Ойконим
Ойконим (бор. грек. οἶκος — торлаҡ, йорт + ὄνυμα[1] — исем, атама) — тораҡ пунктының атамаһы, топоним төрө. Һәр тораҡ пункттың (айырым торған йорттан башлап) йәки төбәктең[2], шул иҫәптән ауыл (комонимдар) һәм ҡала (астионимдар) биләмәләренең атамаһы[3].
Ҡаланың ҡайһы бер урамдарының атамалары ошо урында булған ауылдарҙың тарихи атамаларынан килеп сыҡҡанлыҡтан, урам атамалары ла ҡайһы берҙә ойконимдарға индерелә[4].
Ойконим нигеҙҙәренең элементтары
Топоформант (топонимик формант) — ойконимдың (ғөмүмән, топонимдың) ҡабатланып торған өлөшө, ҡағиҙә булараҡ, суффикс йәки суффикс менән грамматик ялғауҙың ҡатнашмаһы[5].
Инглиз
- -тон/-таун (ингл. ton, town) — ҡала (Эвертон, Джорджтаун)
- -берн/-бёрн (ингл. burn) — ағым (Блэкберн)
- -пул (ингл. pool) — быуа (Ливерпуль, Блэкпул)
- -хем (бор. инг. ham, ингл. home) — йорт, өй (Бирмингем, Олдхэм)
- -торп (ингл. thorpe) — утар, торп (Сканторп)
- -форд (ингл. ford) — кисеү (Оксфорд, Бедфорд)
- -мут (ингл. mouth) — тамаҡ (Плимут, Портсмут)
- -филд (ингл. field) — ялан (Хаддерсфилд, Спрингфилд)
- -касл (ингл. castle) — замок (Ньюкасл)
- -бридж (ингл. bridge) — күпер (Кембридж)
- -(ка/че)стер (ингл. caster/chester/cester, лат. castra) — лагерь, нығытма (Ланкастер, Манчестер, Глостер, Лестер)
Әрмән
- -керт (әрм. կերտ) — ҡала (Манцикерт, Дастакерт, Тигранакерт, Степанакерт)
- -шен (әрм. շեն) — ҡоролма (Арцвашен, Спитакашен)
- -ван (әрм. վան) — урын (Ереван, Ширакаван)
- -берд (әрм. բերդ) — ҡәлғә (Аринберд, Амберд)
- -дзор (әрм. ձոր) — тарлауыҡ (Ванадзор, Ехегнадзор)
Венгр
- -вар (мадьярса vár) — замок, ҡәлғә (Секешфехервар)
- -варош (мадьярса város) — ҡала (Дунауйварош, Нова-Варош)
- -хаза (мадьярса háza) — йорт (Ньиредьхаза, Кишкунфеледьхаза)
Кельт
Ҡытай
- -кин, -цзин (ҡыт. ябайл. 京, пиньин: jīng) — баш ҡала (Пекин, Нанкин)
- -чэн (ҡыт. ябайл. 城, пиньин: chéng) — ҡала, диуар (Сюаньчэн, Чэнду)
- -чжоу (ҡыт. ябайл. 州, пиньин: zhōu) — провинция, округ (Гуанчжоу)
- -хэ (ҡыт. ябайл. 河, пиньин: hé) — йылға (Хуанхэ)
- -цзян (ҡыт. ябайл. 江, пиньин: jiāng) — йылға (Хэйлунцзян, Чжэцзян)
Коми
- -кар (коми кар) — ҡала (Сыктывкар, Кудымкар)
- -горт (коми горт) — йорт, ихата (Камгорт, Выльгорт, Вильгорт)
- -дынь, -дин (коми дін) — тамаҡ (Чердынь, Вогваздино, Койдин, Нёбдино)
- -шор (коми шор) — инеш (Воргашор, Илья-Шор, Гыркашор)
- -ёль (коми ёль) — шишмә (Кебанъёль, Донаёль, Мыёлдино)
- -ты (коми ты) — күл (Эжолты, Тыдор, Позтыкерес)
- -дор (коми дор) — эргәһендә, янында (Кожмудор, Синдор, Седтыдор)
- -кыркещ (коми кыркӧтш) — текә ярг (Седкыркещ, Кыркещ)
- -бож (коми бӧж) — ҡойроҡ, аҙағы (Визябож, Лемтыбож, Няшабож)
- -яг (коми яг) — ҡарағай урманы (Кэччойяг, Озъяг, Югыдъяг)
- -керес, -керос (коми керӧс) — тау, бейеклек (Корткерос, Керес, Туискерес)
Немец
- -берг (нем. Berg) — тау (Кёнигсберг, Гейдельберг, Нюрнберг)
- -бург (нем. Burg) — ҡәлғә, замок (Санкт-Петербург, Оренбург, Эдинбург, Гамбург, Магдебург)
- -брук/-брюк/-брюккен (нем. Brücke) — күпер (Инсбрук, Саарбрюккен, Оснабрюк)
- -гоф, хоф (нем. Hof) — ихата (Петергоф, Дудергоф)
- -кирхен/-кирх (нем. Kirche) — сиркәү (Гельзенкирхен)
- -штадт (нем. Stadt) — ҡала (Кронштадт, Ингольштадт)
- -дорф (нем. Dorf) — ауыл (Альтдорф,Дюссельдорф)
Саам
- -ланнь — ҡала
- -сийт — погост, тораҡ пункты (Лойъяврсийт)[6]
Урыҫ теле
- -бор, борск — ҡарағай урманы (Красноборск, Зеленоборск)
- волок — караптарҙы һөйрәп йөрөткән ер (Вышний Волочёк, Волоколамск)
- -водск — минерал һыуҙар (Кисловодск, Железноводск)
- -горск — тауҙың яҡынлығы (Медвежьегорск, Магнитогорск, Пятигорск)
- -заводск — завод буйынса (Петрозаводск, Горнозаводск)
- лесо- — урман буйынса (Лесосибирск, Лесозаводск)
- -озёрск, -озерск — күл буйынса (Гусиноозёрск, Белозерск, Озёры)
- посад — ҡәлғәнән ситтә ҡаланың сауҙа-сәнәғәт өлөшө (Сергиев Посад, Павловский Посад, Гаврилов Посад)
- -рамень — шыршы урманы (Раменское, Высокораменское)
- -реченск — йылға буйынса (Волгореченск, Междуреченск)
- -усть — йылға тамағы (Усть-Луга, Усть-Каменогорск, Великий Устюг, Устюжна)
- -ям — ям, почта (Ям-Тёсово, Гаврилов-Ям)
- -яр — текә яр (Красный Яр, Красноярск)
Серб-хорват
- доньи (серб-хорв. доњи, donji) — түбәнге (Земуник-Доньи)
- горни (серб-хорв. горњи, gornji) — үрге (Горни-Милановац)
- -ивци, -евци, -овци, -инци, -ци, -ане, -ене (серб-хорв. -ivci, -evci, -ovci, -inci, -ci, -ane, -ene) — тораҡ пункттың элек задруга (ауыл хужалығы общинаһы) булыуын күрһәтә
- -баня (серб-хорв. бања, banja) — банға ҡарауы (Баня-Лука, Нишка-Баня)
- -ац (серб-хорв. -ац, -ac) (Бенковац, Лесковац)
Төрки
- -абад/-обод (әзерб. abad, үзб. obod, обод и др., от фарс. آباد (âbâd)) — ҡала, халыҡ йәшәгән урын (Ашхабад, Хаккулабад — Хаққулобод, Ханабад)
- -аул (төрк. oul, нуғ. авыл) — ауыл (Жана-Аул, Козок-оул, Параул, Чечен-аул)
- -базар/бозор/пазар (ҡырымтат. bazar, төр. pazar, үзб. bozor,) — баҙар (Базарчик, Ени-Пазар, Карасубазар, Пазарджык, Янгибазар)
- -балык (Ҡалып:Lang-chg) — диуар менән уратып алынған ҡала (Аҡбалык, Ҡарабалыҡ, Бешбалыҡ, Ордубалыҡ, Алмалыҡ (урта быуат ҡалаһы))
- -булак (ҡаҙ. бұлақ, татар. болак, әзерб. bulaq, ҡум. булакъ) — шишмә, сығанаҡ; йылғасыҡ (Ҡараболаҡ, Аҡболаҡ, Һарыболаҡ, Икеболаҡ, Һаҫыҡ-Болаҡ, Һыуыҡболаҡ)
- -даг/таг/тау (төрк. dağ, ҡаҙ. tau) — тау (Ҡаратау, Ямантау, Атырау, Һарытау — тарихи яҡтан «һары тау»)
- жаны-/жана/джаны/янги/яны/ени (үзб. yangi, ҡаҙ. жаңа, ҡум. янгы, ҡырымтат. yañı/yeñi/cañı) — яңы (Адиль-Янгиюрт, Буюк-Янкой, Джанкой, Еникале, Жанакорган, Янги-Чиназ, Янгибазар)
- -зар/зор (үзб. zor) — нимәлер менән бай ер (Себзор, Чилонзор)
- -истан/ыстан/стан (әзерб. stan (фарсы теленән үҙләштерелгән)) — урын, ил (Гөлөстан, Төркөстан, Талыстан)
- -йул (үзб. yo'l) — юл (Янгиюль)
- -кале/кала (төр. kale, ҡырымтат. qale, әзерб. qala; ҡаҙ. қала) — ҡәлғә, замок; ҡала (Аҡҡала, Ҡараҡала, Ени-Кале, Тупраҡҡала, Чуфут-Кале, Ханҡала)
- -кенд/кент/канд (төрк. kənd) — тораҡ пункт (Ташкент — «Тош-канд» — «таш тораҡ», Сәмәрҡәнд)
- -керман/-кермен (ҡырымтат. kermen) — замок, ҡәлғә (Инкерман, Черкез-Кермен, Аккерман)
- -кой/кёй (төрк. köy, ҡырымтат. köy) — ауыл (Джанкой, Топчикой, Ханышкой, Сейманларкой, Тотай-Кой, Кадыкёй)
- -кудук (үзб. quduq, ҡаҙ. құдық) — ҡоҙоҡ (Аҡҡоҙоҡ, Бишҡоҙоҡ, Ташҡоҙоҡ, Өсҡоҙоҡ)
- -куль/гёль (үзб. ko’l, кўл, төрк. göl) — күл (Ҡаракүл, Дүрткүл, Һарыкүл)
- -кум/ком — ҡом (Ҡараҡом, Ҡыҙылҡом)
- -курган/кургон/корган (үзб. kurgon; ҡаҙ. қорған) — ҡалҡыулыҡ; нығытма, ҡәлғә (Жанакорган, Курган (город), Туракурган, Учкурган)
- -кую (ҡырымтат. quyu) — ҡойо (Ак-Кую-Битак, Еди-Кую, Ой-Кую, Учкую, Учкую-Кипчак)
- -махи (ҡум. махи) — утар (Карамахи, Чабанмахи)
- -озен/узен/озен- (ҡырымтат. özen, ҡаҙ. ɵзен) — йылға (Улу-Узень, Куру-Узень, Биюк-Озенбаш, Жанаозен, Узень)
- -орда (ҡырымтат. orda, ҡаҙ. орда) — хан ставкаһы (Эске-Урҙа, Ҡыҙылурҙа)
- -сала (ҡырымтат. sala) — ауыл (Бия-Сала, Ени-Сала, Коджа-Сала, Салачик)
- -сарай (төр. saray, ҡырымтат. saray) — һарай (Баҡсаһарай, Ҡатырша-Һарай, Эске-Һарай, Сараево)
- -су (төрк. su, ҡырымтат. suv) — һыу; йылға (Ҡараһыу, Аҡһыу, Алһыу, Боҙһыу, Етеһыу, Илису, Һыуыҡ-Һыу)
- -таш/тош (үзб. tosh) — таш, таштар (Аҡташ, Тишек-Таш, Таш-Күмер, Ташкент)
- -тепе/тепа/тобе (төрк. tepe, нуғ. тоьбе, үзб. tepa, тепа) — ҡалҡыулыҡ; нығытма, ҡәлғә (Аҡтүбә, Малтепе (Стамбул), Ортатюбе, Тойтепа, Ура-Тюбе)
- -шехир (төрк. şehir) — ҡала (Невшехир, Эскишехир)
- -эли/эль/иль (ҡырымтат. el) — халыҡ (Молла-Эли / Молла-иль, Коджук-Эли / Коджукъэль, Казбий-Эли, Черкез-Эли, Тавель)
- эски- (төрк. eski, ҡырымтат. eski) — иҫке (Эскишехир, Эске-Ҡырым, Эски-Кермен, Эски-Эли, Эски-Юрт)
- -юрт/джурт (төрк. yurt, ҡарас.-балҡ. джурт) — ил, край, тыуған ер (Бабаюрт, Хасавюрт, Эски-Юрт, Карт-Джурт)
- -яр (ҡырымтат. yar, татар. яр) — ярг (Ахтиар/Аҡъяр, Аҡъяр, Ҡыҙыл Яр, Ҡараяр)
Фин
- -йоки (фин. joki) — йылға (Сейняйоки, Терийоки)
- -каупунки (фин. kaupunki) — ҡала (Кристийнанкаупунки, Уусикаупунки)
- -коски (фин. koski) — шарлауыҡ (Валкеакоски, Куусанкоски)
- -кюля (фин. kylä) — ауыл (Йювяскюля, Линнанкюля, Уусикюля)
- -линна (фин. linna) — ҡәлғә, замок (Ануксенлинну (Олонец), Савонлинна, Хямеэнлинна)
- -маа (фин. maa) — ер (Лоймаа)
- -мяки (фин. mäki) — ҡалҡыулыҡ (Риихимяки, Коломяки, Вартемяки, Келломяки)
- -ниеми (фин. niemi) — морон, ярымутрау (Рованиеми, Хонканиеми)
- -похья (фин. pohja) —ҡултыҡ (Лахденпохья, Похья, Кондопога фин. Kontupohja)
- -ранта (фин. ranta) — яр (Лаппеенранта, Питкяранта, Суоранда)
- -саари (фин. saari) — утрау (Валкеасаари (Белоостров))
- -суо (фин. suo) — һаҙлыҡ (Таммисуо, Лейпясуо)
- -ярви (фин. järvi) — күл (Юлоярви, Суоярви)
Швед
- -хольм (швед. holme) — утраусыҡ (Стокгольм)
- -бю (швед. by) — ауыл (Хаммарбю, Висбю)
- -о (швед. å) — йылға (Умео, Лулео, Питео)
- -борг (швед. borg) — замок (Хельсингборг, Свеаборг, Треллеборг, Выборг, Гётеборг, Улеаборг)
- -стад (швед. stad) — ҡала (Карлстад, Хальмстад)
- -чёпинг (швед. köping) — йәрминкәле ҡаласыҡ (Норрчёпинг, Йёнчёпинг, Линчёпинг)
- -сала (швед. sala) — ихата (Уппсала)
- -сунд (швед. sund) — боғаҙ (Эстерсунд, Тронгзунд)
- -ос (швед. ås) — һырт (Вестерос, Алингсос)
- -ё (швед. ö) — утрау (Мальмё, Лидингё)
- -форс (швед. fors) — шарлауыҡ, тупһа (Хельсингфорс)
- гамла- (швед. gamla) — (Гамла-Стан, Гамла-Лёдёсе)
Эстон
Япон
- -кава/-гава (япон. 川) — йылға (Итикава, Какогава)
- -ки/-ги (япон. 木) — ағас (Ибараки, Тотиги)
- -мацу (япон. 松) — ҡарағай (Такамацу, Хамамацу)
- -ока (япон. 岡) — ҡалҡыулыҡ (Фукуока, Сидзуока)
- -сава/-дзава (япон. 沢) — һаҙлыҡ (Фудзисава, Токородзава)
- -сака/-дзака (япон. 阪) — битләү (Осака, Мацусака)
- -саки/-дзаки (япон. 崎) — морон (Кавасаки, Миядзаки)
- -сима/-дзима (япон. 島) — утрау (Хиросима, Миякодзима)
- -та/-да (япон. 田) — дөгө яланы (Тоёта, Матида)
- -хама/-бама (япон. 浜) — яр (Иокогама (Ёкохама), Обама)
- -хара/-бара/-вара (япон. 原) — тигеҙлек (Итихара, Мацубара, Одавара)
- -хаси/-баси (япон. 橋) — күпер (Тоёхаси, Фунабаси)
- -цука/-дзука (япон. 塚) — яр буйы (Хирацука, Такарадзука)
- -яма (япон. 山) — тау (Окаяма, Тояма)
Катойконимдар
Тораҡ пункттарҙа йәшәүселәрҙең атамалары (мәҫәлән, ҡала халҡының атамалары) ҡайһы берҙә катойконимдар ((бор. грек. κατά — под + οἶκος — йорт) тип атала[7]. Рус телендә катоиконимдар енес категорияһында һәмкүплек формаһында бирелә, шулай уҡ йыйыу формаһында, һуңғы осраҡта ул өҫтәмә этник коннотация йөрөтөүе мөмкин. Башҡорт телендә енес формаһында бирелмәй. Мәҫәлән, Мәскәү ҡалаһы → мәскәүле (мәскәүҙәр).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Иҫкәрмәләр
- ↑ (эолий һәм дорий (дорик) диалекттарында)
- ↑ Васильев В. Л. О проблеме древнебалтийского топонимического наследия на Русском Северо-Западе // Вопросы языкознания. — 2008. — № 3. — С. 76.
- ↑ Подольская, 1988, с. 89
- ↑ Суперанская А. В. Что такое топонимика?. — М., 1985. — С. 64.
- ↑ Альманах «Отечество», Выпуски 15-16. Российский фонд культуры. — Изд-во «Отечество», 1999. — С. 208.
- ↑ Топонимы Мурмана. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 август 2011. Архивировано 30 сентябрь 2011 года.
- ↑ Фролова В. П., Типология русских катойконимов на фоне германских языков. Архивная копия от 10 ноябрь 2020 на Wayback Machine Диссертация на соиск. степени к. фил. н. Воронеж, 1999.
Әҙәбиәт
- Краткий понятийно-терминологический справочник по этимологии и исторической лексикологии. // Ж. Ж. Варбот, А. Ф. Журавлев. — Российская академия наук, Институт русского языка им. В. В. Виноградова РАН, Этимология и история слов русского языка, 1998.
- Бурыкин А. А. О новых аспектах, новых задачах и новых возможностях изучения ойконимов (к созданию электронной базы данных «Ойконимы России») // Ономастика Поволжья: Сб. материалов XII Междунар. конф. (Казань, 14-16 сент. 2010 г.) / Под ред. И. А. Гилязова. — Казань: Отечество, 2010. — 444 с. — С. 41-47.
- Подольская Н. В. Словарь русской ономастической терминологии. Изд. 2-е, перераб. и доп. / А. В. Суперанская. — М.: Наука, 1988. — 192 с. с. — ISBN 5-256-00317-8.
- Поспелов Е. М. Названия городов и сёл. — М.: Наука, 1996. — 149 с. — (Страны и народы). — ISBN 5-02-002300-0.
- Соболев А.И. Названия населенных мест юго-восточного Обонежья в контексте формирования культурного ландшафта Архивная копия от 12 ноябрь 2016 на Wayback Machine // Труды Карельского научного центра РАН. № 4. Серия гуманитарные исследования. Выпуск 3. Петрозаводск: Карельский научный центр РАН. 2012. С. 191—196.
- Ююкин М. А. Древнерусская ойконимия IX—XIII вв.: Дисс. … канд. филол. наук. Архивная копия от 3 декабрь 2013 на Wayback Machine — Воронеж, 2002. 267 с.
- Ююкин М. А. Древнерусские летописные ойконимы XIV—XVII вв., образованные от личных имён тюркского происхождения // Восточноукраинский лингвистический сборник. Вып. 10. — Донецк: Донецкий Национальный Университет, 2006. — 500 с. — С. 247—254.
