Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Совет-япон һуғышы

Рәсәй Фәндәр академияһы экспертизаһы

Logo-ran.png
Рәсәй Фәндәр академияһы
экспертизаһын үткән
Тулыраҡ
Aprove.svg

Рәсәй Фәндәр академияһы экспертизаһы

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Рәсәй Фәндәр академияһы
экспертизаһын үткән
Тулыраҡ

Б.Н. Ельцин исемендәге Президент китапханаһы

Library.png
Был мәҡәләлә Б.Н. Ельцин исемендәге Президент китапханаһы фонды материалдары файҙаланылды
Ентеклберәк
Learning.svg

Б.Н. Ельцин исемендәге Президент китапханаһы

Arrow-Right.png
Library.png
Был мәҡәләлә Б.Н. Ельцин исемендәге Президент китапханаһы фонды материалдары файҙаланылды
Материалдарға күсергә

Совет-япон һуғышы (рус. Советско-японская война, рәсми: Япо́ния менән һуғыш[1]) — бер яҡтан Советтар Союзы Һәм Монголия Халыҡ Республикаһы, икенсе яҡтан Япон империяһы һәм Маньчжоу-го араһында 1945 йылдың август — сентябрендә (рәсми рәүештә 9 августтан 2 сентябргә тиклем[1]) барған ҡораллы низағ. СССР-ҙың Япон империяһы менән союздаштарҙың дүрт йыл дауам иткән һуғышына һуғышыусы яҡ булараҡ ҡушылыуы 1945 йылдың февралендәге Ялта килешеүенә бәйле була[8].

Совет-монгол ғәскәрҙәренең Манжурияла етеҙ һөжүме һөҙөмтәһендә ҡыҫҡа ваҡыт арауығында, 1945 йылдың 9 авгусынан 22 авгусына тиклем, Квантун армияһының бөтә төп төркөмө ҡыйратыла. Төньяҡ-Көнсығыш Ҡытай һәм Корея ярымутрауының төньяғы (хәҙерге Төньяҡ Корея территорияһы) азат ителә. Совет ғәскәрҙәре Көньяҡ Сахалинды һәм Курил утрауҙарын азат итә[9]. Япон һәм Маньчжоу-го ғәскәрҙәре юғалтыуҙары: яҡынса 84 000 кеше үлтерелә, 640 000 кеше әсирлеккә алына[10]. Япония менән һуғышта совет ғәскәрҙәренең юғалтыуҙары: 12 031 кеше ҡайтарып булмаҫлыҡ һәм 24 425 кеше — санитар[11].

2 сентябрҙә Японияның капитуляцияһы тураһында актҡа ҡул ҡуйыла, ул Икенсе донъя һуғышының тамамланыуын аңлата, әммә совет-япон һуғышының рәсми тамамланыу датаһы — 3 сентябрь[1]. Курил утрауҙарындағы ҡайһы бер япон гарнизондары 5 сентябргә тиклем ҡаршылыҡ күрһәтеүен дауам итә[12].

Һуғышҡа әҙерлек

СССР менән Япония араһында һуғыш хәүефе 30-сы йылдарҙың икенсе яртыһынан уҡ башлана. 1938 йылдың 29[13] июленән 11 авгусына тиклем Хәсән күлендә бәрелештәр, ә 1939 йылдың 11 майынан 16 сентябренә тиклем Монгол Халыҡ Республикаһы менән Маньчжоу-Го сигендә Халхин-Гол алышы була. 1940 йылдың 1 июлендә совет Алыҫ Көнсығыш фронты ойошторола, был һуғыш хәүефен аңлата.

Әммә көнбайыш сиктәрҙәге хәлдәрҙең насарайыуы арҡаһында СССР-ҙы Япония менән мөнәсәбәттәрҙә компромисс эҙләргә мәжбүр итә. Япония, үҙ сиратында, төньяҡҡа (СССР-ға ҡаршы) һәм көньяҡҡа (АҠШ һәм Бөйөк Британияға ҡаршы) агрессия варианттары араһынан СССР-ҙан һаҡланыуҙы һайлай. Ике илдең мәнфәғәттәренең ваҡытлыса тап килә һәм 1941 йылдың 13 апрелендә нейтралитет пактына ҡул ҡуйыла.

