Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
Башҡорт телендәге мәҡәләләр һаны — 86088РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Совет халҡының геноциды

Б.Н. Ельцин исемендәге Президент китапханаһы

Library.png
Был мәҡәләлә Б.Н. Ельцин исемендәге Президент китапханаһы фонды материалдары файҙаланылды
Ентеклберәк
Learning.svg

Б.Н. Ельцин исемендәге Президент китапханаһы

Arrow-Right.png
Library.png
Был мәҡәләлә Б.Н. Ельцин исемендәге Президент китапханаһы фонды материалдары файҙаланылды
Материалдарға күсергә

Совет халҡының геноциды (рус. Геноцид советского народа) — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында немец нацистарының, уларҙың союздаштарының һәм булышсыларының совет халҡына ҡарата енәйәттәре.

Рәсәй Федерацияһының 2025 йылдың 21 апрелендәге № 74-ФЗ Федераль законына ярашлы,

1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда нацистарҙың һәм уларҙың булышсыларының СССР биләмәһендә йәшәгән милли, этник һәм раса төркөмдәре ағзаларын үлтереү, һаулығына ауыр зыян килтереү, көслөк менән бала табыуға ҡамасаулау, балаларҙы мәжбүри айырыу, көсләп башҡа урынға күсереү йәки физик юҡҡа сығарыуға иҫәпләнгән башҡа йәшәү шарттары булдырыу юлы менән был төркөмдәрҙең ағзаларын тулыһынса йәки өлөшләтә юҡ итеүгә йүнәлтелгән ғәмәлдәре совет халҡының геноциды тип таныла[1].

Нацист Германияһының һәм уның булышсыларының енәйәти ғәмәлдәре һөҙөмтәһендә 13,6 миллиондан ашыу тыныс халыҡ һәләк була. Һуғыш йылдарында 1700 совет ҡалаһы һәм ҡасабаһы емерелә, 70 мең ауыл юҡ ителә[2][3][4][5].

Ғәҙәттән тыш дәүләт комиссияһы был яуызлыҡтарҙың күләмен һәм ойошҡан характерҙа булыуын күрһәткән бик күп документаль дәлилдәр йыя. Өсөнсө рейх етәкселеге Нюрнбергтағы халыҡ-ара трибунал һәм СССР-ҙағы асыҡ суд процестарында хөкөм ителә, ә нацистарҙың баҫып алынған совет биләмәһендәге енәйәттәрен артабан геноцид тип таныйҙар[6][7][8][9].

Нацист Германияһының совет граждандарына ҡарата ниәттәре

Советтар Союзына ҡаршы планлаштырылған һуғыштың идеологик нигеҙе булып Адольф Гитлер тарафынан булдырылған «юҡ итеүгә ҡоролған һуғыш» концепцияһы тора. 1941 йылдың 30 мартында Вермахт юғары командованиеһы алдындағы йәшерен сығышында ул Көнсығыштағы низағ Көнбайыштағы һуғыштан ныҡлы айырылып торасаҡ һәм айырыуса ҡанһыҙлыҡ менән алып барылырға тейеш тип белдерә[10][11].

Нацист Германияһы етәкселәре Көнсығыштағы баҫып алынған ерҙәрҙе Өсөнсө рейхтың аграр-сеймал колонияларына әйләндерергә ниәтләй. Урындағы халыҡ «раса ҡиммәте» һәм немецтарға тоғролоҡ билдәһе буйынса категорияларға бүленә. Нацистар тулыһынса юҡ итергә йыйынған «түбән расалар» тип йәһүдтәр һәм сиғандар иғлан ителә; уларҙан һуң арзан эшсе көсө сығанағы булараҡ һаналған һәм өлөшләтә юҡ ителергә йәки немецлаштырылырға тейешле көнсығыш славян халҡы килә. Ҡайһы бер халыҡтарға (мәҫәлән, Балтик буйы халҡына) герман хакимлығы системаһында ярҙамсы төркөмдәр роле бирелә[6].

Мине башҡа халыҡтарҙың имен йәшәйеше йәки үлемесле асығыуы уларҙың беҙҙең мәҙәниәтебеҙ өсөн ҡол сифатында кәрәк булыуы сәбәпле генә ҡыҙыҡһындыра; башҡа осраҡта улар мине ҡыҙыҡһындырмай[12]. Генрих Гиммлер

"Ост" планы СССР-ҙың славян халҡының күпселек өлөшөн Урал аръяғына ҡыуыуҙы һәм уны яйлап немец колонистары менән алмаштырыуҙы күҙ уңында тота. Йәһүдтәр, сиғандар һәм ВКП(б) аппараты хеҙмәткәрҙәре тиҙ арала юҡ ителергә тейеш була[13].

Герберт Бакке әҙерләгән аслыҡ планы, бер яҡтан, баҫып алынған биләмәләрҙе талау иҫәбенә, вермахт һалдаттарын һәм офицерҙарын аҙыҡ-түлек менән өҙлөкһөҙ тәьмин итеүҙе яйға һалыуҙы, шулай уҡ Европаға аҙыҡ-түлек ебәреүҙе арттырыуҙы, икенсе яҡтан, милексенең мөлкәтен көсләп тартып алыу һәм аҙыҡ-түлек бүлеү нормаларын мөмкин тиклем ҡыҫҡартыу юлы менән ойошторолған аслыҡ ярҙамында баҫып алынған өлкәләрҙә йәшәүселәрҙе кәметеүҙе күҙ уңында тота[14].

1941 йылдың 6 майында Ҡоро ер көстәре юғары командованиеһы начальнигы фельдмаршал Вальтер фон Браухич немец хәрбиҙәренә һәм айнзацтөркөмдәргә совет сәйәси хеҙмәткәрҙәрен юҡ итергә ҡушҡан «Комиссарҙар тураһында» бойороҡ сығара[13][15].

Адольф Гитлерҙың вермахт етәкселәре менән «Барбаросса» — «Ольденбург» планының хужалыҡ бүлеге ойоштороу структураһын тикшереү буйынса кәңәшмә протоколы, 1941 йылдың 29 апреле
Яңы баҫып алынған көнсығыш өлкәләрҙә иҡтисадҡа етәкселек итеү буйынса директивалар. («Йәшел папка». 1-се өлөш. 2-се баҫма)
1941 йылдың 6 июнендәге «Сәйәси комиссарҙар менән эш итеү тураһында директивалар»ға теркәп ебәрелгән хат

Вермахт юғары командованиеһы штабы начальнигы генерал-фельдмаршал Вильгельм Кейтель 1941 йылдың 13 майындағы «„Барбаросса“ операцияһы районында хәрби судта ҡаралырға тейешлек һәм ғәскәрҙәрҙең махсус вәкәләттәре тураһында» бойороғо менән немец ғәскәрҙәре баҫып алған СССР биләмәһендә сикләнмәгән террор режимын индерә. Документ вермахттың шәхси составын граждандарға ҡаршы енәйәттәр өсөн яуаплылыҡтан азат итә. Гиммлер СС ғәскәрҙәре өсөн шундай уҡ директива сығара[16].

Бер үк ваҡытта нацист етәкселеге Советтар Союзының тәбиғәт, етештереү һәм хеҙмәт ресурстарын тотош талау һәм файҙаланыу буйынса ентекле пландар төҙөй. Ошо маҡсатта 1941 йылдың 19 мартында Гитлер бойороғо буйынса Геринг етәкселегендә «Ольденбург» хужалыҡ штабы ойошторола[17].

1941 йылдың июнендә, СССР-ға һөжүм иткәндән һуң, вермахттың пропаганда бүлеге сығарған 112-се бюллетендә һуғыш маҡсаттары түбәндәгесә билдәләнә:

Ҡыҙыл етлекмәгән кешекәйҙәрҙе Кремль диктаторҙары менән бергә юҡ итергә кәрәк. Германия халҡы алдында уның тарихында иң ҙур бурысты үтәү зарурлығы тора, һәм донъя был бурыстың тулыһынса үтәлеүе тураһында ишетәсәк әле[18].
undefined

Геноцид сәйәсәтен тормошҡа ашырыу

Тыныс халыҡты күпләп үлтереү

СССР биләмәһендә нацистар сәйәсәтенең үҙенсәлекле һыҙаты булып урындағы халыҡты күләме буйынса бығаса булмаған үлтереүҙәр тора. "Көнсығыш биләмәләр"гә ҡарата СС айнзацтөркөмдәре, вермахт берләшмәләре һәм коллаборационист формированиелар тормошҡа ашырған славян һәм башҡа «түбән» халыҡтар һанын ҡырҡа кәметеүгә күрһәтмә ғәмәлдә була. Мәҫәлән, 1941 йылдың сентябрендә Киевта Ҡатын йырынында 33 меңгә яҡын йәһүд үлтерелә, Белоруссия-Латвия сигендә «Ҡышҡы тылсым» операцияһы барышында 15 меңдән ашыу совет гражданы, Ростовта Йылан үҙәнендә 27 меңдән ашыу кеше һәләк була. Һәм бындай күренештәр йөҙәрләгән була[9][19][20][21].

Формаль рәүештә партизандарға ҡаршы йүнәлтелгән язалау операциялары ғәмәлдә «бандитизм» менән көрәш һылтауы менән эҙмә-эҙлекле рәүештә тотош райондарҙың тыныс халҡын юҡ итеү эшенә әүерелә. Бөтә нәмәне юҡҡа сығарыу тактикаһы тораҡ пункттарҙы ҡамап алып, халыҡты күпләп үлтереүҙе һәм инфраструктураны тулыһынса емереүҙе күҙ уңында тота. Халыҡты атып үлтереүҙән тыш, махсус машиналарҙа йәки стационар газ камераларында һөрөм еҫе менән ағыулағандар, тереләй яндырғандар, ҡышҡыһын һыуыҡҡа ҡыуып сығарып йәки аслыҡтан үлемгә дусар иткәндәр. Бындай сәйәсәттең ҡот осҡос миҫалдарының береһе булып 1943 йылдың 22 мартында «Дирлевангер» СС батальоны составындағы язалау отряды һәм украин коллаборационистары тарафынан Хатынь ауылын 149 кешеһе менән бергә юҡ итеү тора. Һуғыш ваҡытында меңәрләгән совет ҡасабаһы һәм ауылы ер йөҙөнән юҡҡа сығарыла[4][19][20].

Тотош юҡ итеү системаһының төп элементы булып СССР биләмәһендә нацистар ойошторған концентрацион лагерҙар тора. Львов янындағы Яновский ҡасабаһындағы 200 меңгә яҡын кеше юҡ ителгән үлем лагеры, шулай уҡ Минск геттоһын һәм уның йәнәшәһендәге Тростенец лагеры (ҡорбандар һаны буйынса Европала Освенцим, Майданек һәм Треблинканан ҡала дүртенсе лагерҙар комплексы) тураһында барыһы ла хәбарҙар. Бынан тыш, 85 меңдән ашыу кеше Империя именлеге баш идаралығы лагерҙарында һәм Порховтағы Дулаг-100 кеүек хәрби әсирҙәр өсөн ваҡытлыса лагерҙарҙа аслыҡтан һәм ауырыуҙарҙан һәләк була[19][20][22].

