Ат (башҡорт мифологияһында)
Башҡорт мифологияһында ат (рус. Конь в башкирской мифологии) — башҡорт мифологияһында һәм традицион донъяға ҡарашында айырым әһәмиәткә эйә изге хайуан, тотемик образ, шулай уҡ кеше яҙмышына йоғонто яһаусы ҡурсалаусы һәм ярҙамсы рухи көс символы. Ат образы башҡорт халыҡ ижадының төрлө жанрҙарында — эпостарҙа, әкиәттәрҙә, легенда һәм риүәйәттәрҙә, мәҡәл-әйтемдәрҙә киң сағылыш таба[1].
Дөйөм характеристика
Башҡорт мифологияһында ат кешенең иң яҡын юлдашы, кәңәшсеһе һәм һаҡлаусыһы итеп ҡарала. Ул батырҙарға юл күрһәтеүсе, хәүефтән ҡотҡарыусы, дошманға ҡаршы көрәштә ярҙамсы булараҡ сығыш яһай[2]. Ҡайһы бер мифологик сюжеттарҙа ат кеше нәҫеленең башланғысы, йәғни тотемы булараҡ күҙаллана[1].
Халыҡ ышаныуҙары буйынса, аттарҙың сығышы Юғары (күк) һәм Түбәнге (һыу аҫты, теге донъя) донъялар менән бәйле[3]. Батырҙарҙың аттары йыш ҡына илаһи көстәрҙән — күк хужаларынан йәки һыу эйәләренән бүләк итеп бирелә.
Ат культы
Ат башҡорттарҙа иң изге хайуандарҙың береһе булып иҫәпләнә. Уға табыныу боронғо дәүерҙәрҙән үк билдәле һәм археологик, этнографик материалдар менән раҫлана. Иртә тимер быуатта Көньяҡ Урал төрки ҡәбиләләрендә батырҙарҙы аттары менән бергә ерләү йолаһы таралған булған[3].
Ат культы уның тән өлөштәренә һәм уға бәйле предметтарға магик көс бирелеүе менән тығыҙ бәйле. Ышаныуҙар буйынса:
- ат күҙе йәшерен нәмәләрҙе күрә ала;
- тиреһе, күбеге, тире һәм ҡылы дауалау көсөнә эйә;
- ат тиреһе һеңгән ҡамсы яуыз рухтарға һәм йыландарға ҡаршы ҡулланыла[2].
Мифологик образдар
Башҡорт фольклорында аттың бер нисә төп мифологик образы билдәле:
Толпар — ҡанатлы ат, ғәҙәттән тыш тиҙлеккә эйә булған тылсымлы ат. Ул батырҙы ҡотҡара, алыҫ араларҙы еңел үтә, ҡайһы саҡ кеше телендә һөйләшә[1].
Аҡ төҫтәге күк аты — изгелек, нур һәм илаһи ярҙам символы. Ул батырға күктән төшкән бүләк булараҡ бирелә һәм уға ғәжәйеп көс өҫтәй[2].
Ҡара төҫтәге аттар йыш ҡына һыу аҫты донъяһы менән бәйле. Риүәйәттәрҙә улар күлдәрҙән сығып, кешеләргә хеҙмәт итә йәки батырҙарға ярҙамға килә[3].
Тотемик ҡараштар
Магик һәм һаҡлағыс функциялар
Ат менән бәйле күп кенә йолалар һәм хөрәфәттәр һаҡланған:
- ат баш һөйәген кәртәгә, умартаға йәки йортҡа элеп ҡуйыу — күҙ тейеүҙән һаҡлау сараһы;
- дағаны тупһаға ҡағыу — өйҙө яуыз рухтарҙан һаҡлау;
- атты өйгә индереү — ен-шайтандарҙы ҡыуыу ысулы;
- ат ҡылынан үрелгән бау — һаҡлағыс предмет[3][4].
Ат шулай уҡ сирҙәрҙе дауалауҙа ҡулланылған: уның тиреһе, тиреһе, тиҙәге һәм боҫо халыҡ медицинаһында файҙаланылған[2].
Фольклорҙа сағылышы
Ат образы башҡорт эпостарында һәм риүәйәттәрендә мөһим урын биләй. Ул батырҙың айырылғыһыҙ юлдашы, ҡайһы саҡта үҙаллы герой булараҡ сығыш яһай. Ат батырға аҡыллы кәңәш бирә, уның яҙмышын билдәләй һәм ауыр хәлдәрҙән алып сыға.
Атҡа бәйле фразеологизмдар, мәҡәл-әйтемдәр башҡорт телендә киң таралған, был уның халыҡ тормошонда һәм аңында ҙур роль уйнауын күрһәтә[2].
Галерея
Иҫкәрмәләр
- ↑ 1 2 3 4 Хисамитдинова Ф.Ғ. Башҡорт мифологияһы һүҙлеге (баш.). — Өфө: Рәсәй фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге. Тарих, тел һәм әҙәбит институты, 2015. — 412 с. — ISBN 978-5-91608-125-1.
- ↑ 1 2 3 4 5 Сагитов М. М. Вопросы башкирской фольклористики. — БФАН СССР, 1978. — 117 с.
- ↑ 1 2 3 4 Сулейманова, М.Н. Доисламские верования и обряды башкир. — Уфа: РИО БашГУ, 2005. — 146 с. — ISBN 5-7477-1199-7.
- ↑ 1 2 Илимбетова А. Ф. Культ коня в мифологии башкир // Бельские просторы : литературно-художественный и общественно-политический журнал. — 2024. — 24 июнь.
Әҙәбиәт
- Илимбетова А. Ф. Культ животных у башкир: история и современность. — Уфа: Российская акад. наук, Уфимский науч. центр, Ин-т истории, яз. и лит., 2009. — 206 с. — ISBN 978-5-91608-035-3. (Тикшерелеү көнө: 23 март 2026)
- Хисамитдинова, Ф. Г. Словарь башкирской мифологии. — Уфа: Китап, 2019. — 432 с. — ISBN 978-5-295-07176-8. (Тикшерелеү көнө: 23 март 2026)
Һылтанмалар
- Ат культы. Башҡорт энциклопедияһы: 7 томда (Тикшерелеү көнө: 23 март 2026)
