совет башҡорт театр актрисаһы, Башҡортостандың профессиональ актёрҙарының беренсе быуыны вәкиле[1]. СССР-ҙың халыҡ артисы (1973), К. С. Станиславский исемендәге РСФСР дәүләт премияһы (1967) һәм Салауат Юлаев исемендәге премия (1976) лауреаты[2].

Биографияһы

Бала сағы һәм белеме

1908 йылдың 10 июнендә (иҫке стиль буйынса 28 майҙа) Өфө губернаһы Өфө өйәҙенең Сафар ауылында (хәҙерге Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл) тыуған[2].

1926 йылда Өфөлә яңы асылған Башҡорт дәүләт сәнғәт техникумының театр бүлегенә уҡырға инә. Мәкәрим Мәғәҙиев һәм Вәлиулла Мортазин-Иманский курсында уҡый. 1930 йылда техникумды тамамлай; сығарылыштан һуң Башҡорт дәүләт драма театры труппаһына ҡабул ителә[3][2].

Сәхнә эшмәкәрлегенең башы

Тәүге ролдәренең береһен — Мөхәмәтша Буранғоловтың «Башҡорт туйы»нда Гөлгәйшәне — Бикбулатова әле уҡыған сағында уҡ уйнай. Театр матбуғаты уның башҡарыуы тураһында 1927 йылдың июнендә үк яҙа; «Башҡорт энциклопедияһы» дебютын һәм театрҙа эшләй башлауын 1928 йыл менән билдәләй[3][2]. Шулай итеп, актриса сәхнә эшмәкәрлеген студент сағында башлай, ә 1930 йылда техникумды тамамлағандан һуң профессиональ труппаның даими ағзаһы була.

Һуғышҡа тиклемге осорҙа Бикбулатова төп ролдәрҙе башҡара. Улар араһында Лопе де Веганың «Һарыҡ шишмәһе»ндә Лауренсия, Уильям Шекспирҙың «Отелло»һында Дездемона, Александр Пушкиндың «Борис Годунов»ында Марина Мнишек һәм Сәғит Мифтаховтың «Хаҡмар» пьесаһында Айхылыу була[1][4].

Репрессия һәм театрға ҡайтыу

Бикбулатованың беренсе ире уның уҡытыусыһы, актёр һәм режиссёр Мәкәрим Мәһәҙиев була. 1937 йылда ул ҡулға алына, ә 1938 йылда атыла. Ирен ҡулға алғандан һуң Бикбулатованы «халыҡ дошманы» ғаиләһе ағзаһы булараҡ театрҙан сығаралар[3].

1938 йылдың 28 июнендә актрисаның үҙе лә ҡулға алына. Уға РСФСР Енәйәт кодексының 58-се статьяһының 12-се пункты буйынса ғәйепләү белдерелә һәм ике йыллыҡ һөргөнгә хөкөм ителә. Азат ителгәндән һуң ул бер ни тиклем ваҡыт ролдәр алмай һәм әкренләп кенә труппаға кире ҡайта; рәсми реабилитация 1989 йылда була[1].

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фронт концерт бригадаларында ҡатнаша. Атап әйткәндә, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы һалдаттары алдында сығыш яһай[3]. 1944 йылда Арыҫлан Мөбәрәковтың «Ҡатыным» пьесаһында Утлыбикә исемендәге төп ролде башҡара; ошо эштән һуң актрисаны яңынан репертуарҙа даими ҡуллана башлайҙар[1]. Шул уҡ йылда ВКП(б) сафына инә[4].

Йәмәғәт эшмәкәрлеге һәм һуңғы йылдары

1961 йылдан 1984 йылға тиклем Бикбулатова Бөтә Рәсәй театр йәмғиәтенең Башҡорт бүлексәһен етәкләй[2][1]. 1971 йылда яҙыусы Мәжит Ғафури исеме бирелгән Башҡорт драма театрында эшләүен дауам итә[5].

1992 йылдың 23 февралендә Өфөлә вафат була[2].

Ижады

«Башҡорт энциклопедияһы» Бикбулатованы реалистик мәктәп актёрҙарына индерә һәм уның уйынына хас психологик тәрәнлекте, драматизмды һәм сәхнәлә үҙгәреү һәләтен билдәләй. Уның репертуары башҡорт, рус һәм сит ил драматургияһын үҙ эсенә ала. Башҡорт драма театрындағы эшенән тыш, ул Башҡортостандың Рус драма театрында шул уҡ исемдәге спектаклдә Анна Каренинаны башҡара[2][1].

Актрисаның өлгөргән ижадында әсәләр образдары әһәмиәтле урын алып тора. Ул егерменән ашыу шундай роль уйнай, шул иҫәптән Сыңғыҙ Айтматов буйынса «Әсә яланы»нда Толғанай, Мостай Кәримдең «Айгөл иле»ндә Зөлхәбирә һәм Әсхәт Мирзаһитовтың «Әсәләр улдарын көтә»һендә Бибисара[1].

«Башҡорт энциклопедияһы» Бикбулатова ижадының түбәһе тип Мостай Кәримдең «Ай тотолған төндә» спектаклендәге Тәнкәбикә ролен атай, ул театрҙа тәүге тапҡыр 1964 йылда ҡуйыла[2]. Ошо ҡуйылыш өсөн драматург Мостай Кәрим, режиссёр Шәүрә Мортазина, рәссам Гәлиә Имашева һәм Бикбулатова 1967 йылда К. С. Станиславский исемендәге РСФСР дәүләт премияһына лайыҡ булалар[5][1].

Һайланма театр ролдәре

Түбәндә Бикбулатованың энциклопедик һәм театрҙы өйрәнеү сығанаҡтарында билдәләнгән ролдәре һанала[2][4][1].

Башҡорт драматургияһы

  • «Башҡорт туйы» М. А. Буранғолов — Гөлгәйшә
  • «Һаҡмар» С. М. Мифтахов — Айхылыу
  • «Ҡатыным» А. К. Мөбәрәков — Утлыбикә
  • «Туй дауам итә» Мостай Кәрим — Гөлшат
  • «Йырланмаған йыр» Мостай Кәрим — Мәстүрә
  • «Ҡыҙ урлау» Мостай Кәрим — Туҡтабикә
  • «Яңғыҙ ҡайын» Мостай Кәрим — Зөләйха
  • «Айгөл иле» Мостай Кәрим — Зөлхәбирә
  • «Ай тотолған төндә» Мостай Кәрим — Тәнкәбикә
  • «Әсәләр улдарын көтә» А. М. Мирзаһитов — Бибисара

Рус һәм сит ил классикаһы

  • «Овечий источник» Лопе де Вега — Лауренсия
  • «Отелло» Уильям Шекспир — Дездемона
  • «Борис Годунов» А. С. Пушкин — Марина Мнишек
  • «Бирнәһеҙ ҡыҙ» А. Н. Островский — Лариса Огудалова
  • «Һуңғы ҡорбан» А. Н. Островский — Юлия Тугина
  • «Тере мәйет» Л. Н. Толстой — Елизавета
  • «Ваня ағай» А. П. Чехов — Елена Андреевна
  • «Мәкер һәм мөхәббәт» Фридрих Шиллер — Луиза
  • «Ҡараҡтар» Фридрих Шиллер — Амалия
  • «Анна Каренина» Л. Н. Толстой романы буйынса — Анна Каренина

XX быуат драматургияһы

  • «Таня» А. Н. Арбузов — Таня
  • «Геройҙар» В. Ғәлимов, А. А. Фадеевтың «Йәш гвардия» романы буйынса — Любовь Шевцова
  • «Любовь Яровая» К. А. Тренёв — Панова
  • «Ғаилә» И. Ф. Попов — М. А. Ульянова
  • «Филумена Мартурано» Эдуардо де Филиппо — Филумена Мартурано
  • «Әсә яланы» С. Т. Айтматов повесы буйынса — Толғанай

Бикбулатова шулай уҡ радиоспектаклдәрҙә, телевизион ҡуйылыштарҙа һәм әҙәби-музыкаль композицияларҙа ҡатнаша[2].

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары

Хәтер

2014 йылда Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры музейында Бикбулатоваға арналған, уның шәхси әйберҙәренән торған экспозиция булдырыла[1].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Зайтуна Бикбулатова в судьбе XX века. Рампа. Культура Башкортостана (1 сентябрь 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Саитов С. С. Бикбулатова Зайтуна Исламовна. Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан». ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия» (10 октябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 Шарова Елена. Зайтуна Бикбулатова (1908—1992). Башкирский академический театр драмы имени Мажита Гафури. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.
  4. ↑ 1 2 3 Бикбулатова, Зайтуна Исламовна. Театральная энциклопедия. Советская энциклопедия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 Хроника театра. Башкирский академический театр драмы имени Мажита Гафури. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.
  6. ↑ 1 2 Персоны: Бикбулатова Зайтуна. Культурный мир Башкортостана. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.

Әҙәбиәт

  • Мәһәҙиев М. Ә. Театр тураһында: Мәҡәләләр йыйынтығы (баш.). — Өфө, 1962.
  • Хәйруллин Р. Х. Зәйтүнә Бикбулатова (баш.). — Өфө, 1968.
  • {книга |заглавие=Книга Памяти жертв политических репрессий Республики Башкортостан |ответственный=редкол.: Х. Х. Ишмуратов (гл. ред.) и др. |том=1: А—В |место=Уфа |издательство=Китап |год=1997 |страниц=461 |isbn=5-295-01998-5 |ссылка=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_001789885/}}

Категориялар