Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Мөбәрәков Арыҫлан Ҡотләхмәт улы

РУВИКИ интернет-энциклопедияһында Мөбәрәков фамилиялы башҡа кешеләр тураһында мәҡәләләр бар.

Арыҫлан Ҡотләхмәт улы Мөбәрәков (рус. Арслан Котлыахметович Мубаря́ков; тыуғандағы исеме — Ҡотләхмәтов Арыҫлан Мөбәрәк улы; 1908 йылдың 2 [15] декабре, Асы ауылы, Өфө губернаһы, Верхнеурал өйәҙе, Рәсәй империяһы — 1977 йылдың 5 майы, Өфө) — башҡорт совет актёры, театр режиссёры, драматург. СССР-ҙың халыҡ артисы (1955).

Биографияһы

1908 йылдың 15 декабрендә Белорет районы Асы ауылында (хәҙерге Башҡортостандың Белорет районы Асы ауылы) тыуған[2].

Иртә бала сағында етем ҡала һәм 1920—1927 йылдарҙа Сермән балалар йортонда тәрбиәләнә.

1927—1931 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт сәнғәт техникумының (хәҙерге Өфө сәнғәт училищеһы) театр бүлегендә М. Ә. Мәһәҙиев һәм В. Ғ. Мортазин-Иманский класы буйынса, 1932 һәм 1939 йылдарҙа Мәскәүҙә режиссёрлыҡ курстарында уҡый.

1933—1934 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә.

1928 йылдан (өҙөклөктәр менән) ғүмеренең аҙағына тиклем — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры актёры. Шул уҡ ваҡытта 1937—1939 йылдарҙа — художество етәксеһе, 1949—1951 һәм 1954—1955 йылдарҙа — директоры, 1951—1954 йылдарҙа — был театрҙың баш режиссёры. Сәхнәлә А. Инандың «Аҡшан батыр» трагедияһында баш роль һәм М. Буранғоловтың «Башҡорт туйы» мелодрамаһында Буранбай роле менән дебют яһай.

1931—1933 йылдарҙа — ул саҡта Стәрлетамаҡта урынлашҡан 2‑се Республика башҡорт профессиональ театрының (хәҙерге Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай дәүләт башҡорт драма театры) актёры, баш режиссёры һәм художество етәксеһе[2].

1939 йылдан республика театрҙарында режиссёр булараҡ 20-нән ашыу спектакль ҡуя, улар араһында Н. А. Островскийҙың «Ҡорос нисек сыныҡты», Б. Бикбайҙың «Ҡарлуғас», Н. Нәжмиҙең «Яҙғы йыр», М. Кәримдең «Яңғыҙ ҡайын» һәм башҡа спектаклдәре ҙур популярлыҡ яулай.

Билдәле актёрлыҡ эштәре драмаларҙа һәм кинофильмдарҙа, шул иҫәптән режиссёр Я. А. Протазановтың «Салауат Юлаев» фильмындаСалауат Юлаев роле менән бәйле. Салауат Юлаев образы уның актёрлыҡ ҡаҙаныштарының береһе була, ул баш геройҙың милли характерын асып бирә.

Бер нисә пьеса авторы: «Йәш йөрәктәр» (1942), «Ҡатын» (1943, 1957), «Икенсе йәшлек» (1959).

1948 йылдан — Бөтә Рәсәй театр йәмғиәте (рус.)баш. (Башҡорт бүлексәһе) (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре берлеге) ағзаһы.

1941 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

1977 йылдың 5 майында Өфөлә вафат була. Өфөнөң мосолман зыяратында ерләнгән.

Ижады

Күп иҫтәлекле героик образдар тыуҙыра, уларҙың һәр береһе республиканың мәҙәни тормошонда күренекле ваҡиғаға әүерелә: Юлдыбай («Башҡорт туйы» М. Буранғолов), Айсыуаҡ («Таңсулпан» Ҡ. Даян), Салауат Юлаев («Салауат» Б. Бикбай) һәм башҡалар. Б. А. Лавренёвтың («Разлом»), Н. Ф. Погодиндың («Өсөнсө патетик» һәм «Ҡораллы кеше») тарихи-революцион драмаларында баш ролдәрҙе башҡара. Актёрҙың үҙгәреп уйнау оҫталығы классик рус һәм сит ил драматургияһы ролдәрендә асыҡ сағыла: А. С. Пушкиндың шул уҡ исемле трагедияһында Борис Годунов, Л. Н. Толстойҙың "Йәнле мәйет"ендә Протасов, А. П. Чеховтың "Ваня ағай"ында Войницкий, М. Горькийҙың «На дне» әҫәрендә Сатин, У. Шекспирҙың шул уҡ исемле драмаһында Отелло һәм башҡалар.

