Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Ҡаҙағстан башҡорттары

Ҡаҙағстан башҡорттары (рус. Башкиры в Казахстане, ҡаҙ. Қазақстандығы башқұрттары) — Ҡаҙағстанда халыҡ һаны буйынса 18-се урында торған халыҡ. Ҡаҙағстан һан буйынса иң ҙур башҡорт диаспораһы йәшәгән Рәсәйҙән һуң икенсе ил. 2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, уларҙың һаны 17 мең кеше тәшкил итә.

Тарихы

Ҡаҙағстанда йәшәгән башҡорттарҙың тарихы бронза дәүерендә үк башлана[2]. Ҡаҙаҡ һәм башҡорт халыҡтарының формалашыуына төрки телле ҡәбиләләр йоғонто яһай: табын, тама, тиләү, таз, тана, көрәйәт, яғалбайлы, ҡаңлы, маскар, дулат, уйсын, увак, гәрә һәм ҡыпсаҡ.

Хәҙерге Ҡаҙағстан территорияһына башҡорттарҙың сираттағы күсенеүе XVIII быуатҡа ҡарай. 1755 йылда Батырша етәкселегендәге Рәсәй империяһының колониаль сәйәсәтенә ҡаршы башҡорт халҡының ҙур ихтилалы тар-мар ителгәс, Кесе Жуз ерҙәренә 50 мең башҡорт күсенә. Уларҙың бер өлөшө, батша хөкүмәтенең ҡаты язалау сараларынан ҡурҡып, ҡаҙаҡтар араһында һыйыныу урыны таба. 1897 йылда Ҡаҙағстанда 2528 башҡорт йәшәгән.

1918 йылдың 15—17 майында Ҡостанайҙа башҡорт һәм ҡаҙаҡ милли хәрәкәттәре (Алаш автономияһы) вәкилдәренең берлектә контрреволюцион көрәш ойоштороу мәсьәләләре тикшерелә. 1918 йылдың август аҙағында — сентябрь башында Һамарҙа Башҡортостан, Ҡаҙағстан һәм Урта Азия хөкүмәттәре кәңәшмәләре үтә, унда күрһәтелгән төбәктәр халыҡтарының бөтә контрреволюцион көстәрен «Көнсығыш Рәсәй Союзы» составында «көньяҡ-көнсығыш мосолман өлкәләре Федерацияһына» берләштерергә ҡарар ителә (унда шулай уҡ Себер һәм Комуч хөкүмәттәре, Урал һәм Ырымбур казактары контроле аҫтындағы территориялар инергә тейеш). Бынан тыш, Алаш-Урҙа ҡораллы көстәрен Һәм Башҡорт хөкүмәтен берҙәм корпусҡа берләштереү планлаштырыла[3].

1919 йылда Милләттәр Халыҡ Комиссариатына, һуңынан РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советына Ҡаҙаҡ-Башҡорт Совет Республикаһын булдырыу проекты тәҡдим ителә. Проектҡа ярашлы, Башҡортостан һәм Ҡаҙағстан нигеҙендә баш ҡалаһы Ырымбурҙа булған Ҡырғыҙ-Башҡорт Совет Республикаһын булдырыу күҙ уңында тотола. Республика власы органдарында башҡорт һәм ҡаҙаҡтың тигеҙ вәкиллеге принцибы иғлан ителә. 1919 йылдың 16 декабрендә проект кире ҡағыла[4].

1950-се йылдарҙа башҡорттар, СССР-ҙың башҡа халыҡтары кеүек үк, Ҡаҙаҡ ССР-ының төньяҡ төбәктәренә сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереүгә бәйле килә.

Халыҡ һаны динамикаһы

  • 2258 (1897)
  • 3450 (1939)[5]
  • 8742 (1959)[6]
  • 21 442 (1970)[7]
  • 32 499 (1979)[8]
  • 41 847 (1989)[9]
  • 23 200 (2002)
  • 17 263 (2009)[10]

Ойошмалар

Ҡаҙағстанда татар һәм башҡорт йәмәғәт һәм мәҙәни үҙәктәрен берләштергән «Иҙел» Ассоциацияһы бар. Шулай уҡ Ҡаҙағстан халҡы ассамблеяһы составына ингән «Таң» мәҙәни үҙәге эшләй.[11].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ https://stat.gov.kz/api/iblock/element/20969/file/kk/
  2. ↑ Бижанова М. Р. Башкиро-казахские отношения в XVIII веке // Вестник Башкирского университета : журнал. — 2006. — Т. 11, № 4. — С. 146—147. Архивировано 9 июнь 2021 года.
  3. ↑ Ҡолшәрипов М. М. Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.). — Уфа: Китап, 2000. — С. 179. — 364 с. — ISBN 5-295-02542-X.
  4. ↑ Ҡасимов С. Ф. Киргизо-Башкирская Советская Республика // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  5. ↑ Демоскоп Weekly. Архивировано 22 июль 2011 года. по источнику: РГАЭ РФ (быв. ЦГАНХ СССР), фонд 1562, опись 336, ед.хр. 966—1001 (Разработочная таблица ф. 15А. Национальный состав населения по СССР, республикам, областям, районам).
  6. ↑ Демоскоп Weekly. Архивировано 16 март 2010 года. по источнику: РГАЭ РФ (быв. ЦГАНХ СССР), фонд 1562, опись 336, ед.хр. 1566а −1566д (Таблица 3,4 Распределение населения по национальности и родному языку).
  7. ↑ Демоскоп Weekly. Архивировано 3 декабрь 2009 года. по источнику: РГАЭ РФ , фонд 1562, опись 336, ед.хр.3998-4185 (Таблица 7с. Распределение населения по национальности, родному и второму языку.)
  8. ↑ Демоскоп Weekly. Архивировано 24 март 2010 года. по источнику: РГАЭ РФ (быв. ЦГАНХ СССР), фонд 1562, опись 336, ед.хр. 6174-6238 (Таблица 9с. Распределение населения по национальности и родному языку).
  9. ↑ Демоскоп Weekly. Архивировано 16 март 2010 года. по источнику: Рабочий архив Госкомстата России. (Таблица 9с. Распределение населения по национальности и родному языку).
  10. ↑ Перепись 2009. Агентство Республики Казахстан по статистике (2009). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 август 2025. 2012 йылдың 1 май көнөндә архивланған. (Национальный состав населения. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 август 2025. 2011 йылдың 11 май көнөндә архивланған..rar)
  11. ↑ Башкиры. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 август 2025. Архивировано 23 сентябрь 2020 года.

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар