Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Хаджиев Сәләмбәк Наиб улы

Хаджиев Сәләмбәк Наиб улы (рус. Хаджиев, Саламбек Наибович; 1941 йылдың 7 ғинуары, Шали[d], Шалинский район[d], Чечено-Ингушская АССР[d], РСФСР, СССР — 2018 йылдың 2 марты, Израиль) — совет һәм Рәсәй нефтехимигы, чечен сығышлы эшҡыуар, сәйәсмән, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (2008; 1991 йылдан ағза-корреспондент, 1990 йылдан СССР Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты)[1]. Яй туңған юғары тығыҙлыҡтағы нефть яғыулыҡтары етештереү, цеолитлы катализаторҙарҙа углеводородтарҙың әүерелеүе өлкәһендә белгес. Советтар Союзында министр вазифаһындағы беренсе һәм берҙән-бер чечен: 1991 йылда СССР-ҙың Химия һәм нефть химияһы сәнәғәте министрлығын етәкләй. Беренсе Чечен һуғышы осоронда 1995 йылда — Чечняның милли яңырыу хөкүмәте рәйесе. 1995—1996 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Сәнәғәт сәйәсәте буйынса дәүләт комитеты рәйесе. 1996 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының А. В. Топчиев исемендәге нефть химияһы синтезы институтында — лаборатория мөдире, 2008 йылдан директор булып эшләй. Мәскәүҙәге чечен диаспораһының күренекле вәкиле.

Иорданияның Ислам академияһы академигы. Татарстан Республикаһы Фәндәр Академияһының почетлы ағзаһы[2]. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы.

Биографияһы

Чечен-Ингуш АССР-ының Шали ауылында тыуған. Бала сағы Ҡаҙағстандың Джамбул районындағы Ровное ауылында үтә, унда ғаиләһе менән бергә депортацияланған була. 1957 йылда, Чечен-Ингуш АССР-ы тергеҙелгәндән һуң, тыуған еренә ҡайта. «Нефть һәм газ буйынса инженер-технолог» белгеслеге буйынса Грозный нефть институтын, Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының аспирантураһын тамамлай.

Грозный нефть ғилми-тикшеренеү институтында (СССР-ҙың нефть сығарыу тармағында алдынғыларҙың береһе) эшләй, унда кесе ғилми хеҙмәткәрҙән алып директорға тиклем юл үтә.

1990 йылда 9-сы саҡырылыш Чечен-Ингушетия Юғары Советы депутаты итеп һайлана[3].

1991 йылда Советтар Союзының нефть химияһы сәнәғәте министры итеп тәғәйенләнә, СССР-ҙа министр вазифаһындағы беренсе чечен кешеһе була ул. СССР Фәндәр академияһының ғилми советтары һәм Ведомство-ара советы ағзаһы, СССР-ҙың нефть химияһы проблемалары буйынса Фән һәм техника буйынса дәүләт комитеты ағзаһы була. «Химия һәм яғыулыҡ һәм майҙар технологияһы» журналының мөхәрририәт коллегияһына инә. Бер нисә фәнни хеҙмәт авторы[4].

Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумы ҡарамағындағы Рәсәй Пагуош комитеты ағзаһы (2011 йылдан).

Чечняның милли яңырыу хөкүмәте рәйесе

1995 йылда Беренсе Чечен һуғышы ваҡытында Чечен Республикаһының Ваҡытлы совет хөкүмәтен етәкләй («Чечняның Милли яңырыуы хөкүмәте»).

16 ғинуарҙа Рәсәй Хөкүмәте рәйесе Виктор Черномырдиндың Рәсәй граждандарына телевизион мөрәжәғәтнамәһе көнөндә тәғәйенләнә, унда ул федераль етәкселектең Чечняла күсеү осорона эшкә һәләтле власты формалаштырыу ниәте тураһында белдерә[5]. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Чечняның Милли яңырыу хөкүмәтен 1994 йылдың 23 ноябрендә етәкләй[6][7][8]. Мартта Рәсәй Президенты Борис Ельцин менән уның Мәскәү эргәһендәге резиденцияһында федерация субъекты башлығы сифатында осраша.

1995 йылдың июлендә отставкаға китергә әҙер булыуы тураһында белдерә, был «КоммерсантЪ» гәзите журналистары тарафынан Джохар Дудаевтың сепаратистары менән ихтимал булған һөйләшеүҙәр алдынан федераль властарҙың фигураларҙы ҡорбан итергә әҙерлеге тип баһалана[9]. Әммә ул 1995 йылдың 23 октябрендә генә отставкаға китә[10][11]. Был вазифанан бушатылғандан һуң, 1995 йыл аҙағында — федераль башҡарма власть органдарының Чечен Республикаһы буйынса территориаль идаралығы башлығының беренсе урынбаҫары[12]

Рәсәй сәйәсәтендә һәм бизнесында

1995 йылда Көньяҡ Нефть Компанияһын ойоштороу менән шөғөлләнә.

1996 йылдың мартында Сәнәғәт сәйәсәте буйынса дәүләт комитеты рәйесе сифатында Рәсәй Сауҙа-сәнәғәт палатаһының VIP-клубы ултырышында ҡатнаша[13]

1996 йылда Мәскәү өлкәһен һәм Үҙәк Рәсәй төбәктәрен бензин менән тәьмин итеү менән шөғөлләнгән «Экотек Ойл» эре трейдер фирмаһының директорҙар советы ағзаһы була, ә һуңынан уны етәкләй. Шулай уҡ был компания акцияларының 80 процентының хужаһы булып тора[8]. 2002 йылдың апрелендә ул компанияға ҡараған «Славнефть» нефть һәм газ компанияһының 50 автомобиль яғыулыҡ ҡойоу станцияһын һата.

«КоммерсантЪ» гәзите аныҡлыҡ индерә[14]:

« "Экотек-Ойл" ябыҡ акционерҙар йәмғиәте 1996 йыл аҙағында ул ваҡытта 15 АЗС-ы булған "Илья Колеров һәм Ко" компанияһы базаһында ойошторола. Ул саҡта киң билдәле эшҡыуар Колеров 1996 йылдың октябрендә үҙенең бизнесын Хаджиев әфәндегә бик серле шарттарҙа һата — сауҙа ваҡыты билдәһеҙ енәйәтселәр эшҡыуарҙың дачаһында ойошторған шартлау менән тап килә. Был килешеүҙең хаҡы әлегә тиклем билдәһеҙ. »

1995 йылдың аҙағынан 2002 йылдың декабренә тиклем журналистар менән аралашмай һәм бер ниндәй ҙә интервью бирмәй. 2002 йылдың декабрендә генә Мәскәүҙә үткән «Чечня халыҡтары союзы съезы» алдынан ул тәүге тапҡыр матбуғат конференцияһында сығыш яһай, унда бер нисә сәйәси белдереү яһай, был киң мәғлүмәт саралары тарафынан «ҙур сәйәсәткә» ҡайтыу ынтылышы тип баһалана. Шуға ҡарамаҫтан Хаджиев Чечня президенты вазифаһына дәғүә итеүҙән баш тарта[8]:

« Мин пенсияға сыҡтым. Һәм башҡаса бер ниндәй власть структураларында ла эшләмәйәсәкмен. Унда йәш көслө егеттәр кәрәк. »

2009 йылдың мартына ҡарата мәғлүмәттәр буйынса, ул элеккесә «Экотек-Ойл» компанияһы президенты булып ҡала һәм VI Мәскәү халыҡ-ара химия саммитында ҡатнаша[15].

2017 йылдың мартында Грозныйҙа була, унда Чечен Республикаһы башлығы Рамзан Ҡадиров һәм уның сәйәси йүнәлеше тураһында маҡтау һүҙҙәре әйтә[16].

2018 йылдың 2 мартында оҙайлы ауыр сирҙән һуң Израиль клиникаһында вафат була. Чечняла, Шали ҡалаһында үҙенең нәҫеле зыяратында ерләнгән[17].

Ғаиләһе

Тол ир, Светлана Мөслим ҡыҙы Гаирбековаға өйләнгән булған. Өс бала үҫтерәләр: ҡыҙҙары Ләйлә, Асет, улдары Булат. Ун ейәне бар. Апаһы Тамара Хаджиева 2002 йылда асылғандан алып «Берҙәм Рәсәй» партияһының Шали район бүлексәһе етәксеһе була, 2004 йылдың июлендә Шалиҙа үҙ йортонда билдәһеҙ кешеләр тарафынан атып үлтерелә. Аҙ ғына алдараҡ, шул уҡ йылда Шали район эске эштәр бүлеге хеҙмәткәрҙәре булған ике яҡын туғаны ла үлтерелә[18].

Наградалары һәм исемдәре

  1. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены;
  2. «Почет Билдәһе» ордены;
  3. Почет ордены (9 февраль 2012) — фәнде үҫтереүҙәге ҙур ҡаҙаныштары һәм күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн[19]
  4. «Чечен Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеме;
  5. «СССР-ҙың атҡаҙанған нефтехимигы» исеме;
  6. «РФ яғыулыҡ-энергетика комплексының атҡаҙанған хеҙмәткәре» исеме;
  7. Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәт хаты (1996 йылдың 17 июле) — 1996 йылда Рәсәй Федерацияһы Президентының һайлау кампанияһын ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн[20];
  8. Г. К. Жуков премияһы лауреаты;
  9. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы;
  10. Ингушетия Республикаһының дәүләт наградаһы «Ҡаҙаныштары өсөн» ордены;
  11. Бөйөк Петр исемендәге премия лауреаты;
  12. «Йәмғиәткә файҙалы хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (Екатерина II тарафынан 1762 йылда булдырылған);
  13. Яғыулыҡ-энергетика комплексының почетлы хеҙмәткәре;
  14. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты;
  15. «I дәрәжә химия сәнәғәте алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены;
  16. А. Н. Косыгин исемендәге премия лауреаты;
  17. Чечен Республикаһының «Атҡаҙанған фән эшмәкәре» наградаһы;
  18. Химия һәм биохимия физикаһы өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн «Академик Н. М. Эмануэль иҫтәлегенә» миҙалы;
  19. Мосолман фәндәр академияһы миҙалы;
  20. Юғары уҡыу йортон үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн Атырау нефть һәм газ институты миҙалы;
  21. Ватанға тоғролоҡ өсөн миҙалы.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Академик РАН Саламбек Хаджиев: «Академия наук плохо переносит когда на неё давят». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 сентябрь 2025. Архивировано из оригинала 12 июнь 2008 года.
  2. ↑ Хаджиев Саламбек Наибович. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 сентябрь 2025.
  3. ↑ Для служебного пользования. Список народных депутатов Чечено-Ингушской АССР девятого созыва, народных депутатов СССР и РСФСР двенадцатого созыва от Чечено-Ингушской АССР. — Гр.: Книга, 1990. — С. 73. — 192 с.
  4. ↑ Хаджиев Саламбек Наибович (1941-2018) - Отраслевые общественные награды промышленного комплекса России  (рус.).
  5. ↑ Справка «Анализ опыта боевого применения сил и средств разведки СВ во внутреннем вооруженном конфликте в Чечне». Москва — 1997 г. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 сентябрь 2025. Архивировано 20 август 2011 года.
  6. ↑ Чеченская республика Ичкерия. Общий обзор. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 сентябрь 2025. Архивировано 4 март 2021 года.
  7. ↑ Хаджиев Саламбек Наибович. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 сентябрь 2025. Архивировано 19 ғинуар 2019 года.
  8. ↑ 1 2 3 А. Барахова. Саламбек Хаджиев вернулся в политику. Бывший премьер Чечни хочет помочь своей родине. Газета «Коммерсантъ» (27 ноябрь 2002). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 сентябрь 2025. Архивировано 14 май 2014 года.
  9. ↑ Илья Булавинов. Москва начинает жертвовать фигуры, но пока не выигрывает. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 сентябрь 2025. Архивировано 4 март 2016 года.
  10. ↑ Дмитрий Камышев. Ситуация вокруг Чечни. Путь из одного кресла в другое пролёг через Москву. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 сентябрь 2025. Архивировано 4 март 2016 года.
  11. ↑ Россия-Чечня: цепь ошибок и преступлений. Хроника вооруженного конфликта. 1995. Октябрь. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 сентябрь 2025. Архивировано из оригинала 25 декабрь 2016 года.
  12. ↑ Алла Барахова, Николай Гулько. Из-под Чечни достали. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 сентябрь 2025. Архивировано 1 декабрь 2014 года.
  13. ↑ Газета «Коммерсантъ», № 51 (1009), 28.03.1996 рубрика «Ведомости»
  14. ↑ Денис Скоробогатько. «Славнефть» купила историческую сеть АЗС. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 сентябрь 2025. Архивировано 14 май 2014 года.
  15. ↑ Питалев, Илья. Председатель совета директоров "Экотек-ойл" Саламбек Хаджиев  (рус.) (19 март 2009).
  16. ↑ Саламбек Хаджиев: Мы, наконец-то, на верном пути  (рус.).
  17. ↑ Памяти академика Саламбека Хаджиева Мансур Магомадова (6 март 2018). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 сентябрь 2025. Архивировано из оригинала 7 март 2018 года.
  18. ↑ В Шали убита сестра академика РАН Саламбека Хаджиева. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 сентябрь 2025. Архивировано 25 март 2019 года.
  19. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 09.02.2012 № 164 ∙ Официальное опубликование правовых актов ∙ Официальный интернет-портал правовой информации. publication.pravo.gov.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 сентябрь 2025.
  20. ↑ Распоряжение Президента Российской Федерации от 17 июля 1996 года № 365-рп «О поощрении активных участников организации и проведения выборной кампании Президента Российской Федерации 1996 года — кураторов избирательных кампаний в субъектах Российской Федерации от федеральных органов исполнительной власти». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 сентябрь 2025. Архивировано 25 февраль 2021 года.

Әҙәбиәт

Һылтанмалар

Алдан килеүсе:
Платэ Николай Альфредович 		Рәсәй Фәндәр академияһының А. В. Топчиев ис. нефть химияһы синтезы институты директоры
2008—2017 		Һуңынан килеүсе:
Максимов Антон Львович

Категориялар