Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Топоним

Топо́ним (бор. грек. τόπος — урын + ὄνυμα[1] — исем, атама) — онимдар категорияһы, Ерҙәге тәбиғи объекттың йәки кеше тарафынан булдырылған объекттың яңғыҙ атамаһын аңлата[2]. Топонимдарҙы ономастиканың бер тармағы булған топонимика фәне өйрәнә[3].

Топонимдар кластары

Топонимдар төрлө кластар айырыла:

Башҡа терминдар
  • квазитопонимдар — лексик йөкмәткеһе һәм һүҙьяһалыш ҡалыптары буйынса топонимдарға оҡшаған, уйҙырма географик объекттар атамаһы сифатында ҡулланылған һүҙҙәр[6] (Мухосранск);
  • микротопонимдар — ваҡ объекттарҙың атамалары (ерҙәр, ыҙандар, сабынлыҡтар, көтөүлектәр, һаҙлыҡтар, ҡырҡыу урындары, янған урындар, көтөүлектәр, ҡоҙоҡтар, шишмәләр, һыу ятҡылығы, шарлауыҡтар һ. б.);
  • антропотонимдар — кеше исеменән яһалған географик объект атамалар;
  • неотопонимдар — реаль булған объекттың үҙенсәлектәрен асыҡлау маҡсатында топонимдың атамаһын аңлы рәүештә үҙгәртеү; киң мәғәнәлә объекттың атамаһының теләһә ниндәй үҙгәреше (йәки иҫке исемде кире ҡайтарыу) неотопоним булып тора һәм элекке атама менән килешеп торорға тейеш, был бигерәк тә ҡала, урам һәм дәүләт атамаларына ҡағыла.
  • этнотопонимдар — этнонимдарҙан барлыҡҡа килгән топонимдар.

Топонимдарҙа (бигерәк тә гидронимдарҙа) архаизмдар һәм диалектизмдар тотороҡло һаҡлана, улар йыш ҡына был территорияла элек йәшәгән халыҡтарҙыңтелдәренә (субстрат) барып тоташа. Ул этник общиналарҙың (мәҫәлән, славяндарҙың Европала йәки төрки халыҡтарҙың һәм этностарҙың Украинала) йәшәү сиктәрен билдәләү өсөн файҙаланырға мөмкинлек бирә.

Топонимдарҙы башҡа телдәрҙә бер төрлө яҙыу һәм тапшырыуҙы билдәләүсе практик транскрипция картаға төшөрөү өсөн мөһим.

Топонимдарҙың стилистик яҡтан айырылған варианттары араһында топонимдар-коллоквиализмдар, топонимдар-поэтизмдар, топонимик перифраздар иң күп һанала.

Топонимдар элементтары

Урыҫ теллеләр

Немец теллеләр

Инглиз

Шулай уҡ ҡарағыҙ приложения 1 и 2

Испан теллеләр

Португал теллеләр

Иран теллеләр

Төрки

Монгол теллеләр

Тунгус-манжур

  • амнунда — аҡлан (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — боҙ)
  • амут — кү
  • арба — һайлыҡ
  • ая — матур, яҡшы урын
  • аян — старица, залив (Аян)
  • бира — йылға (Бурея)
  • буга — урын, уба (Богучаны, Букачача)
  • даван — артылыш
  • инга (эвенк. иӈа) — ҡом, ваҡ таш
  • кочо — йылға бөгөлө
  • кута — батҡыл (Усть-Кут)
  • маракта — йәш ҡайын үҫентеһе
  • му — һыу (Муя)
  • неру — бәрҙе (Нерюнгри)
  • олло — балыҡ
  • юктэ — сығанаҡ, шишмә[10]

Йәнәсәй

Фин һәм карел

Латыш

  • акменс — таш (Акменьрагс мороно )
  • аугстс — бейек (Аугшземе — Бейек ер)
  • грива — тамаҡ (Даугавгрива — Даугав тамағы (Двина), Усть-Двинск (Рига микрорайоны))
  • земе — ер (Курземе)
  • калнс — тау, уба (Зиепниеккалнс — Гора Мыловаров)
  • межс — урман (Межапаркс — Урман паркы)
  • муйжа — усадьба, утар (Закюмуйжа)
  • пилс — замок, ҡала (замоктан яһалған) (Даугавпилс — Даугавала ҡала (Двинала))
  • сала — утрау (Закюсала — Ҡуян утрауы)
  • упе — йылға (Лиелупе — Ҙур йылға)
  • циемс — ҡасаба (Межциемс — Урман ҡасабаһы)
  • эзерс — күл (Балтэзерс күле — Аҡ күл)

Литва

Шулай уҡ ҡарағыҙ: Литва топонимияһы
  • акмус — таш
  • аукштас — бейек (Аукштайтия)
  • бала — һаҙлыҡ
  • балтас — аҡ
  • гиря — урман
  • друска — тоҙ (Друскининкай)
  • жаляс — йәшел
  • жямас — түбән (Жемайтия)
  • кайтас, соджюс — ауыл
  • калнас — тау (Антакальнис)
  • лаукас — баҫыу
  • молис — балсыҡ
  • науяс — яңы (Науяместис — яңы ҡала)
  • пева — туғай
  • раудонас — ҡыҙыл (Раудоне)
  • сянас — иҫке (Сянаместис — иҫке ҡала)
  • упе — йылға
  • шилас — шырлыҡ
  • эжярс — күл
  • юодас — ҡара[11]

Япон

  • -хама (-hama, 浜) пляж өсөн, мәҫәлән, Хамамацу;
  • -ханто (-hantō, 半島) ярымутрау өсөн, мәҫәлән, Идзу-ханто;
  • -иси (-ishi, 石) или -ива (-iwa, 岩) ҡая өсөн, мәҫәлән, префектура Исикава, префектура Ивате;
  • -идзуми (-izumi, 泉) сығанаҡтар өсөн, мәҫәлән, Хираидзуми;
  • -кайкё: (-kaikyō, 海峡) боғаҙ өсөн, мәҫәлән, Бунго;
  • -кава (-kawa, 川) или -гава (-gawa, 河) йылға өсөн, мәҫәлән, Асакава;
  • -ко (-ko, 湖) күл өсөн, мәҫәлән, Бива-ко;
  • -ока (-oka, 岡) уба өсөн, мәҫәлән, Фукуока;
  • -саки (-saki, 崎) йәки -мисаки (-misaki,岬) морон өсөн, мәҫәлән, ҡала Миядзаки;
  • -сан йәки -зан (-san или -zan, 山) йәки -яма тау өсөн, мәҫәлән, префектура Яманаси, Асо-сан;
  • -сава йәки -зава (-sawa йәки -zawa, 沢) һаҙлыҡ өсөн, мәҫәлән, Мидзусава;
  • -сима йәки -дзима (-shima йәки -jima, 島) йәки -то (-tō) утрау өсөн, мәҫәлән, Иодзима, Окинава-хонто;
  • -тани йәки -дани (-tani йәки -dani, 谷) үҙән өсөн;
  • -ван (-wan, 湾) морон йәки ҡултыҡ өсөн; мәҫәлән, Сагами-ван.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ (эолий һәм дорий (дорик) диалекттарында)
  2. ↑ Подольская, 1988, с. 127
  3. ↑ Подольская, 1988, с. 128
  4. ↑ Мокроусов М. Н., Шаклеина О. В., Новая классификация имен собственных русского языка в задаче извлечения именованных сущностей, Norwegian Journal of Development of the International Science, 25 (2018), С. 32-37. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 октябрь 2020. Архивировано 26 октябрь 2020 года.
  5. ↑ Подольская, 1988, с. 57
  6. ↑ Хохлова В. А. Каламбур как средство фразеологизации топонима в составе английской и украинской топонимической фразеологии Архивная копия от 13 октябрь 2016 на Wayback Machine. // Global trends of development of ethnic languages in the context of providing international communications Архивная копия от 23 октябрь 2016 на Wayback Machine. London, 2014. (рус.)
  7. ↑ фарсы-тажик топоформанты, боронғо иран телендәге «*ā-pāta-» «һаҡланған» һүҙенән «*pā-» — «һаҡлау, һаҡлау» тамырынан килеп сыҡҡан
  8. ↑ Топонимика Челябинской области. Краеведение Челябинской области. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 ғинуар 2009. Архивировано из оригинала 21 август 2010 года.
  9. ↑ Краткий словарь географических названий Крыма. Путеводитель. Крым. Серия: Мир вокруг нас.. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 апрель 2008. Архивировано из оригинала 7 март 2008 года.
  10. ↑ 1 2 Мельхеев М. Н. Топонимика Бурятии: История, система и происхождение географических названий. — Улан-Удэ: Бурятское книжное изд-во, 1969. — 185 с.
  11. ↑ Жучкевич В.А. Общая топонимика. Издание 2-е, исправленное и дополненное. — Минск: Вышэйная школа, 1968. — С. 432.

Шулай уҡ ҡарағыҙ

Әҙәбиәт

  • Аюбов А. Р. Топонимы как ценное наследие культуры // Ученые записки Худжандского государственного университета им. академика Б. Гафурова. Гуманитарные науки. — 2018.
  • Бушуева Е. Н., Волостнова М. Б. Словарь географических терминов и других слов, встречающихся в топонимии Хакасской автономной области. М., 1968. 80 с.
  • Бушуева Е. Н. Словарь географических терминов и других слов, встречающихся в топонимии Азербайджанской ССР. М., 1971. [1]
  • Бушуева Е. Н. Словарь географических терминов и других слов, встречающихся в топонимии Дагестанской АССР. М., 1972.
  • Замечание о топонимах-прилагательных в русской речи / Н. А. Дубовой // Румянцевские чтения-2014. Ч. 1 : материалы междунар. науч. конф. (15—16 апреля 2014) : [в 2 ч.] / Российская гос. б-ка. — М.: Пашков дом, 2014. — С. 229—234.
  • Муллонен И. И. Язык земли: топонимы российско-финляндского пограничья // Карельский экологический журнал «Зелёный лист». — 2013. — № 3. — С. 34—35.
  • Пасхалов А. П. Удивительная этимология. — М.: НЦ ЭНАС, 2008. — 176 с. — (О чем умолчали учебники). — 10 000 экз. — ISBN 978-5-93196-703-5. (в пер.)
  • Подольская Н. В. Словарь русской ономастической терминологии. Изд. 2-е, перераб. и доп. / А. В. Суперанская. — М.: Наука, 1988. — 192 с. с. — ISBN 5-256-00317-8.

Һылтанмалар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар