Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Мәҡсүд Сөндөклө

РУВИКИ интернет-энциклопедияһында Мәҡсүтов фамилиялы башҡа кешеләр тураһында мәҡәләләр бар.

Мәҡсүт Сөндөклө (ысын исеме — Садиҡ Мөбин улы Мәҡсүтов; рус. Максуд Сюндюкле (Садык Мубинович Максудов); татар. Максуд Сөндекле, Садыйк Мөбин улы Максудов; 1904 йылдың 2 [15] сентябре, Ҡазан губернаһы — 1981 йылдың, Өфө, РСФСР, Башҡорт АССР-ы, СССР) — совет татар һәм башҡорт шағиры, тәржемәсе[1][2]. Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы ағзаһы (1937 йылдан). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975)[1]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Өфөлә, Ҡазанда, Мәскәүҙә һәм Донецкта баҫылып сыҡҡан 50-нән ашыу китап авторы[3].

Биографияһы

1904 йылдың 2 (15) сентябрендә Ҡазан губернаһы Тәтеш өйәҙе Сөндөк ауылында тыуған (хәҙерге Татарстан Республикаһы Тәтеш районы Сөндөк ауылы)[2][1]. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала[4].

1924 йылда Донбассҡа китә, бында шахталарҙа балта оҫтаһы булып хеҙмәт юлын башлай[1][4]. 1925—1927 йылдарҙа Артёмовск ҡалаһында совет-партия мәктәбендә уҡый[2][4]. Уҡыуын тамамлағандан һуң Щербиновка руднигында татар һәм башҡорт милләтле эшселәр араһында ликбез уҡытыусыһы булып эшләй[4].

1930 йылда Коммунистар партияһына инә[4]. 1931—1935 йылдарҙа Сталино (хәҙерге Донецк) ҡалаһында «Пролетар» татар гәзитенең әҙәби хеҙмәткәре була[2][5].

1935 йылда Башҡорт АССР-ына күсә һәм ошо ваҡыттан Өфөлә йәшәй[2][1]. 1935—1946 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Республика радиофикация һәм радиотапшырыуҙар комитетының әҙәби хеҙмәткәре булып эшләй[1]. 1937 йылда Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзына алына[1][4].

1941—1943 йылдарҙа Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафында хеҙмәт итә, Бөйөк Ватан һуғышында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша[4]. Демобилизациянан һуң «Әҙәби Башҡортостан» журналы редакцияһында һәм республика гәзиттәрендә әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй[1][4].

1981 йылдың 23 октябрендә Өфөлә вафат була[1][5]. Өфөнөң Мосолман (Мөхәммәт) зыяратында ерләнгән[5].

Ижады

Әҙәбиәткә ҡыҙыҡһыныу Донецкиҙағы «Забой» журналы ҡарамағындағы яҙыусы Борис Горбатов етәкләгән әҙәби түңәрәккә йөрөгәндә уянан[4]. Тәүге шиғырҙары 1925 йылда Мәскәүҙә татар телендә сыҡҡан «Эшче» гәзитендә һәм «Яшь эшче» журналында баҫыла[2]. Ошо ваҡыттан алып шағир әҫәрҙәрен «Мәҡсүт Сөндөклө» псевдонимы менән баҫтыра башлай, был псевдоним үҙ исеменән һәм тыуған ауылының атамаһынан барлыҡҡа килгән[4].

Әҙәбиәткә прозаик булараҡ килә, артабан башлыса шиғри жанрҙарҙа эшләй[2][1]. Иртә йыйынтыҡтары шахтёрҙарҙың тормошо һәм хеҙмәтенә арналған[2][4].

Мәҡсүт Сөндөклө ижадында социалистик хеҙмәт, производство ударниктары һәм алдынғылар темалары ныҡлы урын ала[4][1]. Әһәмиәтле этап булып «Макар Мазай» (1950—1951) поэмаһы тора, ул Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында совет кешеһенең батырлығына арналған; әҫәр 1955 йылда Мәскәүҙә үткән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында билдәләп үтелә[4][1]. «Бирҙелә осрашыу» (1938) поэмаһы Салауат Юлаев ғәскәрҙәренең Пугачёв хәрәкәтенә ҡушылыуына арналған[1]. Өфө революционеры Иван Якутовҡа шул исемдәге поэма бағышланған, ул башҡорт телендә 1959 йылда, рус телендә 1967 йылда баҫылып сыҡҡан[1].

Ижадында балалар әҙәбиәте ҙур урын биләй[1].

Башҡорт һәм татар телдәрендә яҙған[4]. Әҫәрҙәре рус (Николай Милованов), украин (Валентин Лагода) һәм ҡаҙаҡ телдәренә тәржемә ителгән[3]. Шағир шиғырҙарына композитор Камил Рәхимов «Йәйге иртә» (1946), «Дим буйында» (1952), «Дуҫлыҡ кантатаһы» (1957) йырҙарын яҙа[3].

Китаптары

Мәҡсүт Сөндөклө яҡынса 53 шиғыр, поэма һәм хикәйәләр китабы авторы[3]. Төп әҫәрҙәре:

  • Сюндюкле М. Күмер тавышы (тат.). — М., 1930. — хикәйәләр йыйынтығы «Күмер тауышы», шағирҙың тәүге йыйынтығы[2][1];
  • Сюндюкле М. Шахта сулый (тат.). — 1931. — «Шахта тын ала»[2];
  • Сюндюкле М. Донбасс ударниклары (тат.). — 1931. — «Донбасс ударниктары»[2];
  • Сюндюкле М. Донбасс турында жыр (тат.). — 1932. — «Донбасс тураһында йыр»[2];
  • Сюндюкле М. Мәхәббәт (тат.). — Казань, 1938. — «Мөхәббәт»[2];
  • Сюндюкле М. Бирҙелә осрашыу (баш.). — 1938. — Салават Юлаев тураһында поэмаһы[1];
  • Сюндюкле М. Стаханов тураһында йыр (баш.). — 1938.[1];
  • Сюндюкле М. Шигырьләр, поэмалар (тат.). — Казань, 1941. — «Шиғырҙар, поэмалар»[2];
  • Сюндюкле М. Аҡъял батыр (баш.). — 1943. — балалар өсөн шиғырҙар йыйынтығы[1];
  • Сюндюкле М. Донбасс тураһында уйҙар (баш.). — 1948.[1];
  • Сюндюкле М. Урал шигырьләре (тат.). — Казань, 1948. — «Урал шиғырҙары»[2];
  • Сюндюкле М. Макар Мазай (баш.). — 1950. — поэма (1950—1951)[1];
  • Сюндюкле М. Слава труду! / автор. пер. с башк. Н. Милованова. — М.: Советский писатель, 1952. — шиғырҙар һәм «Макар Мазай» поэмаһы[3][1];
  • Сюндюкле М. Сайланма әсәрләр (тат.). — Казань, 1955. — «Һайланма әҫәрҙәр»[2];
  • Сюндюкле М. Буяусы малайҙары (баш.). — 1957. — балалар өсөн йыйынтыҡ[1];
  • Сюндюкле М. Хорошие люди: стихи и поэмы / пер. с башк. Н. Милованова. — М.: Советский писатель, 1958. — 116 с.[4];
  • Сюндюкле М. Иван Якутов (баш.). — 1959. — поэма (рус телендәге баҫмаһы — 1967 йыл)[1];
  • Сюндюкле М. Тормыш шатлыгы (тат.). — Казань: Татарское книжное издательство, 1960. — 107 с. — «Тормош шатлығы»[2];
  • Сюндюкле М. Һайланма әҫәрҙәр (баш.). — Уфа, 1964.[3];
  • Сюндюкле М. Бессмертие / автор. пер. с башк. Н. Милованова. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1972.[3];
  • Сюндюкле М. Беҙ ҡабыҙған уттар (баш.). — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1974. — 256 с.[1][3];
  • Сюндюкле М. Кемнең кулы матур (тат.). — Казань: Татарское книжное издательство, 1977. — «Кемдең ҡулы матур»[2];
  • Сюндюкле М. Хазина (баш.). — 1981. — балалар өсөн йыйынтыҡ[1];
  • Сюндюкле М. Геройҙар тураһында поэмалар (баш.). — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1982. — 126 с. — үлгәндән һуң баҫылған йыйынтыҡ[1].

Башҡорт теленә Александр Блоктың «Ун ике» поэмаһы, Александр Твардовскийҙың «Василий Тёркин» поэмаһын, Александр Пушкин һәм Михаил Лермонтов әҫәрҙәрен ьәржемә итә[1][3].

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары

  • Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975)[1][3];
  • Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан өсөн миҙалдар[2].

Хәтер

  • Өфөләге шағир йәшәгән Блюхер урамы, 6/1 һанлы йортта мемориаль таҡтаташ ҡуйылған[3][5].

Ғаиләһе

  • Ҡатыны — Чанышева Хәнифә Шәймәрҙән ҡыҙы (1912—1985). Улар яҡынса 1930 йылда, Хәнифә Шәймәрҙән ҡыҙы Башҡортостандан Донбасҡа эшкә барғанда танышҡан.
  • Улдары — Рөстәм (1935—2017);
  • Ҡыҙҙары — Неля (1937—2017, әҙәбиәт белгесе Марат Минһажетдиновтың ҡатыны);
  • Улдары — Вил (1939).

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 Сюндюкле Максуд. Башкирская энциклопедия. Академия наук Республики Башкортостан (10 октябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 август 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Габдулхакова Г. М. Максуд Сюндюкле. tatarica.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 август 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Сайфуллин Ш. С. Максудов Садык Мубинович (1904—1981). Максуд Сюндюкле. Литературная карта Республики Башкортостан. Национальная библиотека имени Ахмет-Заки Валиди Республики Башкортостан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 август 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Романов В. Свое творчество он посвятил людям труда (К 110-летию со дня рождения поэта Максуда Сюндюкле). Информационное агентство «Башинформ» (2 сентябрь 2014). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 август 2026.
  5. ↑ 1 2 3 4 Максудов Садык Мубинович (02.09.1904 — 23.10.1981). Известные люди. МБУ «Комбинат специализированного обслуживания» городского округа город Уфа. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 август 2026.

Литература

  • Гайнуллин М., Хусаинов Г. Писатели Советской Башкирии: биобиблиографический справочник. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969.
  • Гиниятуллина А. Писатели Советского Татарстана: биобиблиографический справочник. — Казань: Татарское книжное издательство, 1970.
  • Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
  • Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
  • Елисеев Е. Переводчик или соавтор?// «Дружба народов», 1952, № 6.

Ссылки

Категориялар