1941 йылдың 22 июнендә Германия һәм уның союздаштары, Япониянан башҡа, СССР-ға ҡаршы һуғыш башлай, ә шул уҡ йылдың 7 декабрендә Япония, АҠШ-ҡа һөжүм итеп, Тымыҡ океанда һуғыш башлай. Шул уҡ ваҡытта Япония СССР-ға ҡаршы агрессия идеяһынан баш тартмай. Был походтың планы 1941 йылдың 2 июлендә үк тәҡдим ителә, Маньчжурияла йәшерен мобилизация үткәрелә, Квантун армияһы ике тапҡырға арттырыла[14]. Сит ил эштәре министры Мацуока фекеренсә, «Японияның сәйәсәте нейтралитет пактына ла, Коминтернға ҡаршы пактҡа ла бәйле булырға тейеш түгел»[15]. СССР үҙенең көнсығыш сиктәрен нығыта, 1941 йылдың 15 сентябрендә ғәмәлдәге Алыҫ Көнсығыш фронтына өҫтәп Байкал аръяғы фронтын булдыра.

СССР-ҙың ҡатмарлы хәленән файҙаланып, Япония нефть һәм күмер сығарыу буйынса Сахалин концессияларынан баш тартыу тураһындағы 1941 йылғы килешеүҙәрҙең үтәлешен иғтибарға алмай; килешеү 1944 йылдың башында ғына үтәлә. Немецтар менән барған һуғыш барышында СССР Япония менән ҡораллы конфликттан ҡасырға тейеш була, сөнки Совет флагы аҫтында Тымыҡ океан Аша Владивостокҡа ленд-лиз буйынса йөктәр йөрөшө туҡтатыла[8]. Европала һуғыш тамамланыу һәм Японияға һуғыш иғлан итеү араһындағы арауыҡ Маньчжурия фронтына техника ташыу өсөн файҙаланыла.

1945 йылдың 4 — 11 февралендә үткән Ялта (Ҡырым) конференцияһында Гитлерға ҡаршы коалицияға ингән илдәрҙең лидерҙары — Сталин, Рузвельт һәм Черчилль килешеүгә ҡул ҡуялар. Килешеүгә ярашлы, СССР, Германия капитуляцияланғандан һәм Европала һуғыш тамамланғандан һуң 2 — 3 ай үткәс, Японияға ҡаршы һуғышҡа союздаштар яғында инергә тейеш була.

1945 йылдың март уртаһына Япония, Тымыҡ океандағы операцияларға ярҙам итеү өсөн, Маньчжуриянан элиталы ғәскәрҙәрен сығара. Шул уҡ ваҡытта СССР Алыҫ Көнсығышта ғәскәрҙәр төркөмөн көсәйтә. 1945 йылдың 5 апрелендә СССР Японияға Нейтралитет тураһында пактты оҙайтырға теләмәүе тураһында хәбәр итә. Был япон яғында ҙур борсолоу тыуҙыра, әммә СССР япондарҙы Нейтралитет тураһында пакт тағы ла ун ике ай ғәмәлдә буласағына һәм япондарға борсолорға урын юҡлығына ышандыра.

1945 йылдың 26 июлендә Потсдам конференцияһында ҡабул ителгән декларацияла АҠШ, Бөйөк Британия һәм Ҡытай Япониянан бер һүҙһеҙ капитуляцияланыуын талап итә, ә декларация шарттарын үтәмәгән осраҡта «Японияны ер йөҙөнән юҡ итеү» менән янайҙар. Шул уҡ йәйҙә Япония СССР менән һөйләшеүҙәр алып барырға тырыша, әммә уңышһыҙлыҡҡа осрай.

6 августа 08 сәғәт 15 минутта Американың В-29 бомбардировщигы Японияның Хиросима ҡалаһына атом бомбаһы ташлай, был — донъя тарихында беренсе тапҡыр ядро ​​ҡоралын ҡулланыу (икенсе атом бомбаһы 9 августа Нагасаки ҡалаһына ташлана). Совет-Рәсәй тарихсыһы һәм политологы В. А. Никонов, ул саҡтағы СССР-ҙың сит ил эштәре наркомы В. М. Молотовтың ейәне былай тип яҙа: «Үҙ көндәренең аҙағына тиклем Молотов был бомбаларҙың Японияға ҡаршы түгел, ә Советтар Союзын ҡурҡытыу, ядро ​​шантажы үткәреү һәм ташламаларға өлгәшеү өсөн сикһеҙ хәрби мөмкинлектәрҙе күрһәтеү икәнлегенә ышана. Мәскәүҙә һуғыштың тиҙ арала тамамланыуы мөмкин икәнен һәм унда ҡатнашмау СССР-ҙың Алыҫ Көнсығыштағы һуғыштан һуңғы тәртипкә йоғонто яһау һәләтен һиҙелерлек кәметәсәген яҡшы аңлай. Кисекмәҫтән эш итергә кәрәк ине»[16].

Һуғыш барышы

Һуғыш иғлан итеү

7 августа 16 сәғәт 30 минутта Сталин һәм Генераль штаб начальнигы А. И. Антонов Алыҫ Көнсығыштағы совет ғәскәрҙәре баш командующийына Баш командующийҙың 11122-се директиваһына ҡул ҡуялар, унда өс фронтҡа (Байкал аръяғы, 1-се һәм 2-се Алыҫ Көнсығыш) 9 августа Японияға ҡаршы хәрби хәрәкәт башларға бойороҡ бирелә[17]. 8 августа Мәскәү ваҡыты буйынса киске сәғәт 5-тә СССР-ҙың сит ил эштәре наркомы В. М. Молотов Япония илсеһе Наотакэ Сатоны ҡабул итә, уға Совет хөкүмәте исеменән СССР 9 августан Япония менән һуғыш хәлендә буласағы тураһында иғлан итә[16][18][19]. Токио һуғыш иғлан итеү тураһында 9 августа иртәнге сәғәт 4-тә белә[20]. Шулай итеп, һуғыш, Гитлерға ҡаршы коалиция илдәренең Европала еңеүенән һуң, теүәл өс ай үткәс иғлан ителә.

Монгол Халыҡ Республикаһы (МНР) һәм Советтар Союзы араһында 1936 йылдың 12 мартындағы үҙ-ара ярҙам протоколына нигеҙләнеп, 10 августа Кесе Хурал Президиумы һәм Монгол Халыҡ Республикаһы Министрҙар Советы берлектәге ултырышта Японияға һуғыш иғлан итә[21][22][23][24].

Әһәмиәте

undefined

Совет-япон һуғышы ҙур сәйәси һәм хәрби әһәмиәткә эйә була[25]. 9 августа Һуғышты алып барыу буйынса Юғары советтың ғәҙәттән тыш ултырышында Япония премьер-министры Судзуки былай тип белдерә[26]:

Бөгөн иртән Советтар Союзының һуғышҡа инеүе беҙҙе, ниһайәт, өмөтһөҙ хәлгә ҡуя, һуғышты артабан дауам итеү мөмкинлеге бирмәй.

Тымыҡ океандағы Америка ҡораллы көстәренең баш командующийы генерал Макартур «Японияны еңеп сығыу Японияның ҡоро ер көстәре еңелгәндә генә мөмкин» тип иҫәпләй[27]. АҠШ-тың дәүләт секретары Э. Стеттиниус түбәндәгеләрҙе белдерә:[27]:

Ҡырым конференцияһы алдынан Америка штаб начальниктары Рузвельтты Япония1947 йылда йәки унан һуң ғына еңелә, ә уның еңелеүе Америкаға миллион һалдатҡа төшәсәк тип ышандыра

Дуайт Эйзенхауэр үҙенең мемуарҙарында президент Гарри Трумэнға мөрәжәғәт итеүен күрһәтә: «Мин уға, ҡулда булған мәғлүмәттәр буйынса Японияның тиҙҙән еңеләсәген күрһәткәнгә күрә, Ҡыҙыл Армияның был һуғышҡа инеүенә ҡәтғи ҡаршы булыуымды әйттем»[28].

Һөҙөмтәләре

Һуғыш һөҙөмтәһендә СССР, 1945 йылғы Ялта конференцияһы шарттарын үтәп, 1904—1905 йылдарҙағы Рус-Япон һуғышы аҙағында Япония тарафынан Рәсәй империяһынан аннексияланған территорияларҙы, шулай уҡ 1875 йылда Японияға бирелгән Курил утрауҙарының төп төркөмө һәм 1855 йылғы Симод килешеүе буйынса Японияға бирелгән Курил утрауҙарының көньяҡ өлөшө рәсми рәүештә үҙ биләмәһенә ҡайтара.

Японияның һуңғы территориаль юғалтыуы әлегә тиклем танылмаған. СССР-ҙан тыш, Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң Япония башҡа дәүләттәр (ҠХР һәм Ҡытай Республикаһы) менән территория тураһында бәхәстәр алып бара.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 Федеральный закон от 12.01.1995 N 5-ФЗ (ред. от 29.07.2018) «О ветеранах»
  2. ↑ AJRP, "Dispositions and Deaths", 28.4.2021
  3. ↑ "August Storm: The Soviet 1945 Strategic Offensive in Manchuria. Leavenworth Papers №7. by LTC David. M. Glantz" (ингл.). Combat Studies Institute, fort Leavenworth, Kansas, 1983. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 июнь 2010. Архивировано 7 август 2011 года.
  4. ↑ И. Б. Мощанский, "Запад - Восток," г. 12, "Разгром Квантунской армии." 3.5.2021
  5. ↑ Маньчжурия: 290 танк, Корея: ~80 танк (12-се танк полкы), O. Шумшу: 80 танк (11-се танк полкы: 64 танк, Рикусентай: 16 «Ка-Ми» танкы)
  6. ↑ SCAP, "Final Report, Demobilization and Disarmament of the Japanese Armed Forces" Часть IV, приложение № 51, 28.4.2021
  7. ↑ Маньчжурия: 1042 (Истребитель: 188, Бомбардировщик: 9, Самолёт-разведчик: 27, Транспорт самолёты: 8, Уҡыу осоу аппараты: 810), Корея: 962 (Истребитель: 188, Бомбардировщик: 46, Самолёт-разведчик: 147, Транспорт самолёты: 14, Уҡыу осоу аппараты: 309, Төрлө самолёттар: 258), Шумшу: 8 (бында телгә алынмай)
  8. ↑ 1 2 Кошкин А.А. Японский фронт маршала Сталина.
  9. ↑ Финал Второй мировой войны. Разгром Квантунской армии. — М.: Институт военной истории МО РФ, Агентство «Военинформ» МО РФ, 2005. — 216 с.
  10. ↑ Военная энциклопедия в 8 томах. Т. 7: Продовольственная служба — Таджикистан / Гл. ред. комиссии С. Б. Иванов. — М.: Воениздат, 2003. — 735 с. — ISBN 5-203-01874-X. — С.562.
  11. ↑ Россия и СССР в войнах XX века: Потери вооружённых сил. Статистическое исследование. / Под общей редакцией Г. Ф. Кривошеева. — М.: Олма-пресс, 2001. — 608 с. — (Архив). — ISBN 5-224-01515-4. — С.265.
  12. ↑ Владимир Жуматий Курильская десантная операция // Официальный сайт Минобороны Российской Федерации
  13. ↑ До этого, 8 июля 1938, японские войска демонстративно сымитировали атаку на советские позиции в районе озера Хасан но саму атаку не предприняли, остановившись перед государственной границей.
  14. ↑ Slavinsky B. The Japanese-Soviet neutrality pact: A diplomatic history, 1941—1945. London-New York, 2004. P. 73.
  15. ↑ Slavinsky B. The Japanese-Soviet neutrality pact: A diplomatic history, 1941—1945. London-New York, 2004. P. 66.
  16. ↑ 1 2 Никонов В. А. Молотов: Наше дело правое. Кн. 2. — М.: Молодая гвардия, 2016. — С. 220.
  17. ↑ Русский архив: Великая Отечественная. Ставка ВКГ: Документы и материалы 1944–1945. — М.: ТЕРРА, 1999. — Т. 16 (5-4). — С. 249—250.
  18. ↑ История Дальнего Востока России. Т. 3. Кн. 3: Дальний Восток СССР: 1941–1945 гг. / Под общ. ред. чл.‑корр. РАН Н. Н. Крадина, отв. ред. Г. А. Ткачёва. — Владивосток: Дальнаука, 2020. — С. 651.
  19. ↑ Дубинский А. М. Советско-китайские отношения в период японо-китайской войны, 1937—1945. — М., 1980. — С. 246.
  20. ↑ История войны на Тихом океане. Т. IV, 1958, с. 208—209
  21. ↑ История Монголии. XX век. — М.: Институт Востоковедения РАН, 2007. — С. 174.
  22. ↑ История Монгольской Народной Республики. — 3-е изд. — М.: Наука, 1983. — С. 442.
  23. ↑ Дубинский А. М. Советско-китайские отношения в период японо-китайской войны, 1937—1945. — М., 1980. — С. 246—247.
  24. ↑ История Монгольской Народной Республики. — 3-е изд. — М.: Наука, 1983. — С. 442—443.
  25. ↑ Историки переосмысляют роль Советского Союза в поражении Японии («The Associated Press», США)
  26. ↑ Шишов А. В. Россия и Япония. История военных конфликтов. — М.: Вече, 2001. — ISBN 5-7838-0863-6
  27. ↑ 1 2 Василевский А. М. Дело всей жизни. — М.: Политиздат, 1978.
  28. ↑ Эйзенхауэр Д. Крестовый поход в Европу

Әҙәбиәт

  • Советско-японская война 1945 // Сен-Жерменский мир 1679 — Социальное обеспечение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2015. — С. 558. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.]; vol. 2004—2017, вып. 30). — ISBN 978-5-85270-367-5.
  • Дальневосточный финал. Историко-мемуарные и документальные материалы о разгроме империалистической Японии в 1945 г. / Сост. А. А. Павлов, В. П. Глебов, В. В. Игнатьев. — Самара: Самарский Дом печати, 2002. — 335 с.
  • Барынькин В. М. Маньчжурская наступательная операция // Военно-исторический журнал. — М., 1995. — № 5. — С. 14—23.
  • Ванин Ю. В. История Кореи. Избранные cтатьи. — М.: ИВ РАН, 2016. — С. 327.
  • Великая Отечественная война 1941—1945 годов. В 12 т. Т. 5. Победный финал. Завершающие операции Великой Отечественной войны в Европе. Война с Японией. — М.: Кучково поле, 2013.
  • Внотченко Л. Н. Победа на Дальнем Востоке. — М.: Воениздат, 1971. — 392 с.
  • Зимонин В. П. Принуждение Японии к миру (Советско-японская война 1945 г.: Происхождение, ход, уроки) // Партитура Второй мировой. Гроза на Востоке. — М.: Вече, 2010.
  • История войны на Тихом океане. Т. IV: Второй период войны / Перевод с японского Л. З. Левина, В. И. Родионова, В. И. Шипаева. Под редакцией Б. В. Поспелова. — М.: Издательство иностранной литературы, 1958.
  • История Второй мировой войны 1939—1945. Т. 11: Поражение милитаристской Японии. Окончание Второй мировой войны. — М.: Военное издательство Министерства обороны СССР, 1980.
  • Гареев М. А. «Претензии СССР, безусловно, должны быть удовлетворены после победы над Японией». Заключительный аккорд Второй мировой войны // Военно-исторический журнал. — 2016. — № 8. — С. 3—13.
  • Logo-bie.svgЯпонский агрессор будет разгромлен!: сборник. — Ростов н/Д.: Ростиздат, 1945.

Һылтанмалар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар