Күсмә цивилизацияларҙың Евразия музейы (Турахан)

Күсмә цивилизациялар музейын булдырыу идеяһын 2022 йылдың 9 июлендә «Шүлгәнташ» музей комплексын асҡанда Республика Башлығы Радий Хәбиров тәҡдим итә. Уның ҡарары менән яңы музейҙы проектлау буйынса эш төркөмө булдырыла, беренсе күсмә ултырыш 30 августа Шишмә районында үтә^[1]. Унда министрлыҡтар һәм ведомстволар етәкселәре, археологтар һәм туризм өлкәһе буйынса эксперттар ҡатнаша. Музей булдырыуҙың төп маҡсаты — күсмә халыҡтарҙың мәҙәниәт, көнкүреш һәм яугирлыҡ ғөрөф-ғәҙәттәре үҙенсәлектәрен күрһәтеү. Проектҡа ярашлы, комплекс Шишмә районының бер нисә тарихи ҡомартҡаһын, атап әйткәндә Түрәхан кәшәнәһен үҙ эсенә ала^[2][3].

2022 йыл һуңында «Күсмә цивилизацияларҙың Евразия музейы» коммерцияға ҡарамаған автономиялы ойошма булдырыла. Проект төбәк бюджетынан финанслана^[4].

2023 йылдың ғинуарында Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайында эш кәңәшмәһе үтә, унда проектты йәмәғәт һәм фәнни даирәләрҙең яҡлауы кәрәклеге тикшерелә^[5].

2024 йылдың ғинуарында архитектор Рөстәм Әлибаев^[1] етәкселегендәге «Архтамга» эксперт-проект бюроһы эшләгән музей проекты дәүләт экспертизаһын үтә. Төҙөлөш менән Башҡортостан Республикаһының Күсемһеҙ мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау һәм ҡулланыу буйынса фәнни-етештереү үҙәге дәүләт бюджет учреждениеһы шөғөлләнә^[6].

Әлибаев белдереүенсә, визит үҙәге бинаһы Түрәхан кәшәнәһенең баһаһын кәметергә тейеш түгел, киреһенсә, XIV быуат ҡомартҡыһы музейҙың әһәмиәте арттыра. Кәшәнә археологтар тарафынан реставрацияланған. Уның тирәһендә 700 йыл самаһы элек некрополь була, уның ҡәбер таштары XX быуат башына тиклем һаҡлана^[7][8].

Визит үҙәге проекты һәм йәйәүлеләр һуҡмағы Бөтә Рәсәй «Архитектура мираҫы» феситивалендә «тарихи-мәҙәни туризм өлкәһендә иң яҡшы инновацион проект» тип таныла^[9].

Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе Юлдаш Йосопов фекеренсә, музейҙа сарматтарҙың йәки ҡыпсаҡтарҙың ғына түгел, «әле лә йәшәгән, башҡорт халҡы тарихи яҙмышын уртаҡлашҡан ҡаҙаҡ, ҡалмыҡ, нуғай, Себер татарҙары һәм башҡа халыҡтарҙы сағылдырған экспозициялар ҙа кәрәк».

Музей концепцияһы нигеҙендә күсмәнлекте даими хәрәкәттә булған, тимәк, етеҙ һәм тиҙ туплана алған йәшәү рәүеше булараҡ күрһәтеү идеяһы ята^[5].

Музейҙың беренсе экспонаттары:

• XIII—XV быуатта дәүләттәрҙең һәм этностарҙың сиктәре төҫтәр менән билдәләнгән, Монгол империяһы масштабы (Алтын Урҙа уның өлөшө була) һәм уның территориаль-административ ҡоролошо күрһәтелгән Евразия халыҡтарының таралыуы картаһы^[10]. Эшләүсе — тарихсы-картограф Андрей Астайкин, тарихи атлас һәм фәнни мәҡәләләр авторы^[11][12].
• Ибн аль-Факихтың , Ибн Фадландың (X быуат) башҡорттар тураһында беренсе яҙма мәғлүмәт ҡалдырған ҡулъяҙмаһынан өҙөк килтерелгән китабы күсермәһе^[10];
• Мәхмүт Ҡашғариҙың (XI быуат) башҡорт халҡының таралыу урыны билдәләнгән «Төрки телдәре һүҙлеге» буйынса эшләнгән донъя картаһы күсермәһе^[10];
• Мең ҡәбиләһенең юлбашсыһы булған Ҡәнзәфәр бейҙең шәжәрәһе^[10].

Визит үҙәк стендына шулай уҡ Алтын Урҙа осоронда Башҡортостанда, атап әйткәндә Өфө эргәһендә Подымалово торағында^[13][10][1] табылған археологик табыштар һәм Хөсәйенбәк кәшәнәһендә табылған баш һөйәге буйынса Алексей Ничволода тергеҙгән йөҙҙәр урынлаштырылған^[14][10].

Музейҙың визит үҙәгендә хәлиф Үмәр-ибн-әл-Хаттаб ҡылысының күсермәһе ҡуйылған^[10].

Шуклай уҡ боронғо изге китаптар ҙа музей экспонаттары урынын алған:

• митрополит Клименттың (Рус православие сиркәүе Мәскәү патриархатының нәшриәт советы рәйесе) Радий Хәбировҡа бүләк иткән славян яҙмаһының иң боронғо ҡомартҡыһы — 988 йылда яҙылған Остромиров Евангелиеһының факсимиль күсермәһе;
• Усман Ҡөрьәненең берҙән-бер алтын күсермәһе (төп нөсхәһе Ташкентта Ҡөрьән музейында һаҡлана)^[15][1].

Экспозиция комплексына кәшәнә, некрополь һәм уның тирә-яғы макеты инә, һәм макет өҫтөндә музей дизайнеры Тимур Сабитов эшләгән кәшәнәнең ер өҫтө һәм ер аҫты схемаһы^[10] урынлашҡан.

Визит үҙәк асылыуға унан Түрахан кәшәнәһенә тиклем йәйәүлеләр һуҡмағы һалына^[3][1]. Юл буйына 14 ағас табличкала күсмәндәр донъяһының аттарҙы ҡулға эйәләштереүҙән алып Түрәхан кәшәнәһенә тиклемге тарихы эҙмә-эҙлекле һүрәтләнә.

Архитектор Рөстәм Әлибаев әтеүенсә, визит үҙәге тирмә кеүек ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ яғына бүленә һәм символик рәүештә күсмәндәрҙең йәшәү рәүешен сағылдыра. Һул — «ирҙәр» яғы фәнни, тарихи темаларға арнала. Уң — «ҡатын-ҡыҙ» яғы этник стилдәге үҙенсәлекле кафены һәм балалар зонаһын үҙ эсенә ала^[1].

шулай уҡ бында лекцион амфитеатр бар, унда Алтын Урҙа тарихы тураһында анимацион ролик ҡарарға мөмкин. Бина түбәһе — күҙәтеү майҙансығы^[15][1].

Музейҙың төп корпусы проектының (20 мең квадрат метр) тамамланыуы 2024 йыл һуңына планлаштырыла, ә уны тулыһынса эшләп бөтөү 5 йылға һуҙыласаҡ. Проект үҙ эсенә төп экспозицияны, картиналар галереяһын, конференц-залдарҙы, лабораторияларҙы һәм фонд һаҡлағыстары, балалар түңәрәктәрен һәм уйын майҙансыҡтарын, ресторан һәм кафеларҙы ала^[1][7].

9—10 июля 2022 йылдың 9-10 июлендә Халыҡ-ара Тотороҡло үҫеш мәнфәғәтендә фундаменталь фәндәр йылын асҡанда Рус география йәмғиәтенең вице-президенты һәм Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлегенең Ялан институты фәнни етәксеһе академик Александр Чибилёв үҙ сығышында музей проектын хуплай. Уныңса, проект «археология, тарихты ғына түгел, ә ялан күсмән дәүләт берәмектәре барлыҡҡа килгән һәм үҫешкән тәбиғәтте лә сағылдырырға тейеш. Ялан институты шундай музейҙың ландшафт-тарихи нигеҙен булдырыуҙа хәленнә килгәнсә ярҙам итергә әҙер»^[16].

2024 йылдың 20 июнендә БЮТ телеканалында «Место силы. Визит-центр Тура-хан» документаль фильмының трейлеры күрһәтелә^[17][1].