Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Ельцин Борис Николаевич

Бори́с Никола́евич Е́льцин (1931 йылдың 1 феврале[2][3][…], Бутка[d], Бутка районы[d], Урал өлкәһе (РСФСР), РСФСР, СССР — 2007 йылдың 23 апреле[2][3][…], Мәскәү, Рәсәй[4]) — СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең партия, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының беренсе бөтә халыҡ тарафынан һайланған Президенты (1991—1999)[lower-alpha 1]; Рәсәйҙең ижтимағи-сәйәси һәм иҡтисади ҡоролошон реформалаусы. 1991 йылдың ноябренән 1992 йылдың июненә тиклем бер үк ваҡытта хөкүмәтте етәкләй[5][6]. 1992 йылдың мартынан майға тиклем Рәсәй Федерацияһының оборона Министры вазифаһын башҡара.

СССР Юғары советының 10 һәм 11 саҡырылыш Союз Советы депутаты (1979—1989); СССР Юғары Советы Президиумы ағзаһы (1984—1988). СССР-ҙың Халыҡ депутаты һәм СССР Юғары Советының Милләттәр Советы ағзаһы (1989—1990). РСФСР-ҙың халыҡ депутаты һәм РСФСР Юғары Советы рәйесе (1990—1991). КПСС ағзаһы (1961—1990), КПСС ҮҘӘК КОМИТЕТЫ ағзаһы (1981—1990); партияла Кпсс-тың Свердловск өлкә комитетының беренсе секретары (1976—1985), кпсс Үҙәк Комитеты секретары (1985—1986) һәм Кпсс-тың Мәскәү ҡала комитетының беренсе секретары (1985—1987) вазифаларын биләй. Ленин ордены кавалеры (1981).

Бала сағы һәм үҫмер йылдары

1931 йылдың 1 фералендә Бутка ауылында Урал өлкәһендә (хәҙерге Свердловск өлкәһенең Талицкий районы) кулпак-крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, был хаҡта мемуарҙарында Ельцин үҙе яҙған[7][8].

undefined

Борис Ельциндың әсәһе — Клавдия Васильевна Ельцина (ҡыҙ фамилияһы Старыгина, 1908—1993[9]), сығышы буйынса крәҫтиәндәрҙән, тегенсе[10][11].

undefined

Борис Ельциндың атаһы — Николай Игнатьевич Ельцин (27 июня 1906 — 30 мая 1977), төҙөүсе[12]. 1934 йылдың 28 апрелендә ағаһы Андриан һәм башҡа дүрт эшсе менән бергә ҡулға алынған, улар антисоветик агитацияһы менән шөғөлләнгән, тип ғәйепләнгән. 1934 йылдың 23 майында Татар АССР ОГПУ өсөн вәкиллек тарафынан 58-се статьяның 10-сы пункты буйынса (антисоветик пропаганда һәм агитация) 3 йылға хоҡуҡ тәҙәтеү лагерына ебәрелә.

1936 йылдың 29 сентябрендә Н. И. Ельцин өлгөлө мөнәсәбәте өсөн иртәрәк азат ителгән, 1936 йылдың октябрь башында Ҡазанға ҡайҡан[13]. 1937 йылда Николай һәм Клавдия Ельциндарҙың икенсе улы — Михаил тыуған[14][15].

1937 йылда Ельциндар Уралға ҡайтҡан, унда Н. И. Ельцин Березники химкомбинатында төҙөлөшөндә мастер булып эшләй, бер нисә йылдан һуң заводта төҙөлөш бүлегенең начальнигы була[10][16].

Бала сағы Пермь өлкәһенең Березники ҡалаһында үтә, шунда уҡ мәктәпте тамамлай (хәҙерге. А. С. Пушкин исемендәге 1-Се мәктәп). Ельциндың рәсми биографияһы буйынса[10] һәм матбуғат мәғлүмәттәре буйынса, уҡыуҙа уңышлы булған, класс старостаһы булған, әммә һығышыусан булғанға ҡылыҡтарына тәнҡиттәр булған[11].

undefined

Ельциндың һул ҡулында ике бармаҡ һәм өсөнсө бармаҡтың фалангаһы булмаған[17]. Ельциндың әйтеүенсә, гранатаны асырға маташҡанда, граната шартлаған һәм ул бармаҡтарын юғалтҡан[17]. Был версия Сергей Кара-Мурза[18] һәм Юрий Мухин тарафынан шик аҫтына ҡуйылған. Бармаҡтарының булмауы сәбәпле, Ельцин армияла хеҙмәт итмәгән[17].

1949 йылда Урал дәүләт техник университетына (хәҙерге УрФУ) төҙөлөш факультетына уҡырға инә[7][19], 1955 йылда Уны «Сәнәғәт һәм гражданлыҡ төҙөлөшө» һөнәре буйынса "инженер-төҙөүсе"квалификацияһы менән тамамлай[8].

Студент йылдарында волейбол менән етди шөғөлләнә, ҡала йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай, СССР-ҙың спорт мастеры була. 1952 йылдаА РСФСР беренселегенә зона ярыштарында ҡатнашҡан Молотов өлкәһе ҡатын-ҡыҙҙар волейбол командаһы тренеры була (команда 6-сы урынды биләй)[20].

Һөнәри һәм партия эшмәкәрлеге

1955 йылда урынлаштарыу буйынса «Уралтяжтрубстрой» тресына ебәрелгән, унда бер йыл эсендә бер нисә төҙөлөш һөнәрен үҙләштергән, аҙаҡ төрлө объекттарҙа мастер, участка начальнигы булып эшләгән. 1957 йылда трестың төҙөлөш идаралығының прорабы була[10]. 1961 йылда КПССҡа ингән. 1963 йылда Свердловск домостроитель комбинатының баш инженеры итеп тәғәйенләнгән[8]. 1966 йылдан — Свердловск ДСК-һының директоры[21][22].

1963 йылда XXIV конференцияла Свердловск ҡалаһының Киров районы партия ойошмаһы бер тауыштан делегат итеп һайланған. XXV район конференцияһында Киров райкомы КПСС ағзаһы һәм Свердловск өлкәһе КПСС конференцияһына делегат итеп һайланған.

Свердловск КПСС өлкә комитетында

undefined

1968 йылда Свердловск КПСС өлкә комитетына партия эшенә күсерелгән, унда төҙөлөш бүлеген етәкләгән. 1975 йылда Свердловск өлкә комитеты КПСС-ының секретары итеп һайланған, өлкәнең сәнәғәт үҫешенә яуаплы булған[7][8].

1976 йылда КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы тәҡдиме буйынса Свердловск өлкә комитетының беренсе секретары итеп һайланған (ул заман өсөн Свердловск өлкәһенең етәксеһе), был вазифаны 1985 йылға тиклем биләгән[7]. Ельциндың етәкселек иткәндә Свердловскиҙа 23 ҡатлы, ҡалала иң бейек КПСС өлкә комитеты бинаһы төҙөлгән. Был биналарҙы халыҡ «Белый Дом», «Зуб мудрости» һәм «Член партии» тип атаған[23]. 1970-сы йылдарҙың икенсе яртыһында Свердловск менән өлкәнең төньяғын тоташтырған Р352 автомагистрален төҙөү ойошторолған[24], шулай уҡ барактарҙа йәшәүселәрҙе яңы йорттарға күсереү ойошторолған[17]. Ипатьевтар йортон (1918 йылда император ғаиләһен атыу урыны) һүтеү буйынса Политбюро ҡарарын үтәү буйынса эште ойошторған, унан алда килгән етәксе Я. П. Рябов был эште башҡармаған, Свердловскиҙа метрополитен төҙөү ҡарарын ҡабул иткән. Свердловск өлкәһенең аҙыҡ-түлек менән тәьмин ителеүен яҡшыртҡан, ҡош фабрикалары һәм фермалар төҙөлөшөн интенсивлаштырған. Ельцин етәкселегендә өлкәлә һөт өсөн талондар бөтөрөлгән. 1980 йылда МЖК булдырыу инициативаһын хуплаған һәм Балтым һәм Патруш ауылдарында эксперименталь ауылдар төҙөүгә етәкселек иткән. Балтым мәҙәни-спорт комплексы төҙөлөш практикаһында аналогы булмаған бина булараҡ танылған[25].

Свердловскта партия эшендә булғанда, Борис Ельцин запастағы полковник хәрби дәрәжәһен алған[1].

СССР Юғары Советында

1978—1989 йылдарҙа — СССР Юғары Советы депутаты (Союз Советы ағзаһы). 1984 йылдан 1988 йылға тиклем — СССР Юғары Советының Президиумы ағзаһы. Шулай уҡ 1981 йылда XXVI КПСС съезында КПСС-тың Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайланған һәм 1990 йылда партиянан сығыуына тиклем партия эшендә ҡатнашҡан[7][8].

1985 йылда, М. С. Горбачёвтың КПСС-тың Генераль секретары итеп һайланыуынан һуң, Мәскәүгә эшкә күсерелгән (Е. К. Лигачёв тәҡдиме буйынса), апрель айында КПСС Үҙәк Комитетының төҙөлөш бүлеген етәкләгән, ә 1985 йылдың июнендә төҙөлөш мәсьәләләре буйынса КПСС Үҙәк Комитеты Секретариаты секретары итеп һайланған[7].

Мәскәү ҡалаһы КПСС комитетында

1985 йылдың декабрендә КПСС-тың Үҙәк Комитеты Политбюросы тәҡдиме буйынса Мәскәү ҡала КПСС комитетының беренсе секретары итеп билдәләнде. Был вазифаға килгәс, партия һәм совет аппараты кадрҙарын таҙартыу эшен башланы, Мәскәү ҡалаһы КПСС-ының күп кенә етәксе хеҙмәткәрҙәрен һәм район комитеттарының беренсе секретарҙарын вазифаларынан бушатты. Магазиндар һәм складтарҙы, транспортты шәхсән ҡулланыуҙы тикшереү аша билдәлелек алды. Мәскәүҙә аҙыҡ-түлек йәрминкәләрен ойошторолдо. Ельцин осоронда Мәскәүҙең яңы Генераль планы өҫтөндә эш башланды, тарихи биналарҙы һүтеүгә тыйыу ҡуйылды, Ҡала көнө билдәләнә башланы[10].

1986 йылдың февралендә КПСС-тың XXVII съезында КПСС-тың Үҙәк Комитеты Политбюросы ағзаларына кандидат итеп һайлана, 1988 йылдың 18 февраленә тиклем был вазифала ҡалды[8].

1987 йылдың көҙөндә партия етәкселеген асыҡтан-асыҡ тәнҡитләргә кереште. 21 октябрҙә КПСС Үҙәк Комитеты Пленумында бигерәк тә киҫкен сығыш яһаны (Политбюро ағзаларының, шул иҫәптән Егор Лигачёвтың эш стилен, перестройканың аҡрын барышын тәнҡитләне, шулай уҡ Михаил Горбачёв «шәхес культы» тыуа башлауы тураһында белдерҙе), шунан һуң Политбюро ағзалары кандидатураларынан азат итеүен һораны[8]. Бынан һуң ҡаршы тәнҡитләүҙәргә дусар булды, шул иҫәптән элекке яҡлаусылар яғынан да (мәҫәлән, «архитектор перестройки» Александр Яковлев). Ахырҙа тәүбәгә килергә һәм үҙенең хаталарын танырға мәжбүр булды.

3 ноябрҙә Ельцин Горбачёвҡа хат яҙып, үҙен Мәскәү ҡала КПСС комитетының беренсе секретары вазифаһында ҡалдырыуын һораны[26].

9 ноябрҙә йөрәк өйәнәге менән дауаханаға эләкте[10].

11 ноябрҙә Мәскәү ҡала комитеты Пленумында хаталарын танып үкенде[27], әммә барыбер Мәскәү ҡала КПСС комитетының беренсе секретары вазифаһынан азат ителде.

1988 йылдың 14 ғинуарында Ельцин СССР-ҙың Госстройының беренсе урынбаҫары — СССР министры итеп тәғәйенләнде[7][21][8].

1988 йылдыҙ 18 февралендә КПСС Үҙәк Комитеты Пленумы ҡарары менән Политбюро ағзалары кандидатураларынан азат ителде, әммә Үҙәк Комитет ағзаһы булып ҡалды.

СССР халыҡ депутаты итеп һайланыуы

1989 йылдың 26 мартында Ельцин Мәскәү ҡалаһы буйынса 1-се милли-территориаль округ буйынса, 91,53 % тауышын йыйып, СССР халыҡ депутаты итеп һайлана[10]. Ельциндың аппоненты ЗИЛ-дың генераль директоры Евгений Браков була. Һайланыуына бәйле, Ельцин СССР министры вазифаһынан бушатылды (бында ул СССР Дәүләт төҙөлөш комитетының беренсе урынбаҫары вазифаһын һаҡлап ҡалды)[28]. Һайлауҙар ваҡытында СССР халыҡ депутаттары съезы Ельцинды СССР Юғары Советына үткәрмәне, әммә депутат А. И. Казанник үҙ мандатын Ельцин файҙаһына ҡалдырҙы (артабан 1993 йылдың октябрендә Ельцин уны Рәсәй Федерацияһының Баш прокуроры итеп тәғәйенләй).

1989 йылдың июненән 1990 йылдың 26 декабренә тиклем Борис Ельцин — СССР Юғары Советы Милләттәр Советы ағзаһы[29]. Төҙөлөш һәм архитектура буйынса СССР Юғары Советы комитеты рәйесе итеп һайлана һәм СССР Юғары Советы Президиумы составына инә.

1989 йылда Ельцин бер нисә шау-шыу тыуҙырған ваҡиғаларҙың геройы була. Йәйен АҠШ-ҡа саҡырылғас[30], эскән килеш сығыш яһай[31] — итальян гәзите La Repubblica В. Дзукконидың был инцидент тураһындағы мәҡәләһен «Правда» баҫып сығарған. Был Ельцинға ҡаршы партия етәкселегенең провокацияһы булараҡ ҡабул ителгән һәм күпләп протест акцияларына һәм гәзиттең баш мөхәррире В. Г. Афанасьевтың вазифаһынан китергә мәжбүр иткән. Ельцин үҙенең сығышын кис йоҡо дарыуы ҡабул итеү менән аңлатҡан, ул төнө буйы йоҡлай алмаған[17]. Сентябрҙә Ельциндың Мәскәү Өлкәһендә күперҙән ҡолау менән бәйле сәйер инцидент була, бынан тыш, ул автомобиль аварияһына эләгә: 21 сентябрҙә Ул барған «Волга» автомобиле «Жигули» менән бәрелешә, Шул уҡ ваҡытта Ельциндың янбашы яралана.

1990 йылдың 4 мартында Ельцин Свердловскиҙан РСФСР-һың Халыҡ депутаты итеп һайлана.

1990 йылдың 25 апрелендә Испанияға Рәсми булмаған сәфәре ваҡытында Ельцин авиация һәләкәтенә эләгә, умыртҡа һөйәгенә йәрәхәтләнә һәм уға операция яһала. Ваҡиғанан һуң бер ай үткәс, РСФСР Юғары Советы рәйесен һайлау ваҡытында, матбуғатта аварияны СССР КГБ-һы ойошторған тигән һылтанмалар барлыҡҡа килә. Был авария менән бәйле күп һанлы имеш-мимештәр һайлау һөҙөмтәһенә йоғонто яһаған тигән фекер бар.

РСФСР Юғары Советы рәйесе

1990 йылдың 29 майында Ельцин өсөнсө тапҡырға 535 тауыш йыйып (кәрәкле минимум 531) РСФСР Юғары Советы рәйесе итеп һайланды, ҡаршы кандидат «Кремль кандидаты» Александр Власов 467 тауыш йыйҙы[10].

Ельцин етәкселегендә Юғары Совет илдең артабанғы үҫешенә йоғонто яһаған бер нисә закон ҡабул итте — атап әйткәндә, РСФСР-ҙа милек тураһындағы закон.

1990 йылдың 12 июнендә РСФСР халыҡ депутаттары съезы РСФСР-ҙың дәүләт суверенитеты тураһында Декларацияны ҡабул итте, ул Рәсәй закондарының союз закондарына ҡарата өҫтөнлөгөн күҙалланы. Был РСФСР Юғары Советы рәйесенең сәйәси әһәмиәтен киҫкен арттырҙы. 1991 йылдың 12 июнендә, РФ Юғары Советы ҡарары буйынса[32], Рәсәй Федерацияһының дәүләт байрамы раҫланды.

1990 йылдың 12 июлендә КПСС-тың XXVIII съезында Ельцин партияны һәм уның етәксеһе Михаил Горбачёвты тәнҡитләне һәм КПСС-тан сығыуын иғлан итте.

1990 йылдың август-октябрендә союздаш республикаларҙың суверенитеттар парадынан һуң РСФСР составындағы автономиялы берәмектәрҙең һәм хатта ҡайһы бер төбәктәрҙең суверенитеттар парады башлана[8][21]. Карель АССР-ы, Коми АССР-ы, Татар АССР-ы, Удмурт һәм Яҡут-Саха АССР-ҙары, Чукотка автоном округы, Адыгей АО (Адыгей АССР-ы), Бурят АССР-ы, Башҡорт АССР-ы, Калмык АССР-ы, Мари АССР-ы, Чуаш АССР-ы, Ямало-Ненец автоном округы, Горно-Алтай АО (таулы Алтай АССР-ы), Иркутск өлкәһе һ.б. документтарҙа республикаларҙа суверенитет иғлан ителде. Әммә, РСФСР составынан тулыһынса сығыу һәм дәүләттең тулы бойондороҡһоҙлоғо тураһында һорау, ғәҙәттә, ҡуйылманы, федераль үҙәк менән килешеүҙәр төҙөү юлы менән мөнәсәбәттәрҙе киләсәктә көйләү ҡаралды.

Мәтбуғат Борис Ельцинға 1990 йылдың авгусында Өфөләге осрашыуында әйткән «күпме йоторға мөмкин, шул тиклем суверенитет алығыҙ» тип әйтелгән һүҙҙәрҙе тапшыра[33], әммә асылда фраза башҡасараҡ яңғыраны: «беҙ Башҡортостан Юғары Советына, хөкүмәтенә әйтәбеҙ: һеҙ үҙегеҙҙең хоҡуҡи өлөшөгөҙҙө алығыҙ»[34][35].

СССР Президенты М. С. Горбачёв 1990 йылдың декабрендә яңы Союз Килешеүе проектын тәҡдим итте. 1990 йылдың 24 декабрендә СССР халыҡ депутаттарының IV съезы СССР-ҙы тигеҙ хоҡуҡлы суверен республикаларҙың яңыртылған федерацияһы булараҡ һаҡлап ҡалыу зарур тип иҫәпләргә кәрәклеге тураһында ҡарар ҡабул итте[36].

1991 йылдың 19 февралендә Борис Ельцин телевидениела сығыш яһаны, Рига ваҡиғалары һәм Вильнюс ваҡиғалары ваҡытында СССР етәкселеге хәрби көс ҡулланған, ул был ғәмәлдәрҙе тәнҡитләне һәм тәүге тапҡыр Михаил Горбачёвты вазифаһынан бушатыуҙы һәм власты Федерация Советына — союз республикалары етәкселәренән торған советҡа — тапшырыуҙы талап итте. Ике көндән РСФСР Юғары Советы ултырышында «письмо шести» (Юғары Совет рәйестәренең урынбаҫарҙары С. П. Горячева һәм Б. М. Исаев, ике палатаның рәйестәре В. Б. Исаков һәм Р. Г. Абдулатипов һәм уларҙың урынбаҫарҙары А. А. Вешняков һәм В. Г. Сыроватко) уҡылды, унда Ельциндың Юғары Совет эшен етәкләү стиленә авторитарлыҡта ғәйепләнеләр. Әммә Ельцинды яҡлап, әүҙем сығыш яһаған Р. И. Хасбулатов (Юғары Совет рәйесенең беренсе урынбаҫары) һәм депутаттар был мөрәжәғәткә хәрәкәт бирмәне.

Рәсәй Президенты

Беренсе президентлыҡ осоро

1991 йылдың 7 февралендә РСФСР юғары советы «1991 йылдың 17 мартында СССР референдумын ҺӘМ РСФСР референдумын үткәреүҙе тәьмин итеү буйынса саралар Тураһында» 581-I һанлы ҡарар ҡабул итә, уға ярашлы бөтә Рәсәй территорияһында СССР-ҙы һаҡлау тураһында бөтә союз референдумын ҺӘМ РСФСР референдумын үткәрергә[37], унда республика халҡы РСФСР президенты вазифаһын индереү кәрәклеге тураһында мәсьәләне хәл итергә тейеш була.

1991 йылдың 17 мартында Рәсәй һайлаусыларының 71,34 % СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу тураһындағы һорауға ыңғай яуап бирә; Рәсәй һайлаусыларының 69,85 % Рәсәйҙә президент вазифаһын индереү яҡлы була. 1991 йылдың 5 апрелендә Рәсәй халыҡ депутаттары Съезы РСФСР президентын һайлауҙы 1991 йылдың 12 июненә тәғәйенләй. Шул уҡ йылдың 24 апрелендә РСФСР юғары советы, референдум һөҙөмтәләренә таянып, «РСФСР Президенты тураһында» һәм президент һайлауҙары тураһында закондар ҡабул итәа[38][39].

1991 йылдың 12 июнендәге һайлауҙарҙа Борис Ельцин еңеп сыға, ул һайлаусыларҙың 57,30 % тауышын йыя. Ул вазифаға 1991 йылдың 10 июлендә инә, Рәсәй дәүләтенең беренсе бөтә халыҡ тарафынан һайланған башлығы була.

Ельциндың президент вазифаһына һайланыуынан һуң август путчы башлана, унда юғары совет вазифалы кешеләренең бер төркөмө 1991 йылдың 20 авгусына билдәләнгән СССР-ҙы бөтөргән Һәм суверен дәүләттәр Союзы барлыҡҡа килтергән Союз килешеүенә ҡул ҡуйыуҙы булдырмау өсөн ГКЧП иғлан итә. Ельцин үҙен СССР президенты вазифаһын башҡарыусы тип иғлан иткән СССР вице-президенты Г. И. Янаев етәкселегендәге ГКЧП-ға ҡаршы етәкләй. Түңкәрелешкә ынтылыш 21 августа ГКЧП-ның еңелеүе менән тамамлана Һәм союздаш власть органдарын, СССР президенты М. С. Горбачёв комплекслы дискредитациялауға килтерә. 1991 йылдың авгусында Ҡырымда булған М. С. Горбачёв 1991 йылдың декабрендә СССР тарҡалыуын теркәй.

1991 йылдың 28 октябрендә Борис Ельцин РСФСР халыҡ депутаттарының V съезында иҡтисади реформалар үткәреү тураһында иғлан итә[40]. РСФСР Президентының 1991 йылдың 6 ноябрендәге No 171 Указы РСФСР Хөкүмәтен үҙгәртеп ҡороу тураһында реформалар осоронда РСФСР Хөкүмәтен РСФСР президенты етәкләй тип билдәләй[43]. СССР тарҡалғандан һуң, 1992 йылдың ғинуарында, хаҡтарҙы либералләштереү, һуңынан элекке союз дәүләт предприятиеларын хосусилаштырыу башлана. Рәсәйҙең социаль-иҡтисади үҫеш юлдары һәм конституцион ҡоролошон реформалаштырыу тураһындағы ҡараштарҙағы айырмалар илдә сәйәси көрсөк (1992—1993) үҫешенә булышлыҡ итә, ул бер яҡтан президент һәм хөкүмәт, икенсе яҡтан, Юғары совет һәм халыҡ депутаттары съезы ағзаларының күпселеге араһындағы киҫкен ҡаршылыҡ менән характерлана. 1993 йылдың 25 апрелендә бөтә Рәсәй референдумы үтә, уның сиктәрендә Рәсәй граждандарына дүрт һорауға яуап бирергә тәҡдим ителә[41]:

  1. «Һеҙ Рәсәй Федерацияһы президенты Б. Н. Ельцинға ышаныс белдерәһегеҙме?»(58,7 % ыңғай)
  2. Һеҙ Рәсәй Федерацияһы президенты һәм Рәсәй федерацияһы хөкүмәте тарафынан 1992 йылдан алып тормошҡа ашырылған социаль-иҡтисади сәйәсәтте хуплайһығыҙмы?"(53,0 % ыңғай)
  3. Һеҙ Рәсәй федерацияһы президентын ваҡытынан алда һайлауҙы үткәреүҙе кәрәк тип һанайһығыҙмы?"(50,5 % ыңғай)
  4. «Һеҙ Рәсәй Федерацияһының халыҡ депутаттарын ваҡытынан алда һайлауҙы үткәреүҙе кәрәк тип иҫәпләйһегеҙме?»(67,2 % ыңғай)

Референдумда һайлаусыларҙың 64,05 % ҡатнаша. Беренсе һәм икенсе һоауҙар буйынса ыңғай ҡарарҙар ҡабул ителә, сөнки референдумда ҡатнашҡан граждандарҙың яртыһынан күберәге улар өсөн тауыш бирә, ә өсөнсө һәм дүртенсе мәсьәләләр буйынса кире ҡарарҙар ҡабул ителә, сөнки референдумда ҡатнашыу хоҡуғына эйә булған граждандарҙың яртыһынан кәмерәге улар өсөн тауыш бирә (һуңғы ике мәсьәлә буйынса ҡарар ҡабул итеү өсөн һайлаусыларҙың дөйөм һанынан күпселек тауыш йыйырға кәрәк була). Референдум һөҙөмтәләре сәйәси ҡаршылыҡты һәм конституцион көрсөкте йомшарта алмай.

Ҡаршы яҡтарҙың ҡаршы тороуы Б. Н. Ельциндың Рәсәй президентының 1400-сө указына ҡул ҡуйыуы менән тамамлана, уның менән юғары советҡа һәм халыҡ депутаттары съезына закондар сығарыу эшмәкәрлеген туҡтатырға, 1993 йылдың октябрендә съезды һәм парламентты көс менән ҡыуып таратырға һәм яңы конституция ҡабул итергә ҡушыла.

Борис Ельциндың беренсе президентлыҡ срогындағы төп ваҡиғаларҙың береһе Чечня һуғышы (1994—1996) була, Чечня СССР тарҡалғандан һуң бер нисә йыл Рәсәй Федерацияһының хоҡуҡи яланынан ситтә була. 1994 йылдың 11 декабрендә Борис Ельцин Рәсәй президентының Чечен Республикаһы территорияһында законлылыҡты, хоҡуҡ тәртибен һәм йәмәғәт именлеген тәьмин итеү буйынса саралар тураһында 2166-сы указына ҡул ҡуя, уға ярашлы чечня территорияһына федераль ғәскәрҙәр индерелә. 1995 йыл башында федераль көстәр Грозныйҙы алғандан һуң, федераль ғәскәрҙәр тигеҙлекле Чечня территорияһын контролдә тота. Шул уҡ ваҡытта һуңыраҡ, Рәсәйҙәге президент кампанияһы фонында, чечен кампанияһы йәмғиәтендә популяр булмау сәбәпле, Рәсәй етәкселеге хәрби ғәмәлдәрҙе тиҙ арала туҡтатыу буйынса эш башлай, ул 1996 йылдың авгусында Хасавюрт килешеүҙәренә ҡул ҡуйыу менән тамамлана. Килешеүҙәргә ҡул ҡуйылғандан һуң Чечня ғәмәлдә бойондороҡһоҙлоҡ ала, ә был мәсьәләне сәйәси көйләүҙе 2001 йылдың 31 декабренә тиклем тамамларға ҡушыла.

undefined

1995 йыл дауамында Борис Ельцин Рәсәй президентының залог аукциондары үткәреүҙе күҙ уңында тотҡан дүрт указына ҡул ҡуя[42]. Был аукциондарҙың шарттарына ярашлы, Рәсәй хөкүмәте аукциондарҙа еңгән коммерция банктарынан залог сифатында дәүләт предприятиелары акциялары пакеттарын биреп кредит ала (алдан Рәсәй Федерацияһы Финанс министрлығы һәр банкта иҫәп аса һәм унда яҡынса кредит суммаһына тиң күләмдә аҡса урынлаштыра[43])[44]. Билдәләнгән ваҡыттан һуң хөкүмәт кредиттарҙы кире ҡайтарырға тейеш була; кире ҡайтарылмаған осраҡта дәүләт акциялар пакеты саралар шарттары буйынса банктар милкенә күсә. Хөкүмәт кредиттарҙы кире ҡайтармаған, һәм акциялар пакеты банктар милкенә күскән. Рәсәй Федерацияһының Иҫәп палатаһы билдәләүенсә, залог аукциондары һөҙөмтәһендә федераль милек күпкә түбән хаҡҡа тартып алына, ә конкурс ғәмәлдә ялған характерҙа була, атап әйткәндә, аукциондарҙа ярышыу фиктив була, ә банктар ғәмәлдә хөкүмәткә дәүләт аҡсаһы менән кредит бирә[43].

1995 йылдың 17 декабрендә II саҡырылыш Дәүләт думаһына һайлауҙар үтә, уның һөҙөмтәләре буйынса беренсе урынды КПРФ яулай. Ельцин 1996 йылдың 15 февралендә сираттағы президент һайлауҙарында ҡатнашасағы тураһында иғлан итә[45]. Быға тиклем, 1996 йылдың 4 ғинуарында, Ул Рәсәй президенты хакимиәте башлығы С. А. Филатовҡа, коммунистик көстәргә президент һайлауҙарында сәйәси «реванш» алырға бирмәҫ өсөн, икенсе срокка һайланырға тейешлеген белдерә[46].

Икенсе президентлыҡ осоро

Борис Ельцин 1996 йылдың йәйендә ике турҙа үткән һайлауҙарҙа икенсе президент срогына һайлана[7]. Һайлауҙа Ельциндың төп дәғүәсеһе Г. А. зюганов була[21]. Б. Н. Ельциндың икенсе президентлыҡ мөҙҙәте Рәсәйҙәге иҡтисади көрсөк менән билдәләнә, ул 1998 йылдың 17 авгусында дефолтҡа килтерә; Рәсәй хөкүмәтенең биш составының алмашыныуы; 1999 йылдың майында КПРФ фракцияһы һәм уларҙың союздаштары тарафынан Президентҡа импичмент иғлан итеү ынтылышы; икенсе чечен һуғышы башланыуы.

1999 йылдың 31 декабрендә Борис Ельцин Рәсәй президенты вазифаһынан отставкаға китеүе тураһында иғлан итте[7]. 2000 йылдың мартында ваҡытынан алда президент һайлауҙарында еңгән Рәсәй хөкүмәте рәйесе Владимир Путин президент вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләнде[21].

Ельцин отставканан һуң

Йәмәғәт саралары

undefined

Президент булмаған,2000 йылдың ул үҙенең президентлығы ваҡытында планлаштырылған Вифлеемгә сәфәр ваҡытында Рәсәй делегацияһын етәкләне[47]. 2000 йылдың 5 апрелендә Рәсәй Пенсия фонды башлығы М. Ю. Зурабов Борис Ельцинға пенсия таныҡлығын тапшырҙы[48].

2000 йылдың 7 майында Борис Ельцин үҙенең вариҫы Владимир Путиндың Рәсәй президенты вазифаһына инаугурацияһында ҡатнашты[49].

2000 йылдың октябрендә Борис Ельциндың «Президент марафоны» исемле китабы донъя күрҙе, унда ул 1996 йылдың һайлау кампанияһы башынан алып президент вазифаһынан киткәндән һуңғы беренсе айҙарға тиклем булған ваҡиғалар хаҡында һөйләне[50]. Бер айҙан һуң ул Рәсәйҙең беренсе президенты Б. Н. Ельцин фондын ойошторҙо[51].

12 июнь 2001 йылда I дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының менән бүләкләнде.

2003 йылда Ысыҡ-Күл курорттарының береһендә (Ҡырғыҙстан) урынлашҡан үҙенә арнап ҡуйылған һәйкәлдең асыу тантанаһында ҡатнашты. Уның исеме менән шулай уҡ Терскей Ала-Тоо һыртының үҙәк түбәһе аталған — ул 2002 йылға тиклем Огуз-Баши тип аталған, өсөнсө бейеклектәге түбә булып тора)[52]. Вазифанан киткәндән һуң, Ельцин бер нисә тапҡыр Ысыҡ-Күлгә үҙенең дуҫы ҡырғыҙ президенты Асҡар Акаев ҡунаҡҡа барҙы.

2004 йылдың сентябрендә Ҡырғыҙстан президенты Асҡар Акаевтың тәҡдиме менән Ҡырғыҙ-Рәсәй славян университетына (Бишкек ҡалаһы) Борис Ельцин исеме бирелде[53].

2005 йылдың 7-11 апрелендә Борис Ельцин Әзербайжанда булды[54][55]. Сәфәр барышында ул президент И. Алиев менән осрашты һәм элекке президент Г. Алиевтың ҡәберенә барҙы[56][57]. 2005 йылдың 7 сентябрендә, Сардинияла ял иткәндә, сан һөйәген һындырҙы[58]. Мәскәүҙә операция яһала. 2005 йылдың 17 сентябрендә дауахананан сығарыла.

2006 йылдың 1 февралендә, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Рәсәй президенты Владимир Путин инициативаһы менән[59] Борис Ельцин Кремль һарайының Георгий залында 75 йәшен билдәләй[59][60]. Шул уҡ көндө I дәрәжә Изге Благоверный Бөйөк Кенәз Дмитрий Донский (РПЦ) сиркәү ордены менән бүләкләнә.

2006 йылдың 7 майында Борис Борицин Кремлдә Президент полкының 70 йыллығын байрам сараларында ҡатнаша[61].

2006 йылдың 22 авгусында Латвия президенты Dайра Вике-Фрейберг Борис Ельцинға «1991 йылда Латвияның бойондороҡһоҙлоғон таныуы, шулай уҡ Рәсәй ғәскәрҙәрен Балтик буйы илдәренән сығарыуға һәм демократик Рәсәй төҙөүгә индергән өлөшө өсөн» I дәрәжә Өс йондоҙ орденын тапшыра[21]. Бүләкләү тантанаһында Борис Ельцин СССР президенты Михаил Горбачевтың Балтик буйының демократияға ынтылышына ҡаршы тороуын "иң тупаҫ хата"тип белдерә. Бүләкләү ГКЧП-ны таратыуҙың 15 йыллығына тура килде. Вике-Фрейберг Ельциндың Латвияға үҙаллылығын тергеҙеү мөмкинлеген биргән путч ваҡытында тәүәккәл өсөн бүләкләнеүен һыҙыҡ өҫтөнә алды. Латвияның рус общиналары, үҙ сиратында, орденды ҡабул иткән Борис Ельцин «Латвияның рус халҡына хыянат итте» һәм «илдең демократик булмаған милли сәйәсәте менән теләктәшлек» белдерҙе.

Үлеме һәм ерләү

Борис Ельцин 2007 йылдың 23 апрелендә Мәскәү ваҡыты менән 15:45 сәғәттә Үҙәк клиник дауаханала йөрәк туҡтауы һөҙөмтәһендә вафат була, был йөрәк-ҡан тамырҙары, һуңынан — полиорган етешмәүсәнлеге, йәғни йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы ауырыуҙары арҡаһында күп кенә эске ағзаларҙың функциялары боҙолоуы, тип хәбәр итте РИА Новости Агентлығына биргән интервьюһында Рәсәй Президенты эштәре идаралығының Медицина Үҙәге етәксеһе Сергей Миронов[62]. Бер үк ваҡытта «Вести» яңылыҡтар телепрограммаһында ул экс-президенттың үлеменең икенсе сәбәбен хәбәр итә: «Ельцин катараль-вирус инфекцияһын (һалҡын тейеүҙе) кисерҙе, ул бөтә ағзаларға һәм системаларға ныҡ ҡына зыян килтерҙе». Әммә, элекке президентҡа операция яһаған кардиохирург Ренат Акчурин һүҙҙәренсә, Ельциндың үлеме тураһында «бер нәмә лә алдан хәбәр итмәгән». Борис Ельциндың туғандары теләге буйынса мәйетте асыу үткәрелмәй.

Б. Н. Ельцинға «Храм Христа Спасителя» ғибәҙәтханаһында христиан йолаһы буйынса һуңғы юлға оҙатыла. Рәсәйҙең экс-президенты менән теләгән һәр кем хушлаша алһын өсөн Храм 24 апрелдән 25 апрелгә ҡарата төн буйына асыҡ була. «Берәй ваҡыт тарих мәрхүмгә ғәҙел баһа бирәсәк», — тип билдәләне ерләүҙә ҡатнашмаған Мәскәү патриархы Алексий II. Ерләү тулыһынса сиркәү ҡанундары буйынса үтмәгән тигән фекер бар — «раб Божий» урынына Ельцинды «новопреставленного первого президента России Бориса Николаевича» тип йырлағандар[63].

Ельцин 25 апрелдә "Новодевичье зыяраты"нда хәрби хөрмәт менән ерләнде. Ерләүҙе бөтә дәүләт каналдары ла тура эфирҙа күрһәтте.

Борис Ельцинды баһалау

Йәмәғәт фекере

2023 йылдың февралендә үткәрелгән тикшеренеүҙәр буйынса, Борис Ельцинға рәсәйлеләрҙең ни бары 8 проценты ыңғай ҡарашта, кире ҡарашта — яртыһы, ә 35 проценты нейтраль ҡарашта. Иң йәш (18-24 йәшлек) респонденттарҙың беренсе президентҡа ыңғай ҡарашта булыуы билдәләнә, ыңғай ҡараш шулай уҡ мәскәүлеләр һәм Telegram-каналдарҙы уҡыусылар араһында ла йышыраҡ осрай (яҡынса 30 %). Оло быуын, ҙур булмаған ҡалаларҙа йәшәүселәр һәм яңылыҡтарҙы телевизорҙан ҡараусылар араһында кире ҡараш өҫтөнлөк итә.

Көнбайыш сәйәсмәндәре һәм киң мәғлүмәт саралары Ельциндың эшмәкәрлегенә төрлөсә баһа бирә. Ельциндың ҡаҙаныштарына, атап әйткәндә, СССР-ҙы тулыһынса емереү (Financial Times фекеренсә), иҡтисади реформалар үткәреү, коммунистик оппозиция менән көрәш һанала. Ельцинды, атап әйткәндә, уның власының компетентһыҙлығы, дәүләт активтарын ҡиммәт хаҡҡа һатыу юлы менән олигархтар класын булдырыу, Чечнялағы һуғыш, коррупция һәм анархияның сәскә атыуы, халыҡтың йәшәү кимәленең түбәнәйеүе һәм иҡтисадтың бөлгөнлөккә төшөүе, шулай уҡ власты Владимир Путинға тапшырыуҙа ғәйепләйҙәр, сөнки, ҡайһы бер көнбайыш сығанаҡтар фекеренсә, Путиндың идара итеүе «демократик түгел» һәм "авторитаризмға ҡайты"у булып тора[64][65][66]

АҠШ-тың элекке президенты Билл Клинтон фекеренсә, Ельцин донъяны үҙгәртеү өсөн бик күп эш башҡарған. Уның ярҙамында донъя яҡшы яҡҡа үҙгәрҙе. Клинтондың юғары баһаһы Ельциндың компромисҡа барыу һәләтен күрһәтә. Клинтон фекеренсә, Ельцин осоронда Рәсәйҙә ысын мәғәнәһендә ирекле матбуғат һәм әүҙем граждандар йәмғиәте менән демократик плюрализм үҫте. 2000 йылда Клинтон Ельцинға Путинға ҡарата шикләнеүҙәрен белдергәнен хәтерләй: Клинтон Путиндың демократия принциптарына Ельцин кеүек үк тоғро булыуына ышанмай.

2001 йылда Ҡытай Халыҡ Республикаһы рәйесе Цзян Цзэминь Б. Ельцинды «ҡытай халҡының боронғо дуҫы» тип белдерҙе[67].

Ғаиләһе

Борис Ельцин өйләнгән, ике ҡыҙы, биш ейәне һәм өс бүләһе бар.

  • Ҡатыны — Наина Иосифовна Ельцина (1932 йылғы тыуған, ҡыҙ фамилияһы Гирина, 25 йәшенә тиклем — Анастасия).
  • Ҡыҙҙары:
    • Елена Окулова (1957 йылдың 21 авгусында тыуған), ире В. М. Окулов.
    • Татьяна Юмашева (1960 йылдың 17 ғинуарында тыуған), ире В. Б. Юмашев.
  • Ейәндәре:
    • Елена балалары: Екатерина Окулова (1979 йылдың 10 октябрендә тыуған) һәм Мария Жиленкова-Окулова (1983 йылдың 31 мартында тыуған), Иван Окулов (1997 йылдың 28 октябрендә тыуған).
    • Татьянаның балалары: Борис Ельцин (1981 йылдың 19 февралендә тыуған); Глеб Дьяченко (1995 йылдың 30 авгусында тыуған); Мария Юмашева (2002 йылда тыуған).
  • Бүләләре:
    • Александр Окулов (1999 йылдың 22 июлендә тыуған) (ейәнсәр Екатерина Окулованың улы)
    • Михаил (2005 йылда тыуған) һәм Фёдор (2006 йылда тыуған) (ейәнсәр Мария Жиленкова-Окулованың һәм уның ире эшҡыуар Михаил Жиленковтың балалары)[68].

Хәтерен мәңгеләштереү

undefined
undefined
undefined
undefined
  • XXI быуат башында Киевта төбәк-ара персонал менән идара итеү академияһы ҡарамағындағы Борис Ельцин исемендәге Украина-Рәсәй менеджмент һәм бизнес институты эшләй башланы.
  • 2008 йылдың 8 апрелендә, Екатеринбург ҡалаһының Екатеринбург-Сити эшлекле «9 ғинуар урамы», Борис Ельцин урамы тип үҙгәртелде[69].
  • 2008 йылдың 23 апрелендә Новодевичье зыяратында билдәле скульптор Георгий Франгулян эшләгән Борис Францин һәйкәлен асыу тантанаһы үтте. Мемориал Рәсәй флагы төҫтәрендә, аҡ мәрмәрҙән, зәңгәр византия мозаикаһынан һәм ҡыҙыл порфирҙан эшләнгән ҡәбер ташынан ғибәрәт. Брусчаткала триколор аҫтында православие тәреһе уйып эшләнгән. Тантанала Борис Ельциндың ғаиләһе, шул иҫәптән тол ҡатыны Наина Иосифовна, Рәсәй президенты Владимир Путин, Рәсәй Хөкүмәте рәйесе Виктор Зубков, Рәсәй Хөкүмәте рәйесенең беренсе урынбаҫары, Рәсәй президенты Дмитрий Медведев, Рәсәй президенты хакимиәте башлығы Сергей Собянин, хөкүмәт ағзалары, дуҫтары, коллегалары һәм Рәсәй Федерацияһының беренсе президенты менән эшләгән кешеләр ҡатнашты.
  • 2008 йылдың 23 апрелендә Урал дәүләт техник университетына Борис Ельцин исеме бирелде[70].
  • Ельциндың үлгән көнөң йылына, тыуған ауылы Буткала, атаһы төҙөгән йорт стенаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылды һәм бер урам «Ельцин исеме урамы» тип үҙгәртелде[71].
  • 2009 йылдың майында Санкт-Петербургта Б. Ельцин исемендәге Президент китапханаһы асылды.
  • Ҡырғыҙстандың баш ҡалаһы Бишкәктә Ҡырғыҙстан-Рәсәй славян университетыны Б. Ельцин исеме бирелде.
  • Ҡырғыҙстандың Ысыҡкүл өлкәһендә Тянь-Шандағы тау түбәһе Рәсәйҙең беренсе президенты исем йөрөтә (бейеклеге5168 метр).
  • 2011 йылдың 1 февралендә Екатеринбургта Борис Ельциндың 80 йәшлек юбилейы уңайынан "Демидов-Плаза"ла буласаҡ президент үҙәге янында скульптор Георгий Франгулян эшләгән һәйкәл ҡуйылды.
  • 2013 йылдың 22 авгусында Таллинда, Иҫке ҡаланың үҙәгендә, Эстония хөкүмәте бинаһы янында Нунне урамындағы таш стенаға Ельцин иҫтәлеклегенә таҡтаташ ҡуйылды. Скульптурала текст эстон, рус һәм инглиз телдәрендә яҙылған: «Рәсәйҙең беренсе президенты Борис Ельцин иҫтәлегенә 1990—1991 йылдарҙа Эстонияның бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеүгә индергән өлөшө өсөн». Барельефты эстония парламенты спикеры Эне Эргма һәм беренсе президенттың тол ҡатыны асты. Асыу тантанаһында Шулай уҡ Эстонияның мәғариф һәм фән министры Яак Аавиксоо, илдең өсөнсө президенты Арнольд Рюйтель, Таллинн мэры Эдгар Сависаар, Белоруссия Юғары Советының элекке рәйесе Станислав Шушкевич, 1990-сы йылдарҙағы билдәле Рәсәй сәйәсмәндәре Геннадий Бурбулис, Федор Шелов-Коведяев, башҡа дәүләт эшмәкәрҙәре ҡатнаша[72].
  • 2015 йылдың 25 ноябрендә Екатеринбургта Борис Ельциндың Президент үҙәге асылды. Үҙәкте асыуға 500-ҙән ашыу кеше саҡырылды: Рәсәй президенты Владимир Путин, премьер-министр Дмитрий Медведев, Борис Ельцин менән эшләгән дәүләт лидерҙары, билдәле сәйәсмәндәр, мәҙәниәт эшмәкәрҙәре, журналистар. Беренсе рәсәй президентын яҡындан белгән кешеләр — уның курсташтары, президент командаһы ағзалары, туғандары ла килде[73].

Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре

СССР һәм Рәсәй наградалары:

  • I дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2001 йылдың 12 июне) — Рәсәй дәүләтселеген булдырыуға һәм үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн.
  • Ленин ордены (1981 йылдың 30 ғинуары) — Коммунистар партияһы Һәм Совет дәүләте алдындағы ҡаҙаныштары һәм 50 йәше тулыу айҡанлы.
  • 2 Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены:
    • 1971 йылдың авгусында-биш йыллыҡ планды үтәүҙәге ҡаҙаныштары өсөн;
    • 1974 йылдың ғинуарында-Үрге Исәт металлургия заводының һалҡын прокат цехының беренсе сиратын төҙөүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн.
  • «Почёт Билдәһе» ордены (1966 йыл) — төҙөлөш буйынса ете йыллыҡ план заданиеларын үтәүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн.
  • «Ҡазандың 1000 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы (2006 йыл).
  • В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы (1969 йылдың ноябре).
  • «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә утыҙ йыл» юбилей миҙалы (1975 йылдың апреле)[85].
  • «СССР Ҡораллы Көстәренең 60 йыллығы» миҙалы (1978 йылдың ғинуары).
  • ВДНХ-ның Алтын миҙалы (1981 йылдың октябре).
  • «Халыҡ ополчениеһы тураһында иҫтәлеккә» миҙалы (2012 йылдың марты, үлгәндән һуң) Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булғандарҙың иҫтәлеген мәңгеләштереү эшенә ҙур өлөш индергәне, Рәсәй дәүләте тарихына һаҡсыл ҡарашы һәм Ватанды һаҡлауҙа конфликттарҙа һәләк булғандарҙың исемдәрен һаҡлауҙа ҙур ҡаҙаныштары өсөн.

Сит ил наградалары:

  • «Азатлыҡ Ҡалҡаны» миҙалы (Америка Ҡушма Штаттары).
  • Франциск Скорина ордены (Белоруссия, 1999 йылдың 31 декабре) — Белорус-Рәсәй хеҙмәттәшлеген үҫтереүгә һәм нығытыуға ҙур шәхси өлөш индергәне өсөн.
  • Алтын бөркөт ордены (Ҡаҙағстан, 1997 йыл).
  • I дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены (Украина, 22 ғинуар 2000 йыл) — Украин-Рәсәй хеҙмәттәшлеген үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн.
  • «Италия Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены сылбырында ҙур Тәре кавалеры (Италия, 1991 йыл).
  • I дәрәжә Өс йондоҙ ордены (Латвия, 2006 йыл).
  • «Вифлеем-2000» миҙалы (Фәләстин автономияһы, 2000 йыл).
  • Почётлы легион орденының ҙур тәреһе кавалеры (Франция).
  • I дәрәжә Изге Өмөт ордены (КАР, 1999 йыл).
  • Хәтер миҙалы 13 ғинуар (Литва, 1992 йылдың 9 ғинуары).
  • Витис Тәреһе орденының ҙур тәреһе (Литва, 2011 йылдың 10 июне, үлгәндән һуң).
  • «Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены (ПМР, 2001 йылдың 18 октябре).
  • Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең почет билдәһе (2002 йыл).

Б. Н. Ельцин китаптары

Б. Н. Ельцин дүрт китап авторы (һуңғы өсәүһе журналист, хакимиәт етәксеһе Һәм Ельциндың кейәүе Валентин Юмашев тарафынан редакторлыҡ эшкәртеүендә нәшер ителгән):

  • Б. Н. Ельцин. Средний Урал: рубежи созидания. Свердловск, Средне-Уральское книжное издательство, 1981. — 160 стр[74].
  • «Исповедь на заданную тему» (Москва. Издательство «ПИК», 1990 г.)[17] — автобиография, сәйәси кредо һәм халыҡ депутаттарын һайлауҙа Ельциндың һайлау кампанияһы тураһында китап.
  • «Записки президента» (1994)[75]. — президент яҙған китапта 1990-93 йылдарҙағы президент һайлауҙары, август путчы (ГКЧП), СССР тарҡалыуы, иҡтисади реформалар башланыуы, 1992-93 йылдарҙағы конституцион көрсөк, 1993 йылдың 21 сентябренән 4 октябренә тиклемге ваҡиғалар (халыҡ депутаттары съезы һәм Юғары Совет тарҡалыуы) тураһында бәйән ителә.
  • «Президентский марафон» (2000)[76] — отставкаға киткәс китапта икенсе президент һайлауҙары һәм икенсе президент срогы тураһында бәйән ителә.

Фильмография

Нәфис фильмдар

  • «Проект „Ельцин“» (Spinning Boris), 2003 год, режиссёр Роджер Споттисвуд — америка фильмы, 1996 йылғы президент һайлауҙары ваҡытында Б. Ельцин штабында америка пиарсыларының эше тураһында.

Документаль фильмдар

  • «Пример интонации» (Россия, Александр Сокуров, 1991)[77][78].
  • «Царь Борис» (Великобритания, ВВС, 1997).
  • «Президент Всея Руси» (Россия, НТВ, 1999—2000)[79].
  • «Б. Н.» (Россия, ВГТРК, 2006)[80].
  • «Борис Ельцин. Прощание с эпохой» (Россия,ТВЦ,2007)[81].
  • «Борис Ельцин. Жизнь и судьба» (Россия, ВГТРК, 2011).
  • «Борис Ельцин. Первый» (Россия, Первый канал, 2011).
  • «Борис Ельцин. Отступать нельзя» (Россия, Первый канал, 2016)[82].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Ельцин, Борис Николаевич // Кто есть кто в России и в ближнем зарубежье: Справочник. — М: Издательский дом «Новое время», «Всё для Вас», 1993, С. 232—233 — ISBN 5-86564-033-X
  2. ↑ 1 2 Boris Yeltsin // Encyclopædia Britannica (ингл.)
  3. ↑ 1 2 Boris Jelzin // Brockhaus Enzyklopädie (нем.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
  4. ↑ Deutsche Nationalbibliothek, Staatsbibliothek zu Berlin, Bayerische Staatsbibliothek, Österreichische Nationalbibliothek Record #118900048 // Gemeinsame Normdatei (нем.) — 2012—2016.
  5. ↑ Указ Президента РСФСР «Об организации работы Правительства РСФСР в условиях экономической реформы». № 172 - Документ - Архив Егора Гайдара - база данных документов. gaidar-arc.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 декабрь 2019. Архивировано из оригинала 4 ноябрь 2016 года.
  6. ↑ УКАЗ Президента РФ от 15.06.1992 № 633 «ОБ ИСПОЛНЯЮЩЕМ ОБЯЗАННОСТИ ПРЕДСЕДАТЕЛЯ ПРАВИТЕЛЬСТВА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 август 2015. Архивировано из оригинала 4 март 2016 года.
  7. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Ельцин, Борис Николаевич. Президент России. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 апрель 2024.
  8. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Ельцин Борис. История.РФ. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 апрель 2024.
  9. ↑ Московские могилы. Ельцина К.В. moscow-tombs.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 декабрь 2019. Архивировано 5 декабрь 2019 года.
  10. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Б. Минаев. Ельцин. — М.: Молодая гвардия, 2010. — (ЖЗЛ).
  11. ↑ 1 2 Ельцин, Борис. Lenta.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 декабрь 2019. Архивировано 8 июнь 2019 года.
  12. ↑ Ельцин Николай Игнатьевич. Бессмертный барак. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 декабрь 2019. Архивировано 8 декабрь 2019 года.
  13. ↑ vvr2a. Ельцин Николай Игнатьевич (1906-1977). Москва-Волга (6 май 2017). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 декабрь 2019. Архивировано 30 декабрь 2019 года.
  14. ↑ Кем был отец Бориса Ельцына. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 февраль 2017. Архивировано из оригинала 24 февраль 2017 года.
  15. ↑ Кузнецов Г., Игнатьева И. Подаренную Ельциными квартиру Суховым придётся подождать // Вечерняя Казань. — 1999. — № 139 (1 сентября). — С. 1.
  16. ↑ Владимир Максимович Михайлюк. Не один пуд соли. Березники в судьбе России / Т. К. Бекетова, зам. главы администрации г. Березники. — М 69. — Пермь: "Пушка", 1997. — С. 193. — 368 с.
  17. ↑ 1 2 3 4 5 6 Б. Н. Ельцин. Исповедь на заданную тему. — М.: Советско-британская творческая ассоциация «Огонёк» — «Вариант», 1990.
  18. ↑
    Бәлки, был хикәйәне аллегория тип аңларға кәрәктер. Бик күп сәйерлектәр: сиркәүҙә ҡарауылсы урап үткәнсе рәшәткәне бысыуы ауыр, гранаталар запал менән һаҡланмай, ҡулда шартлаған граната ике бармағын ғына түгел, ә башҡа бер нәмәне лә өҙөп ала.

    — С. Г. Кара-Мурза «Советская цивилизация» (том II)
  19. ↑ Фотокопия собственноручно заполненной 8 апреля 1955 года автобиографии Ельцина опубликована на ненумерованой вклейке перед страницей 65: Ельцин Б. Н. Исповедь на заданную тему. — М.: Синдбад, 2015.
  20. ↑ Загадка фотографии Бориса Ельцина. Курган и курганцы (6 июнь 2018). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 декабрь 2019. Архивировано 4 май 2019 года.
  21. ↑ 1 2 3 4 Ельцин, Борис Николаевич — ПЕРСОНА ТАСС. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 июнь 2021. Архивировано 13 май 2021 года.
  22. ↑ Новодевичье кладбище готовили к церемонии всю ночь | Статьи | Известия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 июнь 2021. Архивировано 24 июнь 2021 года.
  23. ↑ Владимир Прибыловский. Президент России Борис Ельцин. — Независимая газета, 04.07.1996
  24. ↑ * Г. Соколова. Как «уральский БАМ» стал самой популярной дорогой в области Архивная копия от 7 август 2021 на Wayback Machine // Сетевое издание «Областная газета» (27 ноября 2018)
  25. ↑ Григорий Каёта, Анатолий Кириллов. За всё в ответе, Областная газета. 4 ғинуар 2011 тикшерелгән.
  26. ↑ Горбачев Михаил Сергеевич. Глава 12. Решающий шаг. Дело Ельцина // Жизнь и реформы. Книга 1. — М.: Новости, 1995. — 596,[1] с. — ISBN 5-7020-0953-3.
  27. ↑ Вадим Белоцерковский. Ельцин. Жизнь «над пропастью во лжи». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 август 2007. Архивировано из оригинала 3 февраль 2007 года.
  28. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 23 мая 1989 года № 10487—XI. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 апрель 2017. Архивировано 4 апрель 2017 года.
  29. ↑ Постановление Съезда народных депутатов СССР от 26 декабря 1990 г. № 1866-I «О сложении полномочий членов Верховного Совета СССР, обратившихся с личными заявлениями о выходе из его состава»
  30. ↑ Как американский супермаркет сделал Ельцина антисоветчиком Архивная копия от 27 апрель 2017 на Wayback Machine (Александр Ольбик һәм Ельциндың ярҙамсыһы Лев Сухановтың 1992 йылда Ригала баҫылған «Борис Ельцин менән өс йыл» китабынан өҙөктәр)
  31. ↑ Boris Yeltsin Visits Hopkins on His First Trip to the U.S. Архивная копия от 6 август 2011 на Wayback Machine Yeltsin fuels reports of drunken behavior during press conference at the University.
  32. ↑ Постановление Верховного Совета Российской Федерации от 11 июня 1992 г. № 2981-I «О праздничном дне 12 июня». www.innovbusiness.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 декабрь 2019. Архивировано из оригинала 3 июнь 2011 года.
  33. ↑ Известия, 8 августа 1990
  34. ↑ Загадочная история Бориса Ельцина. Mir24. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 декабрь 2019. Архивировано 29 октябрь 2019 года.
  35. ↑ Союз можно было сохранить. Белая книга: Документы и факты о политике М. С. Горбачёва по реформированию и сохранению многонационального государства. М.: АПРЕЛЬ-85, 1995., c. 110—111
  36. ↑ Постановление СНД СССР от 24 декабря 1990 года № 1853-1 «О сохранении Союза ССР как обновлённой федерации равноправных суверенных республик» // Ведомости СНД и ВС СССР. — 1990. — № 52. — ст. 1158.
  37. ↑ О мерах по обеспечению проведения референдума СССР и референдума РСФСР 17 марта 1991 года. pravo.gov.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 август 2021. Архивировано 19 август 2021 года.
  38. ↑ О Президенте РСФСР. pravo.gov.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 август 2021. Архивировано 19 август 2021 года.
  39. ↑ История должности президента России. Досье. ТАСС. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 август 2021. Архивировано 19 август 2021 года.
  40. ↑ 13-е заседание V Съезда народных депутатов РСФСР. 28 октября 1991 года. Фонд Егора Гайдара. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 август 2021. Архивировано 19 август 2021 года.
  41. ↑ Сообщение Центральной комиссии всероссийского референдума об итогах референдума, состоявшегося 25 апреля 1993 года // Российская газета. 1993. 6 мая
  42. ↑ Указы Президента Российской Федерации:
    • от 31 августа 1995 г. № 889 «О порядке передачи в залог акций, находящихся в федеральной собственности»,
    • от 30 сентября 1995 г. № 986 «О порядке принятия решений об управлении и распоряжении находящимися в федеральной собственности акциями»,
    • от 02 ноября 1995 г. № 1067 «О сроках реализации акций, находящихся в федеральной собственности и передаваемых в залог в 1995 году»,
    • от 07 декабря 1995 г. № 1230 «Вопросы передачи в 1995 году в залог акций, находящихся в федеральной собственности».
  43. ↑ 1 2 2.2.3. Необоснованное занижение цены продаваемых государственных активов, притворность конкурсов, низкая результативность продаж Архивная копия от 20 август 2021 на Wayback Machine // Анализ процессов приватизации государственной собственности в Российской Федерации за период 1993—2003 годы (экспертно-аналитическое мероприятие) / Руководитель рабочей группы — председатель Счётной палаты Российской Федерации С. В. Степашин. — М.: Издательство «Олита», 2004.
  44. ↑ Залоговые аукционы в России в ноябре-декабре 1995 года. ТАСС. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 август 2021. Архивировано 20 август 2021 года.
  45. ↑ Кампания, собравшаяся на кухне. КоммерсантЪ (15 февраль 2016). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 август 2021. Архивировано 7 август 2020 года.
  46. ↑ «Ельцин не хотел идти на второй срок». Бывший глава АП Сергей Филатов о работе с Ельциным и об интригах в его окружении. Лента.ру (13 октябрь 2015). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 июль 2020. Архивировано 25 февраль 2021 года.
  47. ↑ Дмитрий Горностаев. Борис Ельциндың зыяраты. ng.ru. Независимая газета (6 ғинуар 2000). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 март 2021. Архивировано 18 май 2021 года.
  48. ↑ Ельцинға ла пенсия кисектерелгән. Туғыҙ йылға. «Коммерсантъ» гәзите, № 59 (1944), 06.04.2000. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 сентябрь 2011. Архивировано 4 март 2016 года.
  49. ↑ Рәсәй Президенты
  50. ↑ Ельцин үҙенең "президент марафонын" тәҡдим итте (ингл.). www.ng.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 август 2021. Архивировано 10 февраль 2022 года.
  51. ↑ Благотворительный фонд Ельцина. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 июль 2020. Архивировано 7 август 2020 года.
  52. ↑ «Пик Ельцина» — вершина в горах Алатау. yeltsincenter.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 28 февраль 2012. Архивировано 27 май 2012 года.
  53. ↑ Указ Президента КР от 8 сентября 2004 года № 293 "О присвоении имени первого Президента Российской Федерации Б. Н. Ельцина Кыргызско-Российскому (Славянскому) университету". Министерство юстиции Киргизии. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 август 2021. Архивировано 8 август 2021 года.
  54. ↑ В Баку прибыл Борис Ельцин  (рус.), Day.Az (7 апрель 2005). 16 июнь 2017 тикшерелгән.
  55. ↑ Азербайджанские каникулы Бориса Ельцина (ингл.). www.ng.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 август 2021. Архивировано 8 август 2021 года.
  56. ↑ В Баку состоялась встреча И. Алиева и Б.Ельцина  (рус.), Day.Az (8 апрель 2005). 16 июнь 2017 тикшерелгән.
  57. ↑ ntv.ru. Ельцин приехал в гости к Алиеву (ингл.). НТВ. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 июнь 2017. Архивировано 13 декабрь 2017 года.
  58. ↑ Дмитрий Горностаев. Травма номер один. Коммерсантъ (8 сентябрь 2005). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 март 2021. Архивировано 17 ғинуар 2021 года.
  59. ↑ 1 2 Ельцин вновь в Кремле (билдәһеҙ). trud.ru (2 февраль 2006). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 август 2021. Архивировано 8 август 2021 года.
  60. ↑ Борис Ельцин отметил своё 75-летие в Кремле. www.mk.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 август 2021. Архивировано 8 август 2021 года.
  61. ↑ Путин вручил кремлёвским воинам новое Боевое знамя. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 май 2016. Архивировано 20 сентябрь 2016 года.
  62. ↑ Названа причина смерти Бориса Ельцина Архивная копия от 28 май 2007 на Wayback Machine РИА «Новости», 23 апреля 2007
  63. ↑ Церковное сообщество удивлено тем, как отпевали первого российского президента. Агентство REGNUM. 25.04.2007. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 июль 2020. Архивировано 25 февраль 2021 года.
  64. ↑ Россия Ельцина Архивная копия от 17 апрель 2012 на Wayback Machine // The Wall Street Journal, 24 апреля 2007, перевод на русский
  65. ↑ Разрушитель, а не строитель // The Guardian, 29 августа 2007
  66. ↑ Борис Ельцин Архивная копия от 9 сентябрь 2016 на Wayback Machine // The Washington Post, 24 апреля 2007,перевод на русский
  67. ↑ Председатель КНР Цзян Цзэминь пожелал Ельцину исполнения 10 тысяч желаний Архивная копия от 7 март 2014 на Wayback Machine 02.02.2001
  68. ↑ У Ельцина появился третий правнук. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 июнь 2019. Архивировано 6 сентябрь 2017 года.
  69. ↑ Одна из улиц Екатеринбурга названа в честь Бориса Ельцина (видео). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 апрель 2008. Архивировано 27 апрель 2008 года.
  70. ↑ Взгляд. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 июль 2020. Архивировано 29 июль 2020 года.
  71. ↑ В родном селе Бориса Ельцина открыли мемориальную доску. РИА Новости (24 апрель 2008). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2010. Архивировано 22 август 2011 года.
  72. ↑ Барельеф первому президенту РФ Борису Ельцину открыт в Таллине. РИА "Новости" (22 август 2013). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 август 2013. Архивировано 25 август 2013 года.
  73. ↑ 25 ноября в Екатеринбурге открылся Президентский центр Бориса Ельцина. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 июль 2020. Архивировано 14 апрель 2016 года.
  74. ↑ Книги, посвящённые деятельности Б.Н.Ельцина | Уральский Центр Бориса Николаевича Ельцина. ural-yeltsin.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 декабрь 2019. Архивировано 22 март 2019 года.
  75. ↑ Борис Николаевич Ельцин. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 июнь 2021. Архивировано 24 июнь 2021 года.
  76. ↑ Ельцин Б. Н. Президентский марафон. — М.: АСТ, 2000. — ISBN 5-17-003500-4.
  77. ↑ Пример интонации. sokurov.spb.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 28 февраль 2023.
  78. ↑ Дни Александра Сокурова. «Пример интонации»​. Ельцин Центр. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 28 февраль 2023.
  79. ↑ Фильм телекомпании НТВ «Президент всея Руси» | Ельцин Центр. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 июнь 2021. Архивировано 24 июнь 2021 года.
  80. ↑ «Б. Н.» Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 февраль 2020. Архивировано 26 февраль 2020 года.
  81. ↑ «Борис Ельцин. Прощание с эпохой» | Ельцин Центр. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 июнь 2021. Архивировано 24 июнь 2021 года.
  82. ↑ «Борис Ельцин. Отступать нельзя». Документальный фильм. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 сентябрь 2021. Архивировано 10 февраль 2022 года.

Комментарийҙар

  1. ↑ 22 сентября 1993 года, в ходе острого противостояния между президентом Ельциным и законодательной властью (Верховным Советом и Съездом народных депутатов), Верховный Совет, о роспуске которого Ельцин объявил своим указом, в ответ принял постановление о прекращении полномочий президента. Временно исполняющим обязанности президента был назначен вице-президент Александр Руцкой. Борис Ельцин, которого поддержало правительство и руководство силовых ведомств, отказался уступить власть. Двухнедельное противостояние между ветвями власти завершилось вооружёнными столкновениями, массовым кровопролитием в центре Москвы и разгромом парламента.

Категориялар