Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
Башҡорт телендәге мәҡәләләр һаны — 86088РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Топонимика

Топонимика (бор. грек. τόπος «урын» + ὄνυμα[1] — ономастиканың географик атамаларҙы (топонимдар), уларҙың килеп сығышын, мәғәнә үҙенсәлеген, үҫешен, хәҙерге торошон, орфографияһын һәм әйтелешен өйрәнеүсе бүлеге. Топонимика — күп фәндәрҙә һәм белемдең төрлө өлкәләрендә: лингвистика, география, архитектура, тарих һ. б. өлкәләрендә киң ҡулланылған интеграль фәнни дисциплина. Тәжрибә күрһәтеүенсә, топонимик тикшеренеүҙәр өс фәндең дә ысулдарын һәм ҡаҙаныштарын ҡулланғанда емешле үҫешә ала. Топонимия менән шөғөлләнеүсе (топонимика менән шөғөлләнгән ғалим һәм/йәки әҙәбиәтсе) лингвист, географ йәки тарихсы ғына булырға тейеш түгел ул топонимия менән шөғөлләнеүсе булырға тейеш. 1960-сы йылдарҙа уҡ формалаштырылған был тәғлимәт топонимикаға фән булараҡ ҡарашта хәл иткес әһәмиәткә эйә. Шулай итеп, топонимика — өс дисциплина (тел ғилеме, тарих һәм география) сигендә үҫешкән үҙаллы «сиктәш» фән"[2].

1960-сы йылдарҙағы рус терминологияһында топономастика һүҙе шулай уҡ топонимдар тураһындағы фәнде билдәләү өсөн ҡулланыла, уның сит телдәрҙә (ингл. toponomastics, франц. toponomastique) ҡулланылыуы йоғонтоһонда булыуы мөмкин. Әммә был термин оҙаҡ йәшәмәй һәм 1960-сы йылдар аҙағында уҡ тәҡдим ителмәгәндәр категорияһына эләгә. Шул уҡ ваҡытта топонимика һәм топонимия һүҙҙәре географик атамалар тураһындағы фәндә төп терминдарҙың аныҡ статусын ала[3]: топонимика — фәндең үҙен, ә топонимия — топонимика предметын билдәләү; ниндәйҙер географик атамалар йыйылмаһын, мәҫәлән, ниндәй ҙә булһа территорияны билдәләү.

Географик атаманың төп мәғәнәһе һәм төп тәғәйенләнеше — Ер өҫтөндәге урынды теркәү. Географик атамаларҙы милли стандартлаштырыуға булышлыҡ итеү һәм бындай стандартлаштырыуҙан милли һәм халыҡ-ара файҙа алыу маҡсатында Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Иҡтисади һәм Социаль Советы 1959 йылда географик атамалар буйынса эксперттарҙың махсус төркөмөн ойоштора[4].

undefined

Ғәмәли топонимика

Топонимиканың ғәмәли аспекты булып сит телдәге географик атамаларҙы практик транскрипциялау тора, уның төп бурыстарының береһе — топонимдарҙың яҙылыу һәм әйтелеш формаларын нормалаштырыу, уларҙы унификациялау һәм стандартлаштырыу. Топонимдарҙы глобаль стандартлаштырыу мәсьәләләре менән БМО-ның географик атамалар буйынса эксперттар төркөмө шөғөлләнә, улар биш йылға бер тапҡыр географик атамаларҙы стандартлаштырыу буйынса конференция үткәрә. Топонимдарҙы берҙәм теркәү һәм адекват тапшырыу ҡағиҙәләре картографияла, почта хеҙмәтендә, матбуғат һәм башҡа киң коммуникация сараларында айырыуса мөһим.

Топонимдар төрҙәре

Топонимдар кластары[5]
Оронимдар — рельефтың күтәрелгән формалары (тауҙар, һырттар, түбәләр, убалар) атамалары;
Хоронимдар — ниндәй ҙә булһа территорияларҙың (өлкәләрҙең, райондарҙың, дәүләттәрҙең) атамаһы;
  • Тәбиғи хоронимдар — географик төбәк атамалары;
  • Административ хоронимдар — сәйәси берәмектәр һәм дәүләттәр атамалары (кратонимдар)[6];
Урбанонимдар — ҡала эсендәге объекттар атамалары;
Гидронимдар — һыу объекттарының географик атамалары, шул иҫәптән:
Инсулонимдар — утрауҙар атамалары;
Агроонимдар — эшкәртелгән ер участкаларының атамалары: һөрөнтө ерҙәр, баҫыуҙар һ. б.;
Дримонимдар — (бор. грек. δρυμός имән сауҡалығы, сауҡалыҡ +ὄνομα исем, атама) урман, сауҡалыҡ, ҡарағайлыҡ атамалары[7].

Макротопонимдар — Кеше йәшәмәгән эре объекттарҙың атамалары (бор. грек. μακρός «ҙур»), мәҫәлән, Африка, Себер.

Микротопонимдар — Кеше йәшәмәгән бәләкәй урындарҙың атамалары (бор. грек. μικρός «бәләкәй»).

Антропотопонимдар— антропонимдарҙан яһалған топонимдар (бор. грек. ἄνθρωπος) — кеше исемдәре.

Агиотопонимдар — агионимдарҙан яһалған топонимдар — изгеләр исемдәренән (бор. грек. ἅγιος «изге»).

Этнотопонимдар — этнонимдарҙан яһалған топонимдар (бор. грек. έθνος «этнос», «ҡәбилә», «халыҡ»).

Шулай уҡ ҡарағыҙ

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ (эолий һәм дорий (дорик) диалекттарында)
  2. ↑ Басик, 2006, с. 8
  3. ↑ Барандеев А. В. История географических названий: русская топонимия в терминах. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М.: Книжный дом «Либроком», 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-397-01480-9.
  4. ↑ Группа экспертов ООН по географическим названиям. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 ғинуар 2022. Архивировано 9 ғинуар 2022 года.
  5. ↑ Подольская Н. В. Словарь русской ономастической терминологии / Отв. ред. А. В. Суперанская. — Изд. 2-е, перераб. и доп. — М.: Наука, 1988. — С. 14. — 28 000 экз. — ISBN 5-256-00317-8.
  6. ↑ Мокроусов М. Н., Шаклеина О. В., Новая классификация имен собственных русского языка в задаче извлечения именованных сущностей, Norwegian Journal of Development of the International Science, 25 (2018), С. 32-37. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 октябрь 2020. Архивировано 26 октябрь 2020 года.
  7. ↑ Подольская, 1988, с. 57

Әҙәбиәт

  • Лингвистический энциклопедический словарь / Под ред. В. Н. Ярцевой. — М., 1990. (переиздание: Лингвистическая энциклопедия. — М., 1999).
  • Литвин И. П. Словарь топонимической лексики Латинской Америки. — М., 1983.
  • Маршева Л. И. Топонимические типы в русских народных говорах. — М., 2007. — 236 с.
  • Матвеев А. К. Ономатология / А. К. Матвеев. — М., 2006. — 292 с.
  • Мильков Ф. Н. Словарь-справочник по физической географии. — М.: Географгиз, 1960. — 272 с. — 37 000 экз. (в пер.)
  • Морохин Н. В. Наши реки, города и села. — Нижний Новгород, 2007.
  • Муллонен И. И. Топонимия Заонежья: словарь с историко-культурными комментариями / Рецензенты: д-р филол. наук А. С. Герд, канд. филол. наук К. К. Логинов. — Петрозаводск: Карельский научный центр РАН, 2008. — 242 с. — 400 экз. — ISBN 978-5-9274-0334-9.
  • Мурзаев Э. М. Очерки топонимики. — М., 1974.
  • Мурзаев Э. М. География в названиях. — М., 1979.
  • Мурзаев Э. М. Изучение географических названий // Рассказы об учёных и путешественниках / Э. М. Мурзаев; Художник С. С. Верховский. — М.: Мысль, 1979. — С. 164—175. — 176 с. — 150 000 экз. (обл.)
  • Мурзаев Э. М. Топонимика и география. — М., 1995.
  • Мурзаев Э. М. Тюркские географические названия. — М., Вост. лит., 1996.
  • Мурзаев Э. М. Словарь народных географических терминов: В 2тт. — 2-е изд., перераб. и доп. — М., 1999. (1-е изд. — 1984).
  • Нерознак В. П. Названия древнерусских городов. — М., 1983.
  • Никонов В. А. Введение в топонимику. — М., 1965.
  • Никонов В. А. Краткий топонимический словарь. — М., 1966.
  • Отин Е. С. Топонимия Донетчины / Е. С. Отин; Донецкий национальный университет. — Донецк: Юго-Восток, 2013. — 118 с. — 100 экз. — ISBN 978-966-374-771-2. (в пер.)
  • Полное собрание русских летописей.
  • Попов А. И. Географические названия: Введение в топонимику. — М.;Л., 1965.
  • Попов А. И. Названия народов СССР: Введение в этнонимику. — Л., 1973.
  • Поспелов Е. М. Названия городов и сёл. — М., 1996.
  • Поспелов Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь. — М., 1998.
  • Поспелов Е. М. Историко-топонимический словарь России: Досоветский период. — М., 1999.
  • Поспелов Е. М. Топонимический словарь Московской области: Селения и реки Подмосковья. — М., 2000.
  • Поспелов Е. М. Географические названия России: Топонимический словарь. Ок. 3000 единиц. — М., 2002. — 352 с.
  • Русская энциклопедия: Русская ономастика и ономастика России: Словарь. — М., 1994.
  • Словарь географических названий зарубежных стран. Утверждён ГУГК при Совете Министров СССР. — 3-е изд., перераб. и доп. — М.: Недра, 1986.
  • Словарь географических названий СССР. Утверждён ГУГК при Совете Министров СССР. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Недра, 1983. — 296 с. (в пер.)
  • Словарь географических названий стран Латинской Америки. Утверждён ГУГК при Совете Министров СССР. — М.: Наука, 1975. — Т. 1—4.
  • Смолицкая Г. П. Занимательная топонимика: Рассказы о географических названиях. — М., 2001.
  • Смолицкая Г. П., Горбаневский М. В. Топонимия Москвы. — М., 1982. — 176 с. с илл.
  • Сытин П. В. Прошлое Москвы в названиях улиц. — 2-е изд. — М., 1948. — 176 с. с илл. и карт.
  • Суперанская А. В. Что такое топонимика? — М., 1985.
  • Толстой Н. И. Славянская географическая терминология: Семасиологические этюды. — М., 1969. (2-е изд., доп. — 2006).
  • Топонимический словарь Центральной России: географические названия/ Г. П. Смолицкая — М., 2002.
  • Успенский Л. В. Имя дома твоего. Очерки по топонимике / Илл. Ю Киселёв. — Л.: Детская литература, 1967. — 303 с.
  • Фасмер М. Этимологический словарь русского языка: В 4 тт. — М., 1964—1973.

Һылтанмалар

Категориялар