Тәвкилевтәр һарайы
Тәвкилевтәр һарайы (рус. Килимовская усадьба, башҡ. Килем усадьбаһы) — XIX быуат уртаһындағы һарай-парк ансамбле, Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы Килем ауылында урынлашҡан. Европа классицизмын һәм көнсығыш (ислам) мотивтарын берләштергән дворяндар усадьбаһының үҙенсәлекле өлгөһө булып тора. Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫы объекты[1][2].
Тарихы
Тәвкилевтәр нәҫеле был яҡтарҙа XVIII быуат уртаһында ерҙәр ала. Төбәктә династияға нигеҙ һалыусы — Алексей Иванович (Ҡотломөхәммәт) Тәвкилев, күренекле дипломат һәм хәрби етәксе[3].
Һаҡланып ҡалған таш һарайҙы (рус.)баш. 1848—1852 йылдарҙа уның вариҫтары төҙөй. 1856 йылда эргәлә ике ҡатлы кирбес йәмиғ мәсете һалына, ул һарай менән берҙәм ансамбль барлыҡҡа килтерә, әлеге мәлдә ул шулай уҡ архитектура ҡомартҡыһы һанала[4]. 1917 йылғы революциянан һуң бина урындағы мәктәп, клуб һәм колхоз идаралығы ихтыяждары өсөн ҡулланыла, яйлап тәүге йөҙөн һәм биҙәлешен юғалта.
Реставрациялау (2004—2005)
2004 йылдың мартында һарайҙа ҙур реставрация эше башлана, башланғысты Бүздәк районы хакимиәте тәҡдим итә. Проект һаҡланып ҡалған архив мәғлүмәттәре һәм иҫке фотоһүрәттәр нигеҙендә һәйкәлде тәүге йөҙөндә тергеҙеүҙе маҡсат итеп ҡуя.
Реставрация эштәренең төп параметрҙары:
- Подрядсы: «Торлаҡ төҙөлөшө инвестиция фонды» асыҡ акционерҙар йәмғиәте.
- Финанслау: Федераль һәм республика бюджеттарынан берлектә; бүленгән аҡсаның дөйөм суммаһы яҡынса 5 миллион һум тәшкил итә.
- Маҡсат: Башта бина реконструкциянан һуң Өфө мәҙрәсәһенең 150 уҡыусыға иҫәпләнгән филиалын урынлаштырыу өсөн Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назаратына тапшырыласаҡ тип күҙаллана[5].
Әммә артабанғы эксплуатация барышында объекттың тәғәйенләнеше үҙгәрә. 2004—2005 йылдарҙа тергеҙелгән усадьба базаһында Татар тарихи-мәҙәни үҙәге (БР Халыҡтар дуҫлығы йорто филиалы) эшләй башлай[6].
Архитектура үҙенсәлектәре
Һарай ике ҡатлы таш бинанан тора. Уның архитектураһында классицизмдың ҡәтғи формалары һәм көнсығыш архитектураһының декоратив элементтары үрелеп бара:
- Мөйөш башнялары: Бинаның мөйөштәрендәге дүрт башня манаралар стилендә эшләнгән, был төбәк архитектураһы өсөн һирәк осраған алым булып тора.
- Тәҙрәләр: Тәҙрә уйымдарында уҡ башағы рәүешендәге аркалар ҡулланылған.
- Орнамент: Фасадтары татар милли биҙәктәрен ҡулланып әүәләп эшләнгән.
Усадьба Иҙәш йылғаһына ҡараған ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. Парк зонаһы электән Өҫкө емеш баҡсаһынан һәм Аҫҡы пейзаж паркынан тора.
Хәҙерге торошо
Әлеге ваҡытта Килем комплексы Башҡортостандың мөһим туристик нөктәһе булып тора, ул республиканың әһәмиәтле иҫтәлекле урындары иҫәбенә индерелгән[7]. Бинала мәҙәни саралар үткәрелә, Тәвкилевтәр нәҫеленең тарихына арналған һәм татар дворяндары көнкүреше менән бәйле экспозициялар бар. Татар тарихи-мәҙәни үҙәге урынлашҡан[8].
Иҫкәрмәләр
- ↑ Указ Президента Российской Федерации от 20.02.1995 г. № 176. Президент России. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 июль 2026.
- ↑ "Об утверждении Перечня объектов исторического и культурного наследия федерального (общероссийского) значения". Гарант.ру. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 июль 2026.
- ↑ Тевкелев Алексей Иванович. Башкирская энциклопедия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 июль 2026.
- ↑ В ТОП-30 достопримечательностей Башкирии вошел дворец Тевкелева. Российская газета. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 июль 2026.
- ↑ Мусавир Камалетдинов. Вторая жизнь дворца. Башинформ (1 март 2004). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 июль 2026.
- ↑ В ТОП-30 достопримечательностей Башкирии вошел дворец Тевкелева. Российская газета (27 май 2020). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 июль 2026.
- ↑ В ТОП-30 достопримечательностей Башкирии вошел дворец Тевкелева. Российская газета. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 июль 2026.
- ↑ Татарский историко-культурный центр в Буздякском районе. Дом дружбы народов РБ. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 июль 2026.