Ролдәре

  • 1928 — баш роль — «Аҡшан-батыр», Ә. Инан, режиссёр В. Ғ. Мортазин-Иманский;
  • 1928 — Буранбай — «Башҡорт туйы», М. Ә. Буранғолов, режиссёр В. Ғ. Мортазин-Иманский;
  • Шатморат — «Ҡарлуғас», Б. Бикбай;
  • Юлдыбай — «Башҡорт туйы», М. Ә. Буранғолов;
  • Ҡарағол — «Ҡарағол», Д. Юлтый;
  • Айсыуаҡ — «Таңсулпан», Ҡ. Даян;
  • Салауат Юлаев — «Салауат», Б. Бикбай;
  • комиссар Хоҙайбирҙин — «Ағиҙел буйында», Р. Ниғмәти;
  • матрос Годун — «Разлом», Б. А. Лавренёв;
  • Давыдов — «Күтәрелгән сиҙәм», М. А. Шолохов буйынса;
  • Сталин — «Онотолмаҫ 1919», Вс. В. Вишневский;
  • Ленин — «Ҡораллы кеше», Н. Ф. Погодин (1941);
  • Ленин — «Өсөнсө патетик», Н. Ф. Погодин (1959);
  • Борис Годунов — «Борис Годунов», А. С. Пушкин;
  • Паратов — «Бирнәһеҙ ҡыҙ», А. Н. Островский;
  • Вершинин — «Бронепоезд 14-69», Вс. В. Иванов;
  • Протасов — «Тере мәйет», Л. Н. Толстой;
  • Войницкий — «Ваня ағай», А. П. Чехов;
  • Сатин — «Тормош төбөндә», М. Горький;
  • Отелло — «Отелло», У. Шекспир;
  • Фёдор Таланов — «Барымта», Л. М. Леонов;
  • Олег Кошевой — «Геройҙар», В. Ғ. Ғәлимов, А. А. Фадеевтың «Йәш гвардия» романы буйынса;
  • комдив Шайморатов — «Шайморатов-генерал», И. Ә. Абдуллин, Ш. Ғ. Насиров;
  • функционер-коммунист Ярлыҡапов — «Йырланмаған йыр», М. Кәрим;
  • элекке ГУЛАГ тотҡоно, коммунист Моратшин — «Айгөл иле», М. Кәрим;
  • Юлай Аҙналин — «Салауат. Өндәге ете төш», М. Кәрим;
  • Әҙәмша — «Ташлама утты, Прометей!», М. Кәрим;
  • Ҡаһым — «Ҡаһым түрә, йәки 1812 йыл», Б. Бикбай[3].

Ҡуйған спектаклдәре

  • 1938 — «Ҡарлуғас», Б. Бикбай;
  • 1951 — «Тальян гармун», Ғ. Ғ. Әхмәтшин;
  • 1953 — «Фамилияһын әйтмәйенсә», В. П. Минко;
  • «Ҡорос нисек сыныҡты», Н. А. Островский буйынса;
  • «Аҫылйәр», М. Фәйзи;
  • «Яҙғы йыр», Н. Нәжми;
  • «Яңғыҙ ҡайын», М. Кәрим;
  • «Сит бала», В. В. Шкваркин;
  • «Зәңгәр шәл», К. Ғ. Тинчурин;
  • «Йәш йөрәктәр», А. Ҡ. Мөбәрәков;
  • «Ҡатын», А. Ҡ. Мөбәрәков;
  • «Икенсе йәшлек», А. Ҡ. Мөбәрәков[3].

Фильмографияһы

Ғаиләһе

  • Ҡатыны — Рәғиҙә Янбулатова (1915—1997), актриса, шағир, драматург, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1954), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1955).
  • Ҡыҙы — Гөлли Мөбәрәкова (1936—2019), театр һәм кино актрисаһы, режиссёр, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990).
  • Улы — Салауат Арыҫлан улы Мөбәрәков (1942—2018).

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары

Хәтер

  • Өфөлә 1978 йылда В. Ленин урамы, 2-се йорт фасадында мемориаль таҡтаташ асыла.
  • Өфөлә 2013 йылда В. Ленин паркында (элекке А. Матросов паркы) А. Мөбәрәковҡа һәйкәл ҡуйыла.
  • Актёр исемен йөрөтәләр:
  • Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре берлеге А. Мөбәрәков исемендәге премия булдырған.
  • Асы ауылында һәйкәл ҡуйылған, А. Мөбәрәков музейы эшләй.

Галерея

Өфөлә Арыҫлан Мөбәрәков һәйкәле
Арыҫлан Мөбәрәков (1908—1977). Артистың тыуған ауылында ҡуйылған һәйкәл
Протазанов Яков Александрович төшөргән «Салаут Юлаев» фильмында Салауат ролендә
А. Мөбәрәков исемендәге театр сәхнәһе. Сибай

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Башкирская энциклопедия (урыҫ) — Башкирская энциклопедия, 2005. — 4344 с. — ISBN 978-5-88185-053-1
  2. ↑ 1 2 Мөбәрәков Арыҫлан Ҡотләхмәт улы // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.
  3. ↑ 1 2 3 Арслан Мубаряков. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 июль 2026.

Әҙәбиәт

  • Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. Мубаряков. А. К. Ленина улица, 2. Уфа: Китап, 1999, 137—138 с.

Сығанаҡтар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар