Һыу аҫты кәмәһендә хеҙмәт итеүсе моряктар көнө

Һыу аҫты кәмәһендә хеҙмәт итеүсе моряктар көнө тарихы XX быуат башында Рәсәй флоты составында һыу аҫты көстәренең булдырылыуы менән бәйле. 1906 йылдың 6 мартында (яңы стиль буйынса — 19 мартта) император Николай II хәрби флот составына хәрби караптарҙың яңы класы — һыу аҫты кәмәләрен индереү тураһындағы ҡарарҙы раҫлай. Ошо мәлдән һыу аҫты караптары мина йөрөтөүсе булып иҫәпләнеүҙән туҡтай һәм үҙ аллы категорияға ҡарай башлай, ватан һыу аҫты көстәре тарихына нигеҙ һалына.

Был ваҡытҡа рус флотында тәжрибә рәүешендә һәм даими төҙөлгән субмариналар була. Улар иҫәбенә «Дельфин», «Форель», шулай уҡ «Касатка», «Сом», «Осетр» тибындағы кәмәләр инә. Был караптарҙың бер өлөшө элек, ундағы ҡоралдар яңы һәм йәшерен булғанлыҡтан, документтар буйынса мина йөрөтөүселәр тип һанала^[2].

Һыу аҫты флотын үҫтереү махсус рәүештә кадрҙар әҙерләү системаһын булдырыуҙы талап итә. 1906 йылда Лиепаяла, Император Александр III порты янында, һыу аҫтында йөҙөү буйынса уҡыу отряды барлыҡҡа килә, унда субмариналарҙа хеҙмәт итеү өсөн тәүге офицер һәм матрос экипаждары әҙерләнә.

Беренсе донъя һуғышы йылдарында уҡ Балтик һәм Ҡара Диңгеҙ флоттарының рус һыу аҫты кәмәләре дошмандың судноларына ҡаршы хәрби хәрәкәттәр алып бара, уларҙың Балтик диңгеҙенә сығыу юлын блокадалауға маташыуына ҡаршы тора^[3].

Бөйөк Ватан һуғышы осоронда совет һыу аҫты көстәре бөтә диңгеҙҙәрҙә дошман конвойына һәм караптарына һөжүм итә; Балтик флоты һыу аҫты кәмәләре генә 70-кә яҡын судноны һәм карапты батыра, шул уҡ ваҡытта үҙҙәре лә ауыр юғалтыуҙар кисерә.

1950 йылдарҙа атом һыу аҫты кәмәләрен төҙөү башлана: «Ленин комсомолы» К‑3 беренсе совет атом субмаринаһы 1955 йылда төҙөлә башлай, 1957 йылда һыуға төшөрөлә һәм 1958 йылда, ватан флоты тарихында тәүге тапҡыр атом энергетикаһы ҡулайламаһы урынлаштырылып, диңгеҙгә сыға^[4].

«Һалҡын һуғыш» аҙағына СССР Хәрби‑диңгеҙ флотының һыу аҫты көстәренә дизель-электр һәм атом кәмәләренең ҙур төркөмө, шул иҫәптән стратегик тәғәйенләнештәге ракета йөрөтөүселәр инә.

Һыу аҫты кәмәһендә хеҙмәт итеүсе моряктар көнө рәсми рәүештә Рәсәй Федерацияһында билдәләнә башлай. 1996 йылдың 15 июлендә Рәсәй Хәрби-диңгеҙ флотының баш командующийы Феликс Громовтың 253-сө бойороғо менән йыл һайын 19 мартта Һыу аҫты кәмәһендә хеҙмәт итеүсе моряктар көнөн байрам итеү нығытыла.

Байрам көнөндә Рәсәй Хәрби-диңгеҙ флоты командованиеһы һыу аҫты көстәренең шәхси составын һәм һыу аҫты кәмәһендә хеҙмәт иткән моряк ветерандарҙы ҡотлай, ҡотлау телеграммаларын һәм бойороҡтарын уҡып ишеттерә. Караптарҙа һәм яр буйы частарында тантаналы саралар үткәрелә, йыл йомғаҡтары буйынса хәрби һәм уҡыу-хәрби әҙерлектә айырылып торған хәрбиҙәрҙе дәртләндереү тураһында бойороҡтар еткерелә.

Офицерҙарҙың гарнизон йорттарында, хәрби частарҙың клубтарында, музейҙарҙа һәм хәрби-патриотик үҙәктәрҙә тематик кисәләр, концерттар, һыу аҫты флоты тарихы буйынса лекциялар уҙғарыла һәм һыу аҫты кәмәләрендә хеҙмәт итеү тураһында документаль фильмдар күрһәтелә. Ҡайһы бер осраҡтарҙа тантаналар шефлыҡҡа алынған ҡалаларҙа йәшәүселәр һәм хәрбиҙәрҙең ғаиләләре өсөн асыҡ ишектәр көнө менән бергә үткәрелә^[5].

Шулай уҡ һыу аҫты кәмәһендә хеҙмәт иткәндә һәләк булған моряктар хөрмәтенә митингылар һәм иҫтәлекле саралар үткәрелә. Һыу аҫты көстәренә арналған һәйкәлдәргә һәм мемориалдарға веноктар һәм сәскәләр һалына, бер минут тынлыҡ иғлан ителә, походтарҙан әйләнеп ҡайтмаған экипаждарҙың исемдәре һанап сығыла. Бындай саралар ҙур диңгеҙ үҙәктәрендә лә, бәләкәй гарнизондарҙа ла ойошторола.

Рәсми сараларҙың күпселеге режимлы объекттарҙа үткәрелә һәм киң йәмәғәтселек өсөн асыҡ түгел, әммә һыу аҫты көстәре тарихы һәм субмариналар базаһы менән бәйле ҡалаларҙа байрам итеүҙең үҙ гражданлыҡ традицияһы барлыҡҡа килгән. Бындай ҡалаларҙа йәшәүселәр һәм ҡунаҡтар һыу аҫты кәмәһендә хеҙмәт итеүсе моряктар көнөнә арналған митингыларҙа, сәскәләр һалыуҙа, экскурсияларҙа һәм иҫтәлекле акцияларҙа ҡатнаша ала^[6].

Санкт-Петербургта һәм уның яҡын тирәһендә һыу аҫты кәмәһендә хеҙмәт итеүсе моряктар иҫтәлегенә саралар «һәләк булған һыу аҫты кәмәләрендә хеҙмәт итеүселәр иҫтәлегенә» асылған Сестрорецк ҡалаһындағы мемориаль ҡыңғырау манараһы янында уҙа. 19 мартта унда матәм саралары һәм тантаналар, митингылар ойошторола һәм сәскәләр һалына.

Калининградта байрам саралары йола буйынса яр буйҙарында һәм һыу аҫты флоты менән бәйле һәйкәлдәр янында үтә. Мәҫәлән, Түбәнге күл буйындағы һыу аҫты кәмәһе һәйкәле янына митингыла һәм сәскәләр һалыуҙа ҡатнашыу өсөн ветерандар ойошмалары вәкилдәре һәм ғәмәлдәге хәрбиҙәр килә. Ҡалала диңгеҙ музей комплексы урынлашҡан, унда килеүселәргә тематик программалар, шулай уҡ музейҙың байрамға арналған мәғрифәтселек саралары үткән «Б-413» һыу аҫты кәмәһенә инеп ҡарарға тәҡдим ителә^[7].

Төньяҡ флот ҡалаларында был көндә йыш ҡына һәләк булған һыу аҫты кәмәләре экипаждарын иҫкә алыу менән бәйле. Мурманскиҙа 19 мартта Һыуҙағы спас ғибәҙәтханаһында һәләк булған һыу аҫты кәмәләрендәге һәләк булған хәрбиҙәрҙе иҫкә алып ғибәҙәт ҡылалар, шунан һуң ҡатнашыусылар иҫтәлекле объект булған «Курск» һыу аҫты кәмәһе рубкаһына бара һәм унда сәскә һала.

Түбәнге Новгородта Һыу аҫты кәмәһендә хеҙмәт итеүсе моряктар көнөн Түбәнге Новгород кремле биләмәһендә «С-13» һыу аҫты кәмәһенә ҡуйылған һәйкәл янында билдәләйҙәр. Ҡаланың үҙ диңгеҙ порты юҡ, әммә төбәк традицион рәүештә суднолар төҙөү һәм һыу аҫты кәмәләре өсөн компоненттар уйлап табыуҙа һәм эшләүҙә ҡатнашҡан оборона-сәнәғәт комплексы предприятиелары менән бәйле. Һәйкәл янындағы митингыларҙан тыш, батырлыҡ дәрестәре, ветерандар менән осрашыуҙар һәм уҡыу йорттарында патриотик саралар уҙғарыла.

Һыу аҫты кәмәләрендә хеҙмәт итеүселәр хөрмәтенә иҫтәлекле акциялар диңгеҙгә туранан-тура сығыу юлы булмаған, әммә хәрби хеҙмәт йәки шәхси составтың сығышы буйынса флот менән бәйле булған башҡа ҡалаларҙа ла үткәрелә. Тверь ҡалаһында һыу аҫты кәмәһендә хеҙмәт итеүсе моряктар һәйкәленә ветерандар һәм флот традицияларын хөрмәт иткән кешеләр килә; унда осрашып, сәскә һалалар һәм аралашалар. Тымыҡ океан флоты урынлашҡан төбәктәрҙә лә күмәк тантаналар уҙа. Камчатканың атом һыу аҫты кәмәләре базаһы урынлашҡан Вилючинск ҡалаһындағы үҙәк майҙандарҙа митингылар, концерттар һәм ижади коллективтарҙың сығыштары үтә.

Владивостокта байрам ойошторолған урындарҙың береһе булып «Һыу аҫты йөҙөүе пионерҙары» мемориалы тора, уға флот вәкилдәре, ветерандар һәм ҡала халҡы сәскәләр һәм веноктар һала.