Оккупанттар ғәмәлдәренән СССР-ҙың граждандар халҡының дөйөм юғалтыуҙары 13,6 миллион тирәһе кеше тәшкил итә[2][3].

Немец полицейскийы күмәк язалауҙан һуң иҫән ҡалған йәһүд ҡатын-ҡыҙҙарын һәм балаларын үлтерә
Лугала нацистар тарафынан аҫылған совет партизандары

Совет ҡалаларын бомбаға тотоу

Нацистарҙың тотош юҡ итеү сәйәсәте һәм совет халҡын ҡырыу контексында айырыуса сағыу миҫал булып Сталинград, Ленинград, Мәскәү, Горький һәм СССР-ҙың башҡа ҡалаларын бомбаға тотоу тора. 1942 йылдың 23 авгусында бер көн эсендә генә Сталинградҡа 1000 тоннаға яҡын бомба ташлана, был тиҫтәләрсә мең тыныс халыҡтың һәләк булыуына, торлаҡ фондының 90 проценттан ашыуының юҡ ителеүенә һәм ҡаланың емереклектәргә әйләнеүенә килтерә. Ленинград блокадаһы ла шулай уҡ даими авиаһөжүмдәр аҫтында бара: ҡаланың аҙыҡ-түлек келәттәрен һәм торлаҡ кварталдарын бомбаға тотоу гуманитар һәләкәт тыуҙырыуға йүнәлтелә. Совет һауа һөжүменән һаҡланыу системалары уларға ҡаты ҡаршылыҡ күрһәтә, шулай ҙа дошмандың көслө һөжүмдәре граждандар араһында байтаҡ ҡорбандарға һәм торлаҡ фондының, коммуникацияларҙың, дауаханаларҙың, сәнәғәт объекттарының һәм мәҙәни-тарихи ҡомартҡыларҙың емерелеүенә килтерә[23][24][25][26].

Бомбаға тотоуҙар барышында емерелгән Сталинград кварталдары
Бадаев келәттәрен люфтваффе бомбаға тотҡандан һуң
Горькийҙағы Ленин исемендәге заводты бомбаға тотоу эҙемтәләре. 1941 йылдың ноябре

Ленинград блокадаһы

СССР биләмәһендә нацистарҙың иң ҙур яуызлыҡтарының береһе булып 1941 йылдың 8 сентябренән 1944 йылдың 27 ғинуарына тиклем дауам иткән Ленинград блокадаһы тора. 1,093 миллиондан ашыу кеше блокада ҡорбаны була. 2022 йылда Санкт-Петербург суды был ваҡиғаларҙы геноцид акты тип таный[27][28].

Ленинград халҡы 1942 йылдың 10 декабрендә бомбаға тотҡандан һуң емерелгән йорттарын ташлап китә
58-се балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе И. К. Лирц балалар менән бомбоубежищела, Ленинград, 1942 йыл

Халыҡҡа түҙеп торғоһоҙ йәшәү шарттары булдырыу

Көндәлек террор

Илбаҫарҙар, СССР-ҙың баҫып алынған биләмәһенә айырым күрһәтмәләр менән тулыландырылған герман ҡануниәтен таратып, бөтә совет закондарын юҡҡа сығара. Урындағы халыҡ өсөн язалар араһында үлем язаһы өҫтөнлөк итә, ул хатта ваҡ ғәйептәр өсөн дә ҡулланыла: комендант сәғәтен боҙоу, совет листовкаларын һаҡлау, вермахт һалдаттары өсөн тәғәйенләнгән урында һыу алыу, юлдарҙы бысратыу һ.б. Башҡа теләһә ниндәй ҡағиҙә боҙоуҙар өсөн совет граждандарына концлагерға эләгеү хәүефе янай. Ғәйепләнеүсенең ғәйебен иҫбатлау мотлаҡ түгел тип таныла: махсус судтар шик нигеҙендә генә хөкөм сығара.[6][29].

Кешеләрҙең тормошона бик күп тыйыуҙар индерелә, уларҙы боҙмайынса йәшәү еңел булмай. Теләһә ниндәй буйһонмау күренеше ҡаты яза менән тамамлана. Әгәр туранан-тура ғәйепле кешене таба алмаһалар, илбаҫарҙар аманат итеп алынған кешеләрҙе атып үлтерә. Немец хәрбиҙәре һәм уларҙың союздаштары йыш ҡына тыныс халыҡты бер ниндәй сәбәпһеҙ, күңел асыу өсөн юҡ итә. Нацистарҙың балаларға эттәрҙе һөсләтеүҙәре, йөклөләрҙе һәм сабыйҙарҙы үлтереүҙәре, ҡатын-ҡыҙҙы туҡмауҙары һәм көсләүҙәре, инвалидтарҙы һәм ҡарттарҙы мыҫҡыллауҙары тураһында күп шаһит күрһәтмәләре һаҡланған[6][30].

1941 йылдың 17 июлендә вермахт командованиеһы хәрбиҙәргә тыныс халыҡтан оҡшаған бөтә нәмәне тартып алырға рөхсәт иткән һәм хатта шуға этәргән бойороҡ сығара. Милек хужаларының һәр ҡаршылығын аяуһыҙ баҫтырырға ҡушыла. Вермахтың һөжүм итеүсе частарының тораҡ пункттарға баҫып инеүе һәр саҡ тиерлек атып үлтереүҙәр, талауҙар менән бергә бара. Шулай уҡ мәҙәни ҡиммәттәр илдән ситкә сығарыла[6][31].

undefined

Күмәк аслыҡ тыуҙырыу

Теләһә ниндәй ҡаланы баҫып алғандан һуң, гитлерсылар шунда уҡ келәттәрҙән һәм магазиндарҙан аҙыҡ-түлекте тартып ала. Халыҡ уны һатып алыу мөмкинлегенән мәхрүм ителә. Уның урынына аҙыҡ-түлекте бүлеп биреү индерелә: предприятиеларҙа эшләгәндәргә йәки илбаҫарҙарҙың административ аппаратында вазифа биләгәндәргә генә бер аҙ икмәк паёгы бирелә[32][33].

Карточкалар буйынса таратыу өсөн икмәкте нацистарҙың аҙыҡ-түлек министрлығы раҫлаған рецепт буйынса бешерәләр: 50 % арыш ҡалдығы (ҡатнаш аҙыҡ компоненты), 20 % сөгөлдөр һығындыһы (шәкәр сөгөлдөрөн эшкәртеү ҡалдыҡтары), 20 % целлюлоза оно, 10 % тартылған һалам йәки япраҡ. Бындай суррогат менән туҡланған балалар, ҡарттар һәм ауырыуҙар беренсе булып үлә[34].

Ауыл халҡының шәхси ярҙамсы хужалыҡтарына аҡсалата һәм натуралата һалымдар һалына. Иген һәм йәшелсәне оккупацион хакимиәткә бик түбән хаҡҡа тапшырырға ҡушыла[14]. «Саботаж» өсөн атыу язаһы ҡарала. Һыйыр малын йәшерен һуйған өсөн халыҡ алдында аҫыу менән янайҙар[35].

Күмәк аслыҡ төрлө ауырыуҙарҙың, шул иҫәптән инфекцион сирҙәрҙең таралыуына булышлыҡ итә, был шулай уҡ үлем кимәленең бик юғары булыуына килтерә[29].

Маутхаузен концлагерында совет хәрби әсирҙәре
Дистрофия менән сирле блокадасы

Хеҙмәт эксплуатацияһы

1941 йылдың 5 авгусында көнсығыш территориялар министры Альфред Розенберг баҫып алынған биләмәләрҙә йәшәүселәр өсөн айына 22 көндән дә кәм булмаған мотлаҡ хеҙмәт йөкләмәһе тураһында бойороҡ сығара. Ауыр мәжбүри эшкә 14 йәштән 65 йәшкә тиклемге урындағы халыҡ йәлеп ителә. Ҡалаларҙа хеҙмәт биржалары булдырыла, уларҙа бөтә эшкә һәләтлеләрҙең теүәл иҫәбе алына. Биржала теркәлеүҙән ҡасыу саботажға тиңләштерелә, бының өсөн үлем язаһы янай[36].

Эш көнө 14-18 сәғәт дауам итә, ул немец хакимиәте һәм урындағы полицейский-коллаборационистарҙың даими күҙәтеүе аҫтында алып барыла. Эшселәр өсөн төп яза туҡланыуҙан мәхрүм итеү йәки үлем язаһы була[36][37].

СССР граждандарын Германияға эшкә ҡыуып алып китеү

Нацистарҙың «көнсығыш ерҙәрен» колонизациялау ысулдарының береһе булып тыныс халыҡты Германияға эшкә ҡыуып алып китеү тора, унда ирекһеҙләп алып киленгән совет эшселәренә ҡарата СССР-ҙың баҫып алынған биләмәһендәге кеүек үк ҡурҡытыу һәм мыҫҡыллау ысулдары ҡулланыла. 1942—1944 йылдарҙа 5,2 миллиондан ашыу совет гражданы көсләп күсерелә. Ҡыуып алып кителгән граждандарҙы улар үлмәҫлек кенә һәм үҙҙәрен үтә һөҙөмтәле эксплуатациялау өсөн иң кәрәкле нәмәләр менән генә тәьмин итәләр, был үлем кимәленең юғары булыуына килтерә[36][38].

Лоздь янындағы лагерҙан азат ителгән «OST» билдәһе менән остарбайтер ҡыҙ

Совет хәрби әсирҙәренең хәле

Геноцид сәйәсәтенең сағыу сағылышы булып нацистарҙың совет хәрби әсирҙәре менән мөғәмәлә итеүе тора. Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы һалдаттарын һәм офицерҙарын лагерҙарға оҙатыу этабында уҡ күпләп юҡ итәләр, уларға аҙыҡ-түлек һәм һыу бирмәйҙәр, үҙ аллы юлын дауам итә алмаған хәлһеҙләнгәндәренә ҡаршы ҡорал ҡулланалар[39].

Лагерҙарҙа совет хәрби әсирҙәре араһындағы юғары үлем сәбәбе булып аслыҡ һәм шул арҡала барлыҡҡа килгән ауырыуҙар тора. Бынан тыш, тотҡондарҙы лагерь хакимиәте йыш ҡына мыҫҡыллауҙарға дусар итә[39][40].

Совет хәрби әсирҙәренең дөйөм һаны бәхәсле булып ҡала һәм йышыраҡ 4,5—5,75 миллион кеше тип иҫәпләнә. Тикшеренеүселәр фекеренсә, әсирҙәрҙең яртыһы лагерҙарҙа йәки лагерға китеп барған юлда һәләк була[2][41][42].

Немецтарҙың совет хәрби әсирҙәрен ташыуы, 1941 йыл
Немец дәүләт архивынан фото. Совет хәрби әсирҙәре лагерҙа, 1942 йылдың авгусы
Демблиндағы концлагерҙа совет хәрби әсирҙәренең туғандар ҡәберлеге

Геноцидты башҡарыусылар

Совет халҡына ҡарата геноцид сәйәсәтен төп башҡарыусылар булып именлек полицияһы һәм именлек хеҙмәте (СД) айнзацтөркөмдәре тора. СССР биләмәһендә бөтәһе дүрт айнзацтөркөм (A, B, C һәм D) ойошторола, уларҙың һәр береһе баҫып алынған айырым төбәктәрҙә эшләгән зондеркомандаларға һәм айнзацкомандаларға бүленә. Төркөм персоналы СД, гестапо, криминаль полиция хеҙмәткәрҙәренән, СС ғәскәрҙәре офицерҙарынан һәм полиция мәктәптәре кадрҙарынан тора. Айнзацтөркөмдәр эшмәкәрлеген координациялауҙы Гиммлер шәхсән тәғәйенләгән СС һәм полицияның юғары фюрерҙары тормошҡа ашыра: СС группенфюреры Ганс-Адольф Прютцман (төньяҡ), СС обергруппенфюреры Эрих Бах-Целевски (үҙәк) һәм СС обергруппенфюреры Фридрих Еккельн (көньяҡ). Вермахт яғынан ярҙамсы бәйләнеш звеноһы булып йыш ҡына тыл хеҙмәттәре һәм Абвер офицерҙары сығыш яһай[9][43][44][45].

undefined

Шул уҡ ваҡытта тыныс совет граждандарына ҡаршы енәйәттәрҙә СС һәм ярҙамсы полиция хәрбиҙәре генә түгел, ә ябай һалдаттар һәм вермахт офицерҙары, шулай уҡ оккупацион хакимиәт чиновниктары ла ҡатнаша. Күп кенә геноцид осраҡтарында шулай уҡ союздаш нацистик Германия илдәренең хәрбиҙәре: Румыния короллеге армияһы һәм жандармерияһы, Венгрия һәм Италия армияһы, шулай уҡ совет граждандары араһынан булышсылар ҡатнаша[9][44][45][46][47].

undefined

Нацист енәйәтселәре өҫтөнән суд

1942 йылдың ноябрендә ғәҙәттән тыш дәүләт комиссияһы (ЧГК) ойошторола, ул нацистарҙың яуызлыҡтары һәм улар килтергән зыян тураһында меңдәрсә шаһит күрһәтмәләре йыя. СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 19 апрелендәге Указына ярашлы, был материалдар нигеҙендә хәрби енәйәтселәр һәм уларҙың булышсылары өҫтөнән асыҡ суд процестары башлана. Бындай тәүге процестар Краснодарҙа, Краснодонда һәм Харьковта үтә[9][48][49][50].

Ғәҙәттән тыш комиссия йыйған материалдар Нюрнберг процесында ғәйепләү яғы позицияһы нигеҙенә һалына, уның барышында донъя йәмәғәтселеге иғтибарына нацизмдың хәрби енәйәттәренә тулы дәлилдәр килтерелә[7][8][51].

Ғәйепләнеүселәр үҙ ложаһында. Беренсе рәт, һулдан уңға: Герман Геринг, Рудольф Гесс, Иоахим фон Риббентроп, Вильгельм Кейтель; икенсе рәт, һулдан уңға: Карл Дёниц, Эрих Редер, Бальдур фон Ширах, Фриц Заукель
Төрмәнең эске залы: һаҡсылар тәүлек әйләнәһенә камераларҙағы ғәйепләнеүселәрҙе күҙәтә, 1945 йылдың 24 ноябре
Ғәйепләнеүселәр Рига процесында

Хәтер

Совет халҡының геноциды ҡорбандарын иҫкә алыу көнө

Төп мәҡәлә: Совет халҡының геноциды ҡорбандарын иҫкә алыу көнө

Йыл һайын 19 апрелдә Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы совет халҡының геноциды иҫтәлегенә Рәсәйҙә Берҙәм ғәмәлдәр көнө үткәрелә. Иҫтәлекле саралар белем биреү йорттарында, фән һәм мәҙәниәт учреждениеларында үтә. 2022 йылда бөтә Рәсәй буйынса акцияларҙа 6,5 миллиондан ашыу кеше ҡатнаша[49][50][52].

2025 йылдың 29 декабрендә РФ президенты Владимир Путин Рәсәйҙә 19 апрелдә Совет халҡының геноциды ҡорбандарын иҫкә алыу көнөн билдәләүҙе күҙ уңында тотҡан законға ҡул ҡуя[53].

Һәйкәлдәр

Рәсәйҙә һәм Белоруссияла күмәк язалау урындарында мемориаль комплекстар асыла (мәҫәлән, Тихвинда һәләк булған балаларға һәйкәл, Ҡомло үҙәндә монумент, «Хатынь» мемориаль комплексы, Ленинград блокадаһы балаларына һәйкәлдәр һәм башҡа архитектура объекттары).

Рәсәй Федерацияһының 2025 йылдың 21 апрелендәге 74-ФЗ федераль законына ярашлы, «совет халҡының геноциды ҡорбандары ҡалдыҡтары ҡәберлектәре, шулай уҡ совет халҡының геноциды ҡорбандарының иҫтәлеген мәңгеләштереүсе һәйкәлдәр һәм объекттар дәүләт тарафынан һаҡлана»[1].

undefined

Геноцид ҡорбандары иҫтәлегенә музейҙар

2024 йылдың ноябрендә Ленинград өлкәһе етәкселеге Зайцевтағы мемориаль комплекс биләмәһендә СССР ҙың тыныс халҡының геноциды ҡорбандары иҫтәлегенә музей булдырыу ниәтен белдерә[54].

2026 йылдың 20 февралендә Мәскәү хөкүмәтендә баш ҡалала Бөйөк Ватан һуғышы осоронда нацист енәйәттәренең ҡорбандарына арналған Рәсәйҙә беренсе милли Хәтер музейы асыласаҡ тип хәбәр итәләр[55].

Совет халҡының геноциды ҡорбандары иҫтәлеген ҡануни яҡлау

Рәсәйҙә Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында нацистарҙың совет халҡына ҡарата геноцидты инҡар итеүе йәки хуплауы, шулай уҡ геноцид ҡорбандарының хәтерен хурлау өсөн енәйәт яуаплылығы ғәмәлдә[56][57].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Федеральный закон от 21.04.2025 № 74-ФЗ ∙ Официальное опубликование правовых актов. publication.pravo.gov.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 апрель 2026.
  2. ↑ 1 2 3 Россия и СССР в войнах ХХ века. Книга потерь / Г. Ф. Кривошеев, В. М. Андроников, П. Д. Буриков и др.. — М., 2010. — С. 219—235.
  3. ↑ 1 2 Козлов А. В. Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. — М.: Вече, 2022. — С. 299.
  4. ↑ 1 2 Кудряшов С. В. Война на уничтожение. Нацистский террор на советских территориях // Вестник РФФИ. Гуманитарные и общественные науки. — 2025. — № 1. — С. 69—75.
  5. ↑ Ковалёв Б. Н. Повседневная жизнь населения России в период нацистской оккупации. — М., 2011. — С. 11.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.: Сборник документов в двух частях. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020.
  7. ↑ 1 2 Полторак А. И. Нюрнбергский эпилог. — М.: Воениздат, 1969.
  8. ↑ 1 2 Савенков А. Н. Нюрнберг: приговор во имя мира. — М.: Проспект, 2021.
  9. ↑ 1 2 3 4 5 Козлов А. В. Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. — М.: Вече, 2022. — С. 35—45.
  10. ↑ Козлов А. В. Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. — М.: Вече, 2022. — С. 7—34.
  11. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение. Третий рейх и геноцид советского народа. — СПб, 2026. — С. 192.
  12. ↑ Нюрнбергский процесс. Сборник материалов. Документ NO-5001 (PS-1919).
  13. ↑ 1 2 Козлов А. В. Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. — М.: Вече, 2022. — С. 7—34.
  14. ↑ 1 2 Баринов И. Аграрная политика нацистской Германии, 2013, с. 288
  15. ↑ Нацизм. Документальные свидетельства преступлений, 2023, Предисловие
  16. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение, 2024, с. 404
  17. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение, 2024, с. 203—204
  18. ↑ Цит. по: Ветте В. Война на уничтожение: Вермахт и Холокост // Новая и новейшая история. — 1999. — № 3.
  19. ↑ 1 2 3 Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 гг. : Сборник документов : В 2 ч. Ч. 1. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 123—596.
  20. ↑ 1 2 3 Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 гг. : Сборник документов : В 2 ч. Ч. 2. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 9—370.
  21. ↑ Аристов С. В. Система нацистских концентрационных лагерей, 2019, с. 9, 30
  22. ↑ Аристов С. В. TERRA INCOGNITA: система нацистских концлагерей на оккупированной территории СССР (1941—1944 гг.). — М., 2022.
  23. ↑ Фёдоров А. Г. Авиация в битве под Москвой. — М.: Наука, 1975.
  24. ↑ Дёгтев Д. М. Воздушная битва за Сталинград: операции люфтваффе по поддержке армии Паулюса, 1942—1943. — М.: Центрполиграф, 2021.
  25. ↑ Дёгтев Д. М. Воздушная битва за город на Неве защитники Ленинграда против асов люфтваффе, 1941—1944, к 70-летию снятия блокады. — М.: Центрполиграф, 2014.
  26. ↑ Лашков А. Ю. Противовоздушная оборона Горьковского промышленного района в годы Великой Отечественной войны // Военно-исторический журнал. — 2023. — № 5. — С. 4—15.
  27. ↑ Белозёров Б. П. Ленинград сражающийся. — СПб.: Знание, 2016—2019. — Т. 1—4.
  28. ↑ Суд Петербурга признал блокаду Ленинграда геноцидом. 25 апрель 2026 тикшерелгән.
  29. ↑ 1 2 Яковлев Е. Н. Война на уничтожение. Третий рейх и геноцид советского народа. — СПб, 2026.
  30. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение, 2024, с. 414—415
  31. ↑ Попов А. Ю. Новый экономический порядок на оккупированной советской территории в годы Великой Отечественной войны. Федеральная Служба Безопасности. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 апрель 2026.
  32. ↑ Кикнадзе В. Г. и др. Геноцид народов России, 2024, с. 438—439
  33. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение, 2024, с. 263—264
  34. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение, 2024, с. 265
  35. ↑ Баринов И. Аграрная политика нацистской Германии, 2013, с. 289
  36. ↑ 1 2 3 Принудительный труд 1939—1945. Опыт международного проекта. — Воронеж, 2020.
  37. ↑ Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 гг. : Сборник документов : В 2 ч. Ч. 1. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 222, 338, 511.
  38. ↑ Полян П. М. Жертвы двух диктатур: Остарбайтеры и военнопленные в Третьем рейхе и их репатриация. — М., 1996.
  39. ↑ 1 2 Штрайт К. "Они нам не товарищи": вермахт и советские военнопленные в 1941—1945 гг. — М., 2009.
  40. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение. Третий рейх и геноцид советского народа. — СПб, 2026. — С. 314—325.
  41. ↑ Судьба военнопленных и депортированных граждан СССР. Материалы Комиссии по реабилитации жертв политических репрессий // Новая и новейшая история. — 1996. — № 2. — С. 91—112.
  42. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение. Третий рейх и геноцид советского народа. — СПб, 2026. — С. 477.
  43. ↑ SS im Einsatz. Eine Dokumentation ϋber die Verbrechen der SS. — Berlin: Deutscher Militärverlag, 1967.
  44. ↑ 1 2 Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг. Ч.1. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 9—26.
  45. ↑ 1 2 Кудряшов С. В. Война на уничтожение. Нацистский террор на советских территориях // Вестник РФФИ. Гуманитарные и общественные науки. — 2025. — № 1. — С. 66—68.
  46. ↑ Нюрнбергский трибунал развеял миф о "чистом вермахте", заявил историк (18 ноябрь 2025). 25 апрель 2026 тикшерелгән.
  47. ↑ Мюллер Н. Вермахт и оккупация (1941—1945). О роли вермахта и его руководящих органов в осуществлении оккупационного режима на советской территории. — М.: Воениздат, 1974. — С. 158—275.
  48. ↑ Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 гг. : Сборник документов : В 2 ч. Ч. 2. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 371—431.
  49. ↑ 1 2 День единых действий (12 сентябрь 2022). 25 апрель 2026 тикшерелгән.
  50. ↑ 1 2 День единых действий. russiancip.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 апрель 2026.
  51. ↑ Алиева Л. В. Без срока давности: геноцид мирного населения на оккупированных территориях РСФСР в годы Великой Отечественной войны. — Красноярск, 2021. — С. 144.
  52. ↑ Акция «День единых действий в память о жертвах преступлений против советского народа, совершённых нацистами и их пособниками в годы Великой Отечественной войны» объединила школьников и студентов. Минпросвещения России. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 апрель 2026.
  53. ↑ Путин подписал закон об установлении Дня памяти жертв геноцида советского народа (29 декабрь 2025). 25 апрель 2026 тикшерелгән.
  54. ↑ Музей памяти жертв геноцида мирных жителей будет создан в Ленобласти (25 ноябрь 2024). 25 апрель 2026 тикшерелгән.
  55. ↑ Первый национальный Музей памяти откроется в Москве (20 февраль 2026). 25 апрель 2026 тикшерелгән.
  56. ↑ Путин подписал закон о наказании за отрицание геноцида советского народа. tass.ru (9 апрель 2026). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 апрель 2026.
  57. ↑ Федеральный закон от 09.04.2026 № 100-ФЗ ∙ Официальное опубликование правовых актов. publication.pravo.gov.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 апрель 2026.

Әҙәбиәт

  • Алиева Л. В. Без срока давности: геноцид мирного населения на оккупированных территориях РСФСР в годы Великой Отечественной войны. Красноярск. 2021.
  • Альтман И. Жертвы ненависти. Холокост в СССР. 1941—1945 гг. М. 2002.
  • Арад И. Катастрофа евреев на оккупированных территориях Советского Союза (1941—1945). Днепропетровск. М.: Центр «Холокост». 2007.
  • Аристов С. В. «Империя смерти». Концлагеря Третьего рейха: самая полная иллюстрированная энциклопедия нацистских концлагерей. М.: Яуза. 2022.
  • Аристов С. В. TERRA INCOGNITA: система нацистских концлагерей на оккупированной территории СССР (1941—1944 гг.). М. 2022.
  • Артамошин С. В. Идейные истоки национал-социализма. Брянск. 2002.
  • Багдасарян В. Э., Реснянский С. И. Геноцид советского народа в германской оккупационной политике: цивилизационный ракурс «войны на уничтожение» // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России. 2025. Т. 24. № 2. С. 126—147.
  • Баринов И. И. Направление — Украина: опыт изучения нацистской оккупационной политики, 1941—1944. М. 2014.
  • Безыменский Л. А. Особая папка «Барбаросса». М. 1972.
  • Белозёров Б. П. Ленинград сражающийся. Т. 1—4. СПб.: Знание. 2016—2019.
  • Великая Отечественная без грифа секретности. Книга потерь / под общ. ред. Г. Ф. Кривошеева, А. В. Кирилина. М.: Вече. 2010.
  • Великая Отечественная война 1941—1945 годов (в двенадцати томах). М.: Воениздат. 2011—2015.
  • Великая Победа советского народа: социально-политические и демографические аспекты / отв. ред. С. В. Рязанцев, В. Н. Иванов; ИСПИ ФНИСЦ РАН. М.: Экон-Информ. 2020.
  • Великая Победа (в пятнадцати томах) / под общ. ред. С. Е. Нарышкина, А. В. Торкунова. М.: МГИМО-Университет. 2015.
  • Вержбицкий Ю. Ю. «За все эти чудовищные преступления… преступное гитлеровское правительство, командование германской армии и их сообщники несут всю полноту уголовной и материальной ответственности»: организация расследования нацистских преступлений и наказание военных преступников, виновных в геноциде на оккупированной территории РСФСР в годы Великой Отечественной войны // Военно-исторический журнал, № 5, 2025. С. 82—89.
  • Веригин С. Г. Карелия в годы военных испытаний: политическое и социально-экономическое положение Советской Карелии в период Второй мировой войны 1939—1945 гг. Петрозаводск. 2009.
  • Веригин С. Г. Финская оккупация Карелии в 1941—1944 годах: дискуссии между российскими и финляндскими историками // Учёные записки Петрозаводского государственного университета. 2022. Т. 44. № 6. С. 75—82.
  • Ветте В. Образ врага: расистские элементы в немецкой пропаганде против Советского Союза // Почему Третий рейх проиграл войну. Немецкий взгляд. М. 2021.
  • Галкин А. А. Германский фашизм. М.: Наука. 1989.
  • Данченко Е. Л. Батраки поневоле. Принудительный труд «восточных рабочих» в сельском хозяйстве нацистской Германии (1941—1945). Воронеж: Издательство Воронеж. гос. пед. ун-та. 2012.
  • Дюков А. Р. Операция «Зимнее волшебство». Нацистская истребительная политика и латвийский коллаборационизм. М. 2011.
  • Захарина Е. А. Травматический опыт остарбайтеров и способы его преодоления в советской и постсоветской культуре памяти / Е. А. Захарина, Е. Ф. Кринко // Этнографическое обозрение. 2023. № 1. С. 11—29.
  • Звягинцев А. Г. Главный процесс человечества. М. 2012.
  • Истребительная война на Востоке. Преступления вермахта в СССР. 1941—1944. Доклады. // АИРО — научные доклады и дискуссии. Темы для XXI века. Выпуск 18. М. 2005.
  • История Великой Победы (в трёх томах) М.: МГИМО-Университет. 2020.
  • История Второй мировой войны. 1939—1945 (в двенадцати томах). М.: Воениздат. 1973—1982.
  • История Холокоста и геноцидов. ХХ век: Учебное пособие для вузов / Под ред. И. А. Альтмана. М.: МИК. 2022.
  • Кваша А. Я. Демографические потери СССР во Второй мировой войне // Вестник Московского Университета. Серия «Экономика». 1993. № 4.
  • Кикнадзе В. Г. Политико-стратегическое содержание планов Третьего рейха в отношении СССР // Вопросы истории. 2015. № 6. С. 168—175.
  • Кикнадзе В. Г., Романько О. В., Саенко А. С. Геноцид народов России. Преступления против советского мирного населения и военнопленных в годы Великой Отечественной войны. М. 2024.
  • Киселёва О. А., Никулина Т. В. Гражданское население и оккупационный режим // Отечественная история. 2006. № 4. С. 76—81.
  • Ковалёв Б. Н. Нацистская оккупация и коллаборационизм в России 1941—1944. М. 2004.
  • Крысин М. Ю. Прибалтийский фашизм. История и современность. М.: Вече. 2007.
  • Кудряшов С. В. Война на уничтожение. Нацистский террор на советских территориях // Вестник РФФИ. Гуманитарные и общественные науки. 2025. № 1. С. 64—78.
  • Козлов А. В. Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. М.: Вече. 2022.
  • Мюллер Н. Вермахт и оккупация (1941—1945). О роли вермахта и его руководящих органов в осуществлении оккупационного режима на советской территории. М.: Воениздат. 1974.
  • Немецко-фашистский оккупационный режим (1941—1944 гг.). М.: Политиздат. 1965.
  • Полторак. А. И. Нюрнбергский эпилог. М.: Воениздат. 1969.
  • Принудительный труд 1939—1945. Опыт международного проекта. Издательско-полиграфический центр. Воронеж. 2020.
  • Россия и СССР в войнах ХХ века. Книга потерь / Г. Ф. Кривошеев, В. М. Андроников, П. Д. Буриков и др. М.: Вече. 2010.
  • Савенков А. Н. Геноцид советского народа: от истории к праву, без срока давности // Государство и право. 2021. № 9. С. 7—30.
  • Савенков А. Н. Нюрнберг: приговор во имя мира. М.: Проспект. 2021.
  • Советские военнопленные во время Второй мировой войны на польских землях / науч. ред. Я. Войтковяк. СПб.: Алетейя. 2018.
  • Солонарь В. А. Очищение нации. Насильственные перемещения населения и этнические чистки в Румынии в период диктатуры Иона Антонеску (1940—1944). СПб. 2020.
  • Холокост на территории СССР. Энциклопедия. М. 2011.
  • Чумаков Г. В. Финские концентрационные лагеря для гражданского населения Петрозаводска в 1941—1944 гг. // Вопросы истории Европейского Севера (Народ и власть: проблемы взаимоотношений, 80-е гг. XVIII—XX в.). Петрозаводск. 2005. С. 142—151.
  • Шевяков А. А. Гитлеровский геноцид на территориях СССР // Социологические исследования. 1991. № 12. С. 3—11.
  • Штрайт К. «Они нам не товарищи»: вермахт и советские военнопленные в 1941—1945 гг. М. 2009.
  • Яковлев Е. Н., Дюков А. Р., Симиндей В. В. Нацизм на оккупированных территориях Советского Союза. СПб. 2024.
  • Barber J., Harrison M. Patriotic War, 1941—1945 // The Cambridge History of Russia. Vol. 3. Cambridge: Cambridge University Press. 2006. P. 217—242.
  • Borejsza J. W. A Ridiculous Hundred Million Slavs: Concerning Adolf Hitler’s World-View. Warsaw. 2017.
  • Connelly J. Nazis and Slavs: From Racial Theory to Racist Practice // Central European History. 1999. Vol. 32, № 1. P. 1—33.
  • Harrisville D. A. The Virtuous Wehrmacht: Crafting the Myth of the German Soldier on the Eastern Front, 1941—1944. Cornell University Press. 2021.
  • Heer Н., Streit С. Vernichtungskrieg im Osten. Judenmord, Kriegsgefangene und Hungerpolitik. Hamburg. 2020
  • Kaul С. F. Nazimordaktion, T. 4. Ein Bericht uber die erste industrimabig durchfuhrte Mordaktion des Naziregimes. Berlin. 1973.
  • Kay A. J. Empire of Destruction: A History of Nazi Mass Killing. Yale University Press. 2021.
  • SS im Einsatz. Eine Dokumentation ϋber die Verbrechen der SS. Berlin: Deutscher Militärverlag. 1967.
  • The Oxford History of the Third Reich. Oxford University Press. 2023.

Категориялар