Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Протон (ракета-ташыусы)

«Прото́н» (УР-500 — универсаль ракета, «Протон-К», «Протон-М») — автоматик йыһан аппараттарын Ер орбитаһына һәм артабан йыһанға сығарыу өсөн тәғәйенләнгән ауыр класлы ракета-ташыусы. 1961—1967 йылдарҙа ОКБ-23 бүлексәһендә (хәҙер Хруничев исемендәге Дәүләт ғилми-тикшеренеү һәм етештереү космос үҙәге) эшләнә, ул В. Н. Челомейҙың ОКБ-52 составына инә.

«Протон» (УР-500) ташыусыһының ике баҫҡыслы тәүге версияһы тәүге уртаса ауырлыҡтағы ташыусыларҙың береһе була, ә өс баҫҡыслы «Протон-К» — ауыр класлы тәүге ташыусы.

«Протон» ракета ташыусыһы «Салют-ДОС» һәм «Алмаз» совет һәм Рәсәй орбиталь станцияларын, «Мир» һәм «МКС» станциялары модулдәрен, планлаштырылған ТКС һәм Л-1/«Зонд» (совет ай осоу программаһы), шулай уҡ төрлө маҡсаттарҙа ауыр юлдаштарҙы һәм планета-ара станцияларҙы осороу сараһы булып тора.

2000-се йылдар уртаһынан «Протон-М» ракета ташыусыһының төп модификацияһы булып «Протон-М» тора, ул Рәсәй, шулай уҡ сит ил коммерция йыһан аппараттарын осороу өсөн ҡулланыла[5].

2018 йылдың июнендә Роскосмостың генераль директоры Дмитрий Рогозин, килешеүҙәр үтәлгәндән һуң, "Протон"ды етештереүҙе туҡтатыу, артабан тик «Ангара» ракета ташыусыһын ғына файҙаланыу бурысын ҡуя[6][7]. 2019 йылдың 24 декабрендә «Протон» ракетаһының беренсе сираты өсөн двигателдәр етештереү туҡтатыла[8].

«Протон-М» ракета ташыусыһы 2025 йылға тиклем коммерция, шулай уҡ дәүләт осороуҙарында файҙаланыласаҡ.

Төҙөү тарихы

1960 йылдар башында СССР етәкселеге йыһанға ҙур хәрби йөк ташыу һәләтенә эйә булған ракеталар эшләү менән ҡыҙыҡһына башлай. Был ракеталарҙы эшләү проекттарын бөтә проект бюролары (проект бюролары): С. П. Королевтың проект бюроһы; М. К. Янгель конструкторлыҡ бюроһы; В. Н. Челомей етәкселегендәге 52-се (ОКБ-52) эксперименталь конструкторлыҡ бюроһы тәҡдим итә[9]

undefined

Владимир Челомейҙың ныҡышмалылығы арҡаһында, КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советының 1961 йылдың 16 һәм 1 авгусындағы ҡарарҙарына ярашлы, ОКБ-52 УР-200 (8К81) стратегик ҡитға-ара баллистик ракетаһын проектлай башлай. Бер йылдан һуң, Советтар Союзы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советының 1962 йылдың 29 апрелендәге 409-183-сө һанлы указына ярашлы ОКБ-23 (хәҙер — «Салют» конструкторлыҡ бюроһы, Хруничев исемендәге Дәүләт ғилми-тикшеренеү һәм етештереү йыһан үҙәге бүлексәһе) УР-500 ракетаһын проектлай башлай[9][10][10]. Павел Ивенсен УР-500-ҙең баш конструкторы итеп тәғәйенләнә. 1962 йылда был вазифаны Юрий Труфанов[9] ә һуңынан Дмитрий Полухин биләй, һуңынан ул «Салют» конструктор бюроһының генераль конструкторы була. Был ваҡытта проекттың төп конструкторы (яуаплы башҡарыусыһы) Виталий Выродов була[10]. Ракета эшләүгә өс йыл бирелә[10]

Ракета концепцияһын тәрән өйрәнеп, ОКБ-23 эҙмә-эҙлекле (тандемлы) баҫҡыслы схема буйынса УР-500 эшләй башлай. Тәүге стадияла юғары баҫҡыстар сифатында УР-200-ҙең үҙгәртелгән вариантын ҡулланырға ҡарар ителә[9].

Ракета хәрби версия (глобаль орбиталь һәм континент-ара баллистик ракета[11][12]), шулай уҡ ауыр юлдаштар өсөн осоу аппараты версияларҙа ла эшләнә[13].

Беренсе баҫҡыстың двигателдәре — РД-253 шыйыҡ яғыулыҡлы двигатель — Энергетик машмна төҙөү бюроһында эшләнә (генераль конструктор В. П. Глушко)[9][10]. Хәрби вариант өсөн шулай уҡ АБ-500 маневр хәрби блогы проектлана[14].

Яңы ракетаны эшләүгә башҡа проект бюролары ла йәлеп ителгән[15]

undefined

Ракетаның үҫешенә Н. С. Хрущёв ярҙам итә.Әммә ул отставкаға ебәрелгәндән һуң, УР-200 ракетаһы буйынса эштәрҙе туҡтатыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Шуға ҡарамаҫтан, академик М. В. Келдыштың ныҡлы позицияһы арҡаһында, ахыр сиктә, УР-500 космос аппараттары өсөн ташыусы сифатында ҡулланыу тураһында ҡарар ҡабул ителә[9][10].

1964 йыл башында Байконурҙа ер өҫтө старт комплексының технологик ҡорамалдарын монтажлау буйынса эштәр башлана. 1964 йылдың 15 майында ракетаны беренсе тапҡыр ер өҫтө ҡорамалдары ярҙамында осоралар. Континенталь-ара УР-500 баллистик ракетаһы проекты 1964 йылда туҡтатыла[16].

Яңы ике баҫҡыслы РН УР-500 йыһан аппараты тәүге тапҡыр 1965 йылдың 16 июлендә Н-4 № 1 «Протон-1» йыһан аппараты менән ебәрелә[17][18]. Икенсе баҫҡыс агрегаттарынан тыш РН УР-500-ҙөң файҙалы массаһы 8,4 т тәшкил итә[19]. 1965—1966 йылдарҙа барлығы дүрт «Протон» юлдашы ебәрелә. Ракета рәсми рәүештә «Геркулес» тип аталһа ла (йәки, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, «Атлант») тип аталһа ла, матбуғатта ул «Протон» исеме менән телгә алына.[20]

undefined

1965 йылдың июленән РН УР-500К-ның (8К82К «Протон-К») өс баҫҡыслы вариантын эшләү башлана. Ул Ай траекторияһында яңы йыһан аппаратын осороуға ҡулланылырға тейеш була. Осоштар башта пилотһыҙ, һуңынан пилотлы варианттарҙа планлаштырыла[10][19].

Өс баҫҡыслы «Протон-К» ракетаһын беренсе тапҡыр 1967 йылдың 10 мартында Д блогы һәм КК 7K-L1P (Космос-146), буласаҡ 7K-L1 ай космос карабының өлгөһө менән осоралар[19][21]. Был дата «Протон-К» ракета ташыусыһының тыуған көнө тип һанала[22].

7К-Л1-ҙең 11 осошонан тик «Зонд-7» йыһан аппаратының осошо ғына тулыһынса уңышлы тип таныла, тимәк, Ай тирәләй осоу һәм Советтар Союзы территорияһына төшөү ихтималлығы 9%-тан артмай. Ҡалған 10 осоштоң бишендә миссия «Протон-К» һәм тағы ла биш миссия 7К-Л1 ғәйебе арҡаһында тамамланмай. Һөҙөмтәлә уңышһыҙлыҡтар күп булыуы һәм 1969 йылдың 20 июлендә «Аполлон 11»-ҙең Айға уңышлы төшөүе арҡаһында совет ай программаһын туҡтатыу тураһында ҡарар ҡабул ителә[10][21].

«Протон-К» Д тиҙләтеү блогы менән даими рәүештә төрлө фәнни, хәрби һәм граждандар йыһан аппараттарын осороу өсөн ҡулланыла[23]. Был серияның һуңғы ракета ташыусыһы 2000-се йылдар аҙағында сығарыла һәм арсеналда һаҡлана. Ул 2012 йылдың 30 мартында осорола[24]. Бөтәһе 1967 йылдан алып 2012 йылға тиклем «Протон-К» 310 тапҡыр ебәрелә һәм Хруничев исемендәге Дәүләт ғилми-тикшеренеү һәм етештереү үҙәгендә етештерелә. 2001 йылдан был үҙәк ракетаның заманса модификацияһын — «Протон-М» 8K82M ракетаһын сығара. Яңы вариант экологик яҡтан юғары, идара итеүҙең цифрлы системаһы һәм яңы 14С43 «Бриз-М» блогы менән айырылып тора. 2016 йылдың сентябрендә Хруничев исемендәге үҙәк уларҙы сығарыуҙы киңәйтеү тураһында иғлан итә[25]. 2017 йылдың апрелендә еңел «Протон» ракетаһын эшләү кисектерелде, тип иғлан ителә[26][27].

2019 йылдың сентябрендә үҙәктең генераль директоры Алексей Варочко 2021 йыл аҙағына тиклем 11 «Протон-М» ракетаһы етештереләсәге, шунан һуң етештереү туҡтатыласағы тураһында белдерә[28].

Киләсәктә ҡулланыу

2013 йылдың июнендә «Протон-М» тулыһынса «Ангара» ракета ташыусыһы менән алмаштырыласаҡ[29], тип фараз ителә, ул шулай уҡ Хруничев дәүләт ғилми-тикшеренеү һәм производство үҙәгендә етештереләсәк. «Ангара-5»-тең 2013 йылға билдәләнгән беренсе старты[30] 2014 йылдың 23 декабрендә була[31]. «Протон-М»ды файҙаланыуҙан тулыһынса сығарыу «Ангара А5» эксплуатацияға индерелмәйенсә мөмкин түгел[32][33].

«Протон»ды ҡулланыуҙан баш тартыу бер нисә сәбәп менән аңлатыла:

— Ракетаны осороу комплексы Рәсәй Федерацияһынан ситтә урынлашҡан Байконур космодромында ғына бар. «Ангара» ракета ташыусыһы Рәсәй территорияһында урынлашҡан космодромдарҙан старт аласаҡ (Плесецк, Көнсығыш);

— "Протон"дың ҡайһы бер өлөштәре сит илдәрҙә етештерелә, был "Протон-М"дың төп заказсыһы булған Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығы тарафынан хупланмай. «Ангара» ракета комплексы тулыһынса Рәсәй предприятиелары тарафынан проектлана һәм етештерелә;

— «Протон» үтә ағыулы яғыулыҡ ҡуллана. Ул төшкән яландар Ҡаҙағстанда урынлашҡан, һәр авариянан һуң таҙартыу эштәренә ҙур сығымдар түгергә тура килә. "Ангара"ла кәрәсин нигеҙендә экологик яҡтан хәүефһеҙерәк яғыулыҡ ҡулланыласаҡ, окисландырыусыһы шыйыҡ кислород буласаҡ;

— Ангараның ауыр варианты Ангара-5-тең «Протон-М»-ға ҡарағанда ябайыраҡ һәм арзаныраҡ булырға тейеш (уның двигателдәре аҙыраҡ)[32].

Шуға ҡарамаҫтан, «Ангара» ракета ташыусыһын эшләүҙә тотҡарлыҡтар арҡаһында «Протон-М» бер ни тиклем ваҡыт ҡулланылыуын дауам итәсәк. 2026 йылда файҙаланыуҙан сығарыласаҡ, тип фаразлана.

Проекттың әһәмиәте

undefined

«Протон» ракетаһын эшләү совет космонавтикаһында төп программаларҙың береһе була[9][34][35]. «Р-7» («Восток», РН «Союз» һ. б.) менән бер рәттән, тәүге йылдарҙағы уңышһыҙлыҡтарға ҡарамаҫтан, «Протон» ракета ташыусыһы совет һәм һуңыраҡ Рәсәй космонавтикаһында иң күп ҡулланылған аппараттарҙың береһе була. Ваҡыт үтеү менән, конструкцияның тәүге хаталары төҙәтелә, һәм әлеге ваҡытта «Протон» ҡасан да булһа булдырылғандар араһында иң ышаныслыларҙың береһе булып тора[36].

Һуңғы ярты быуат эсендә «Протон» ракета ташыусыһының төрлө модификациялары 360-тан ашыу осош яһай, уның ярҙамында төрлө космос аппараттарының 40-тан ашыу төрө иҡтисади, фәнни һәм оборона маҡсатында осорола[37][38]. Тәү сиратта, «Протон» совет һәм Рәсәй пилотлы программаларында киң ҡулланыла. Оҙайлы «Салют» станцияларын орбитаға сығарыу өсөн ҡулланылған, шул иҫәптән был станцияларға ТКС-тың граждандар, хәрби, пилотһыҙ космос аппараттары модулдәре, шулай уҡ «Мир» күп модуле станцияһын орбитала йыйыу өсөн модуль подразделениелары (төп модуль һәм бөтә модулдәр — «Квант-1», «Квант-2», «Кристалл», «Спектр» и «Природа»)[37].[38]. «Протон» «Заря», «Звезда», «Наука» модулдәрен орбитаға сығара[39].

Пилотһыҙ космонавтикала «Протон» ракета ташыусыһы ярҙамында ебәрелгән яңы телекоммуникация юлдаштарын ҡулланыу СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә телевидение, телефония һәм юлдаш элемтәһе үҫешендә мөһим аҙым булып тора. Уның ярҙамында «Экран», «Экран-М», «Горизонт», «Галс» һәм «Экспресс» системаларының юлдаштары ебәрелә. Башҡа бер совет ташыусыһы ла был телекоммуникация юлдаштарын туранан-тура геостационар орбитаға сығарыу өсөн етерлек көскә эйә булмай[40][37].

Ҡояш системаһын фәнни тикшеренеүҙәр өлкәһендә «Протон» ярҙамында, 1960-сы йылдар аҙағынан башлап, Айҙы, Сулпанды, Марсты, Фобосты, Галлей кометаһын һ. б. фәнни тикшеренеүҙәр өсөн бөтә совет һәм Рәсәй автоматик планета-ара станциялары сығарыла. «Протон» 60-сы йылдар башында эшләнгән булыуына ҡарамаҫтан, ул 2010-сы йылдар уртаһына тиклем ошондай уҡ сит ил ракета ташыусылары менән уңышлы ярыша. 2011 йылдың октябренә ҡарата иҫәпләгәндә ILS компанияһының коммерция программалары буйынса, «Протон» 1996 йылда тәүге осошонан алып 68 тапҡыр ҡулланылған[41][42]. 2013 йылға тиклем йыл һайын был ракета 10 — 12 осош яһай, шул уҡ ваҡытта сит ил ауыр класлы ракеталары алты тапҡырҙан артыҡ ҡулланылмай[43][44]. 2014 йылдан "Протон"ды осороу һаны кәмей бара, ә 2017 йылда дүрт тапҡыр ғына ҡулланыла[45].

2019 йылдың сентябрендә Хруничев исемендәге үҙәктең генераль директоры Алексей Варочко 2021 йыл аҙағына тиклем 11 «Протон-М» ракетаһы етештереләсәге, шунан һуң етештереү туҡтатыласағы тураһында белдерә[46].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Роскосмос выбрал потенциального производителя сверхтяжёлой ракеты. ТАСС (14 апрель 2015). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 апрель 2015. Архивировано 18 апрель 2015 года.
  2. ↑ Proton 1st and 2nd Stage (ингл.). International Launch Services. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 28 ноябрь 2011. Архивировано 24 ғинуар 2012 года.
  3. ↑ Состав РКН «Протон-М» с КА «Ямал-601». YouTube. Телестудия Роскосмоса (30 май 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 май 2019. Архивировано 28 август 2019 года.
  4. ↑ Proton 3rd Stage (ингл.). International Launch Services. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 28 ноябрь 2011. Архивировано 24 ғинуар 2012 года.
  5. ↑ Ракету-носитель «Протон-М» сняли со старта. РБК (19 июнь 2012). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 март 2019. Архивировано 21 март 2019 года.
  6. ↑ Рогозин поставил задачу прекратить производство «Протонов». «Известия» (22 июнь 2018). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 июнь 2018. Архивировано 22 июнь 2018 года.
  7. ↑ Маргарита Костив. Дмитрий Рогозин: Россия откажется от устаревших экспериментов на МКС. «РИА Новости» (22 июнь 2018). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 март 2019. Архивировано 21 март 2019 года.
  8. ↑ Центру Хруничева передали последние двигатели для «Протона». «РИА Новости» (24 декабрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 декабрь 2019. Архивировано 29 декабрь 2019 года.
  9. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 35 лет РН «Протон». «Новости космонавтики» (1998). — №1/2. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 март 2012. Архивировано 23 март 2012 года.
  10. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Страсти по «Протону». «Авиация и космонавтика» (1993). — №4. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 октябрь 2011. Архивировано 27 ноябрь 2015 года.
  11. ↑ Гудилин В. Е., Слабкий Л. И. Ракетный комплекс УР-500 // Ракетно-космические системы (История. Развитие. Перспективы). — М., 1996. — 326 с.
  12. ↑ Ясюкевич В. , 2013, с. 65
  13. ↑ Государственный космический научно-производственный центр имени М. В. Хруничева: к 90-летию предприятия. — М.: «Военный парад», 2006. — С. 56—57. — 273 с. — ISBN 5902975131.
  14. ↑ Афанасьев И. Юбилей создателя «Алмаза». К 95-летию со дня рождения В. Н. Челомея // «Новости космонавтики». — 2009. — Т. 19, вып. 319, № 8. — С. 71. — ISSN 1561-1078.
  15. ↑ ПРОШЛОЕ, НАСТОЯЩЕЕ И БУДУЩЕЕ РАКЕТЫ-НОСИТЕЛЯ "ПРОТОН-К"
  16. ↑ Михаил Первов. «Урал» УР-500. 8К82 // «Техника и вооружение». — 2001. — Вып. 56.
  17. ↑ Спутники «Протон» и другие для изучения галактических космических лучей высокой энергии. НИИЯФ МГУ. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 октябрь 2011. Архивировано 26 ғинуар 2011 года.
  18. ↑ Александр Нёма. «Протон». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 октябрь 2011. Архивировано из оригинала 12 ғинуар 2012 года.
  19. ↑ 1 2 3 Proton (ингл.). Encyclopedia Astronautica. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 октябрь 2011. Архивировано 24 ғинуар 2012 года.
  20. ↑ РН «Протон»: лётные испытания. «Новости космонавтики» (1998). — №3. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 март 2012. Архивировано 23 март 2012 года.
  21. ↑ 1 2 РН «Протон»: лётные испытания, часть 2-я. «Новости космонавтики» (1998). — №4-5. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 март 2012. Архивировано 23 март 2012 года.
  22. ↑ С космодрома Байконур осуществлен пуск РКН «Протон-К», Федеральное космическое агентство (30 март 2012).
  23. ↑ ПРОШЛОЕ, НАСТОЯЩЕЕ И БУДУЩЕЕ РАКЕТЫ-НОСИТЕЛЯ "ПРОТОН-К"
  24. ↑ Запущенный с Байконура военный спутник выведен на целевую орбиту. «РИА Новости» (30 март 2012). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 март 2012. Архивировано 19 май 2012 года.
  25. ↑ ГКНПЦ им. Хруничева. Новые модификации РН «Протон». Госкорпорация «Роскосмос» (13 сентябрь 2016). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2016. Архивировано 15 сентябрь 2016 года.
  26. ↑ Гендиректор Центра имени Хруничева Андрей Калиновский о будущем «Ангары» и «Протона». «Коммерсантъ». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 апрель 2017. Архивировано 7 апрель 2017 года.
  27. ↑ Центр им. Хруничева: ракета «Протон Средний» предназначена для борьбы за рынок с Falcon. ТАСС. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 апрель 2017. Архивировано 24 апрель 2017 года.
  28. ↑ Осталось изготовить 11 ракет «Протон-М»
  29. ↑ Скоро на старт: «Ангара» заменит экологически вредный «Протон». Вести.ру (5 июнь 2013). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июль 2013. Архивировано 11 июнь 2013 года.
  30. ↑ Носителем для нового пилотируемого корабля может стать «Ангара». ГКНПЦ им. Хруничева (11 февраль 2013). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 май 2013. Архивировано 12 май 2013 года.
  31. ↑ С космодрома Плесецк успешно проведён первый испытательный пуск ракеты-носителя тяжёлого класса «Ангара-А5». Министерство обороны РФ (23 декабрь 2014). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2014. Архивировано 23 декабрь 2014 года.
  32. ↑ 1 2 Ракета-носитель «Ангара» заменит «Протон». AstroNews.ru (13 апрель 2011). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 7 октябрь 2011. Архивировано 6 ғинуар 2012 года.
  33. ↑ Перминов держал лицо. «Интерфакс» (13 апрель 2011). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 7 октябрь 2011.
  34. ↑ Черток Б. Е. Ракеты и люди. Горячие дни холодной войны. — М.: Машиностроение, 1999. — 528 с. — ISBN 5-217-02936-6.
  35. ↑ Черток Б. Е. Ракеты и люди. Лунная гонка. — М.: Машиностроение, 1999. — 576 с. — ISBN 5-217-02942-0.
  36. ↑ Proton-K rocket (ингл.). RuSpace. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 октябрь 2011. Архивировано 24 ғинуар 2012 года.
  37. ↑ 1 2 3 Прошлое, настоящее и будущее ракеты-носителя «Протон-К». «Академия исследований пространства». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 октябрь 2011. Архивировано 7 июль 2013 года.
  38. ↑ 1 2 Anatoly Zak. Proton — UR-500 — 8K82 — SL-9 (ингл.). RussianSpaceWeb.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 октябрь 2011. Архивировано 22 октябрь 2011 года.
  39. ↑ Ракета-носитель «Протон-К». ГКНПЦ им. Хруничева. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 октябрь 2011. Архивировано 24 ғинуар 2012 года.
  40. ↑ Протон – самый мощный РН. baikonur.narod.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 октябрь 2011. Архивировано 23 март 2010 года.
  41. ↑ ILS Proton Successfully Launches ViaSat-1 for ViaSat. Heaviest Satellite Launched on ILS Proton (ингл.). International Launch Services. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 октябрь 2011. Архивировано 21 октябрь 2011 года.
  42. ↑ First Commercial Proton Launch is Successful (ингл.). International Launch Services. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 октябрь 2011. Архивировано 24 ғинуар 2012 года.
  43. ↑ Semi-Annual Launch Report. Second Half of 2009 (ингл.) В конце документа. Federal Aviation Administration. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 октябрь 2011. Архивировано 24 ғинуар 2012 года.
  44. ↑ Commercial Space Transportation: 2010 Year In Review (ингл.). Federal Aviation Administration. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 октябрь 2011. Архивировано 24 ғинуар 2012 года.
  45. ↑ Запуски. 2016. Госкорпорация «Роскосмос». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 28 март 2017. Архивировано 29 март 2017 года.
  46. ↑ «Осталось изготовить 11 ракет „Протон-М“» Архивная копия от 16 октябрь 2020 на Wayback Machine. «Взгляд». 17.09.2019

Әҙәбиәт

Һылтанмалар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар