Класс етәксеһе

Рәсәйҙә класс етәкселеге институты XIX быуаттан башлана, ул саҡта уҡыу йорттарында бүлмә күҙәтеүсеһе вазифаһы индерелә. Халыҡ мәғарифы министрлығы 1813 йылда пансионаттар (рус.)баш. ҡарамағында бүлмә күҙәтеүселәре институтын ойоштороу тураһында ҡарар сығара, уларҙың төп бурысы «балаларҙың әхлағын һәм үҙенсәлектәрен һәр яҡлап йүнәлтеү һәм ватандың ысын һәм файҙалы улдарын тәрбиәләү» була. Бүлмә ҡарауылсыларына юғары талаптар ҡуйыла: улар әхлаҡ өлгөһө күрһәтергә, сит телдәрҙе белергә тейеш була. Бүлмә күҙәтеүселәре тәрбиәләнеүселәре менән бер өҫтәлдә ашай, тәрбиәләнеүселәр йоҡлаған бүлмәләрҙә сиратлап йоҡлай, кластарҙа дәрестәргә йөрөй, өй эштәрен әҙерләүҙә ярҙам итә, таҙалыҡты ҡарай. Тәрбиәләнеүселәрҙе күҙәтеүҙең маҡсаты — «телгә, әҙәпкә һәм зауыҡҡа ҡаршы» хаталарҙы төҙәтеү, сөнки уҡыусыларҙың тәртибе рус дворяны нормаларына тап килергә тейеш була.

Класс етәкселеге институтын артабан үҙгәртеү 1864 йылғы Устав менән билдәләнә, ул класс остаздары институтын, ә ҡатын-ҡыҙҙар гимназияларында — класс ханымдарын индерә. Класс остаздарының эшмәкәрлеге — күҙәтеү формаһында түгел (был функция класс остазының ярҙамсыһына күсә), ә тәрбиәүи характерҙа була^[1].

1930 йылда СССР-ҙа класс төркөмө етәксеһе вазифаһы булдырыла. Быға тиклем төркөмдәрҙә тәрбиә эше уҡытыусыларға йөкмәтелгән була. Хөкүмәт ҡарары менән класс етәксеһе вазифаһы Советтар Союзында 1934 йылда индерелә. Класс етәксеһенә ҡағылған артабанғы ҡарар Хөкүмәт документтарында 1960 йылдан алып теркәлгән. Класс етәкселеге буйынса документтар (рус.)баш. артабан Мәғариф министрлығының 1975 йылдағы, ә һуңынан 2001 йылғы методик хатында телгә алынған. 1990 йылдарҙа, пионер һәм комсомол ойошмаларының эшмәкәрлеге туҡтатылғандан һуң, класс етәксеһе функцияһы күп йәһәттән юғала. Хәҙерге Рәсәйҙә класс етәксеһе уҡыусы һәм предметсы-уҡытыусылар, мәктәп һәм ата-әсәләр, бала һәм тирә-яҡ ысынбарлыҡ араһында бәйләүсе звено булып тора^[2].

Класс етәкселеге институты Европа илдәрендә лә шундай уҡ формала үҫешә. Германияла (нем. Klassenlehrer), Францияла (франц. professeur principal), Скандинавия илдәрендә (швед. Klasslärare) класс етәкселәре күп йәһәттән Рәсәйҙең класс етәкселәренә йөкмәтелгән функцияларҙы башҡара. АҠШ-та класс етәкселәре (ингл. homeroom teacher) башланғыс мәктәптә генә бар, артабан класс етәксеһе вазифаһын һәр уҡыусыға беркетелгән кураторҙар үҙ өҫтөнә ала. Улар уҡыусыларға предметтар һайлау, расписание, һөнәр алыуға йүнәлеш һәм юғары уҡыу йорттарына инеү буйынса тәҡдимдәр бирә^[3]. Бөйөк Британияла һәр уҡыусыға уның уҡыуҙа, спортта һәм мәктәп тормошоноң башҡа өлкәләрендәге уңыштарын күҙәткән уҡытыусы (ингл. tutor) беркетелгән^[4].

Коджаспирова Г. М. һәм Коджаспирова А. Ю. редакцияһындағы (рус.)баш. педагогик һүҙлектә билдәләнеүенсә: класс етәксеһе (тәрбиәсе) — педагогик хеҙмәткәр, уның вазифа бурыстарына баланың шәхесен формалаштырыу һәм индивидуаль үҫтереү өсөн уңайлы шарттар булдырыуға булышлыҡ итеү, уны тәрбиәләү системаһына кәрәкле төҙәтмәләр индереү, балаларҙың үҙ-ара, уҡытыусылар, ата-әсәләр менән аралашыуҙа килеп тыуған проблемаларын хәл итеүҙә ярҙам итеү, ойоштороу һәм класс коллективын тәрбиәләү^[5].

М. И. Рожковтың «Класс етәксеһенә» ҡулланмаһында түбәндәге билдәләмә бирелә: класс етәксеһе — балалар тормошон ойоштороусы, шәхестәр араһындағы мөнәсәбәттәрҙе корректорлаусы һәм мәктәп тормошоноң ҡатмарлы һәм психологик осраҡтарында үҙ класы тәрбиәләнеүселәрен яҡлаусы функцияларын башҡарыусы мәктәп педагогы^[6].

Класс етәксеһе дөйөм бурыстарына түбәндәгеләр инә:

• Класс коллективын формалаштырыу һәм үҫтереү;
• Шәхесте үҫтереү, һәр уҡыусының үҙ-үҙен раҫлау, ҡабатланмаҫлығын һаҡлау һәм уның потенциаль һәләттәрен асыу өсөн уңайлы психологик-педагогик шарттар булдырыу;
• Сәләмәт йәшәү рәүешен формалаштырыу;
• Класс коллективының тәрбиә эшмәкәрлегенең төрлө формалары аша мөнәсәбәттәр системаһын ойоштороу;
• Уҡыусыларҙың хоҡуҡтарын һәм мәнфәғәттәрен яҡлау;
• Уҡыусылар менән системалы эш ойоштороу;
• Уҡыусылар, уҡыусылар һәм башҡа педагогтар араһындағы мөнәсәбәттәрҙе гуманизациялау;
• Уҡыусыларҙа әхлаҡи мәғәнәләр һәм рухи ориентирҙар формалаштырыу;
• Уҡыусыларҙың социаль әһәмиәтле ижади эшмәкәрлеген ойоштороу^[7].

Класс етәксеһенең аныҡ бурыстары түбәндәгеләрҙе үҙ эсенә ала:

• Уҡыусыларҙың өлгәшеүен, уларҙың тәртибен, дәрестәргә йөрөүен күҙәтеү һәм анализлау;
• Ата-әсәләр менән аралашыу — уларҙың йыйылыштарын үткәреү;
• Конфликттарҙы хәл итеүҙә ярҙам итеү, был конфликттарҙы (рус.)баш. иҫкәртеү, шул иҫәптән психологтарҙы, социаль хеҙмәткәрҙәрҙе һәм хоҡуҡ һаҡлау органдарын йәлеп итеү юлы менән;
• Көнүҙәк мәсьәләләрҙе тикшергән, рәсми мәғлүмәт еткерелгән, кластан тыш әүҙемлек планлаштырылған класс сәғәттәре үткәреү;
• Мәктәптән тыш саралар үткәреүҙә ярҙам итеү — класс экскурсиялары, музейҙарға, театрҙарға походтар ойоштороу һ. б.;
• Исемлеге һәм күләме уҡытыусы эшләгән мәктәпкә бәйле төрлөсә булған документтар менән эшләү^[8].

Рәсәй педагогтары класс етәкселеге өсөн ай һайын өҫтәмә түләү ала. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарарына ярашлы, 2024 йылдың 1 мартынан был өҫтәмә 100 меңдән кәмерәк кеше йәшәгән тораҡ пункттарҙа — 10 мең һум, 100 меңдән ашыу кеше йәшәгән ҡалаларҙа — 5 мең һум тәшкил итә^[9].

2020 йылдан класс етәкселәренең Бөтә Рәсәй форумы йыл һайын үткәрелә. Президент Владимир Путин ҡушыуы буйынса сараны РФ Мәғариф министрлығы ойоштора. Форум программаһына мәғариф мәсьәләре, дискуссия һәм мәҙәни өлөштәр инә. Спикерҙар һәм эксперттар булып танылған белгестәр сығыш яһай. Был майҙансыҡ педагогтарға һөнәри тәжрибә уртаҡлашыу мөмкинлеген бирә^[10].

Форум меморандумына, атап әйткәндә, ошондай аспекттар индерелгән:

• Хәҙерге педагогтың мотлаҡ компетенцияһы (рус.)баш. булараҡ һанлы грамоталылыҡ;
• Интернет киңлеген ҡулланыу белем биреүҙә балалар хәүефһеҙлеге;
• Ҡеүәтле тәрбиә резервы булараҡ кластан һәм дәрестән тыш эшмәкәрлек,;
• Класс сәғәте — класс етәксеһе менән уҡыусыларҙың аралашыуының көнүҙәк формаһы;
• Класс етәксеһенең ата-әсәләр менән партнерлыҡ бәйләнеше — бала тәрбиәләү процесының бөтөнлөгө гарантияһы^[11].