Одессала Холокост
Одессала Холокост — 1941 йылдың көҙөндә һәм 1942 йылдың ҡышында нацистик Германия нацистары контроле аҫтында, етәкселеге һәм инициативаһы буйынса румын ғәскәрҙәре тарафынан Одессаның һәм Приднестровьеның яҡын-тирәләге ҡаласыҡтарындағы йәһүд һәм сиған халҡын юҡ итеү.
Контекстан сығып, «Одесса йәһүдтәрен үлтереү» термины (Odessa massacre) 1941 йылдың 17-25 октябрендә 25-34 мең одессит атып үлтерелгән йәки тереләй яндырылған, йәки Румын һәм немец оккупацияһы ваҡытында Днестр һәм Көньяҡ Буг араһында йәшәгән 100 000-дән ашыу йәһүдте юҡ иткән ваҡиғаларға ҡағылырға мөмкин.
Тарих башы
Бөйөк Ватан һуғышы башланыуға тиклем Одессала 180 000 кеше (халыҡтың 29,8 %) тәшкил иткән йәһүд аҙсылығы йәшәгән[1]. Румын ғәскәрҙәре ҡаланы алған ваҡытта унда 250 меңгә тиклем кеше ҡала[2], шуларҙың 80 меңдән 90 меңгә тиклеме йәһүд була: ҡалғандары Ҡыҙыл армияға саҡырыла, ҡасҡан йәки СССР-ҙың төпкөлөнә эвакуацияланған була[3].
Гитлер коалицияһы пландары буйынса Одесса өлкәһе территорияһында румын властары контроле аҫтында Транснистрия Губернаторлығы административ-территориаль берәмеге ойошторолорға тейеш була. Румын дәүләте, нацистик Германияның союздашы булараҡ, йәһүдтәрҙе һәм сиғандарҙы юҡ итеү буйынса үҙ планы буйынса эш итә. Яңы территорияларҙы баҫып алған һәм унда румын власы урынлаштырылған һайын, һуңғыһы, үҙәктән иң алыҫ ятҡан Румыния контроле аҫтындағы Транснистрия территорияларында ҡалған бөтә йәһүдтәрҙе юҡ итеү буйынса операциялар үткәреләсәк, тигән ҡарар ҡабул итә. Транснистриянан, шулай уҡ Буковина һәм Бессарабиянан тотҡондарҙы концлагерҙарға ҡыуып килтерә башлайҙар. Күпләп юҡ итеү башланыуға румындар төбәктең йәһүд халҡын Одессала йәки ауыл ерендә ойошторолған концентрацион лагерҙарҙа туплаған.
Беренсе язалауҙар
1941 йылдың 16 октябрендә ике айлыҡ оборонанан һуң Ҡыҙыл Армия Одессаны ҡалдыра, ҡаланы румын һәм немец ғәскәрҙәре баҫып ала. Халыҡты беренсе атып үлтереүҙәр ҡаланы баҫып алғандан һуң башлана. 17 октябрҙән ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында Ҡыҙыл Армия частары менән эвакуациялана алмағанлыҡтан, румындар ҡаланы баҫып алғандан һуң әсирлеккә эләккән (өс меңгә яҡын), Люстдорф юлындағы артиллерия келәттәре (хәҙер Толбухин майҙаны районында) районына хәрби әсирҙәр партияһы килтерелә башлай[4]. 19 октябрҙә «ир-егеттәрҙе теркәү» башланыуы тураһында иғлан ителә, һәм хәрби әсирҙәргә, теркәлгәндә йәки ҡала урамдарында тәүге рейдтар барышында оккупанттарҙа шик тыуҙырғанлыҡтан (йәһүдтәр, документы булмаған Ҡыҙыл Армия һәм Ҡыҙыл Флот яугирҙары, совет хеҙмәткәрҙәре һ.б.) һәм фаш ителгән коммунистар (меңгә яҡын) ҡала халҡы (ун меңгә яҡын) өҫтәлә. Уларҙың барыһын да туғыҙ буш дары келәтендә бикләп ҡуялар һәм бер нисә көн дауамында, 19 октябрҙән башлап, атып үлтерәләр[2]. Ҡайһы бер келәттәргә бензин һипкәндәр, һәм уларҙағы тотҡондар тереләй яндырылған.
22-24 октябрҙә заложниктарҙы һәм йәһүдтәрҙе күпләп үлтереү
1941 йылдың 25 октябре.
Одесса ҡалаһы Хәрби Командованиеһы Одесса һәм ҡала яны халҡына шуны еткерә: 22 октябрҙә Хәрби Командованиеға ҡаршы террористик акттан һуң 1941 йылдың 23 октябрендә атып үлтерелә: һәр офицер һәм немец йәки румын штат чиновнигы өсөн 200-әр большевик, ә һәр немец йәки румын һалдаты өсөн 100-әр большевик атып үлтерелде.
Әгәр бындай ғәмәлдәр ҡабатланһа, ҡулға алынған заложниктар ғаиләләре менән бергә атып үлтереләсәк.
Ғәскәрҙәр командующийы
Одесса ҡалаһының генерал Гинерару
Хәрби полиция начальнигы
Одесса ҡалаһының подполковнигы М. Никулеску
Румын комендатураһы бинаһын шартлатыу (элекке НКВД бинаһы)
1941 йылдың 22 октябрендә, Маразлиевская урамындағы НКВД бинаһында, ҡаланы баҫып алғандан һуң, румын хәрби комендатураһы һәм румын 10-сы пехота дивизияһы штабы урынлаша. Унда совет ғәскәрҙәре ҡаланы ҡалдырып киткәнгә тиклем үк Ҡыҙыл Армия сапёрҙары һалған радиоидаралы мина шартлай. Көслө шартлау һөҙөмтәһендә бина өлөшләтә емерелә. Ҡоролмалар аҫтында 67 кеше, улар араһында ҡаланың румын коменданты генерал Ион Глогожану була, шул иҫәптән 16 офицер һәләк була. Шартлау өсөн йәһүдтәр һәм коммунистар ғәйепле тип табыла.
Аманаттарҙы язалау
Комендатураны шартлатыуға яуап итеп, Румын ғәскәрҙәре һәм Одессаға килгән немец СД айнзатцтөркөмө 23 октябрҙә 5 меңдән 10 меңгә тиклем заложникты юҡ итеү буйынса акция үткәрә, уларҙың күбеһе йәһүд була[2] заложников, многие из которых были евреями[5]. Маразлиевская урамы буйлап оккупанттар одесситтарҙың фатирҙарына бәреп инә һәм табылған бөтә халыҡты атып йәки аҫып үлтерәләр. Ҡала урамдарында һәм баҙарҙарында, ҡала ситендә осраған кешеләрҙе тотоп килтерәләр; ҡамау (облава) тураһында бер нәмә лә белмәгән кешеләрҙе йорт стеналары йәки ҡоймалар янында уҡ атып үлтерәләр. Ҙур Фонтанда йөҙгә яҡын ир-ат атып үлтерелә, баҙар районында ике йөҙгә яҡын кеше аҫыла. Молдаванкала, Яҡын Тирмәндәрҙә һәм Алыҫ Тирмәндәрҙә 251 кеше язалана. Александр проспектында иң ҡурҡыныс күренеш — унда дүрт йөҙгә яҡын кеше аҫыла. Ҡулға алынған заложниктарҙың колоннаһын Люстдорф юлына, артиллерия келәттәренә ҡыуып килтерелә, һәм улар атып үлтерелә йәки тереләй яндырыла[2]. Һуғыштан һуң күмәк ҡәберҙәрҙә 22 000 артыҡ мәйет табыла[6].
Холокостың башланыуы
23 октябрҙә бойороҡ сыға, унда бөтә йәһүдтәргә урында уҡ атып үлтереү ҡурҡынысы аҫтында 24 октябрҙә Дальник ауылына килергә бойороҡ бирелә. 24 октябрҙә көндөң икенсе яртыһында Дальник заставаһы янында 5000-гә яҡын йәһүд йыйыла. Тәүге 50 кеше танкыға ҡаршы ҡаҙылған соҡор янына килтерелә. һәм 10-сы пулемёт батальоны командиры подполковник Николай Деляну уларҙы шәхсән атып үлтерә[7]. Һәләк итеү процесын тиҙләтеү өсөн йәһүдтәрҙе дүрт баракка ҡыуып килтерелә, уларҙа пулемёт өсөн тишектәр эшләнә, ә иҙәнгә алдан бензин һибелә. Ике барактағы кешеләр шул уҡ көндө пулемёттан атып үлтерелә. 17:00 сәғәттә барактарға ут төртөлә. Икенсе көндө ҡалған ике баракта урынлаштырылған тотҡондар атып үлтерелә, өҫтәүенә барактарҙың береһенә гранаталар ташлана[8]. Шул уҡ ваҡытта Дальникҡа килгән беренсе төркөмгә эләкмәгән йәһүдтәргә, йәнәһе, «ғәфү ителгәнһегеҙ» тип иғлан ителә. Уларҙы төрлө комендатураларға һәм полиция участкаларына «теркәлергә» ебәрәләр, унда уларҙы күпмелер ваҡыт тоталар; ә иреккә сығыуҙарына уларҙың йорттары биләнгән, мөлкәте таланған булып сыға.
Шулай итеп, Одессаға румындарҙың килеүенең беренсе аҙнаһында уҡ ҡала халҡы яҡынса 10 % кешеһен юғалтҡан[2].
Артабанғы ваҡиғалар
1941 йылдың 7 ноябре.
Бойороҡ бирәм:
Статья 1-се 18 йәштән 50 йәшкә тиклемге бөтә йәһүд сығышлы ир-ат был бойороҡ баҫылып сыҡҡандан һуң 48 сәғәт эсендә, үҙҙәре менән йәшәү өсөн иң кәрәкле әйберҙәр алып,ҡала төрмәһенә (Оло Фонтан юлы) килергә тейеш. Ғаиләләре уларға аҙыҡ-түлекте төрмәгә алып барырға бурыслы.
Был бойороҡҡа буйһонмаусылар һәм 48 сәғәт тамамланғандан һуң күҙгә салынғандар урында уҡ атып үлтереләсәк.
Статья 2-се статья Был бойороҡто үтәмәгән һәр йәһүд тураһында Одесса ҡалаһы һәм биҫтәләре халҡы тәғәйен полиция частарына хәбәр итергә бурыслы.
Йәшертеп тотоусылар, шулай уҡ был хаҡта белеп тә хәбәр итмәгән кешеләр үлем язаһына тарттырыла.
Хәрби полиция начальнигы Одесса ҡалаһы подполковнигы М. Никулеску
1941 йылдың аҙағында румын хакимиәте тарафынан үткәрелгән теркәү Одессала 60 меңгә яҡын йәһүдте асыҡлай. Был һанға ирҙәр йәки ҡатын-ҡыҙҙар яғынан ата-бабаларының береһе генә йәһүд булған кешеләрҙе лә индерәләр. Йәһүдтәр күкрәккә тағыла торған айырым билдә: ҡара ерлектә һүрәтләнгән һары алты мөйөшлө йондоҙ йөрөтөргә тейеш була[9]. Одессала йәшәүенең финалы 1941 йылдың 7 ноябрендә башлана, ул саҡта 18 йәштән 50 йәшкә тиклемге бөтә ир-ат йәһүдтәрҙе ҡала төрмәһенә килергә мәжбүр итеүсе бойороҡ сыҡҡан көндән алып ҡаланың бөтә йәһүд халҡы партиялар менән румындар ауыл ерендә ойошторған төрлө концлагерҙарға, тәү сиратта, Богдановка ауылына (хәҙерге Николаев өлкәһе) ебәрелә. Һуңыраҡ Гетто Одессаның үҙендә ойошторола[2].
Румын хакимиәте буласаҡ ҡорбандарҙың мөлкәтен тартып алыу маҡсатына ярашлы, саралар күрә. Ноябрь уртаһында властарҙың йәһүдтәргә ҡарата талаптарын аныҡлаусы яңы бойороҡ сыға. Унда, атап әйткәндә, былай тиелә:
…Йәһүд сығышлы бөтә кешеләр ҙә, Хәрби Командованиеға йәки полиция чиновниктарына теркәлгәндә, үҙ ирке менән бөтә ҡиммәтле әйберҙәре, таштары һәм металдары тураһында белдерергә бурыслы.
Был бойороҡто боҙоусылар үлем язаһына тарттырыласаҡ[2].
Декабрь уртаһына Богдановкала (уларҙың күпмелер өлөшө Одессаныҡы ла булмай) 55 меңгә яҡын йәһүдте йыялар. 1941 йылдың 20 декабренән 1942 йылдың 15 ғинуарына тиклем мөҙҙәттә СС «айнзацтөркөм»ө командаһы, румын һалдаттары, украин полицейскийҙары, урындағы немец-колонистар уларҙың бөтәһен дә атып үлтерәләр[1][10][11]. Бер айҙан 10 000 йәһүдтең Голталағы өс концлагерға үлем маршы ойошторола.
1942 йылдың ғинуарында Одессала ҡалған 35—40 меңгә яҡын йәһүд 1942 йылдың 10 ғинуарында ярлы Слободка районында булдырылған геттоға күсерелә. Күсереү башҡа һыйҙыра алмаҫлыҡ өҫтө-өҫкә өйөлөү шарттарында барғанлыҡтан, барыһына ла торлаҡ етмәгәәнлектән, кешеләр ҡыш көнө асыҡ һауала ҡалған, һәм халыҡтың күпләп туңып үлеүенә (гипотермия) килтергән[3][1][12]. Фәҡәт ауыл концлагерҙарына күсереү алдынан ғына уларҙы геттоға йыйғандар.
1942 йылдың 12 ғинуарынан 20 февраленә тиклем ҡалған 19 582 йәһүд Одесса өлкәһенең Березовский районына депортациялана. Йылытылмаған эшелондарҙа килтергәнлектән, күптәр юлда һәләк була. Берёзовкала партиялар төҙөлгән, һәм улар йәйәүләп Сиротское, Доманёвка, Богдановка, Голта һәм башҡа концлагерҙарға юллана. Унда барып етмәйенсә, күптәр аслыҡтан һәм һыуыҡтан юлда үлгән. Румын һалдаттарынан һәм немец колонистарынан торған һаҡ юлда йәһүдтәрҙе күпләп атып үлтерә. 18 айҙан Һуң Голтаның бөтә тотҡондары тиерлек һәләк була[3].
Холокосттан тере ҡалғандар
Ауылдарға эшкә ебәрелгән йәһүдтәр яҡшыраҡ хәлдә була: уларҙың яртыһы тиерлек оккупация осоронда иҫән ҡала. Доманевка геттоһында һәм Транснистрияның башҡа геттоларында хәл 1943 йылда, йәһүдтәр Румыния йәһүд ойошмаларынан ярҙам ала башлағас, яҡшыра. 600-гә яҡын одессит азат ителгәнгә тиклем был геттоларҙа йәшәй. Одессала йәшеренеп йөрөгән бер нисә йөҙ йәһүд тә иҫән ҡала. Йәһүдтәр Одесса подпольеһы көрәшендә ҡатнашҡан һәм ҡала катакомбаларында урынлашҡан партизан отрядтары яугирҙарының байтаҡ өлөшөн тәшкил иткән[1].
Суд процестары һәм төп ғәйеплеләрҙе язалау
1946 йылда Румынияның яңы хөкүмәте союздаш Контроль советы менән берлектә ойошторған Бухарест халыҡ трибуналында премьер-министр Йон Антонескуға, Транснистрия губернаторы Георге Алексянуға һәм одесса гарнизоны командующийы генерал Николае Мачичиға ҡарата белдерелгән ғәйепләүҙәрҙең береһе «1941 йылдың көҙөндә Одесса граждандарына ҡарата репрессиялар ойоштороу» була. Был енәйәттәр өсөн улар 1946 йылдың 17 майында үлем язаһына хөкөм ителә. Тәүге икәүһе 1946 йылдың 1 июлендә атып үлтерелә, Ә король Михай I Николай Мачичиның үлем язаһын ғүмерлеккә төрмәгә ултыртыу менән алмаштыра.
Социализмдан һуңғы осорҙа Георге Алексянуҙың улы трибунал хөкөмө буйынса дәғүә белдерә. 2006 йылдың 5 ноябрендә Бухарест Апелляция палатаһы хөкөмдө раҫлай. Генераль прокурорҙың 2008 йылдың 6 майындағы ялыу буйынса эш ҡабаттан ҡарала, һәм Юғары кассация палатаһы судьялары 1946 йылғы хөкөмдө ҡайтанан ҡарау тураһындағы үтенесте тулыһынса кире ҡаға.[13]
Хәтерҙе мәңгеләштереү
Одессаның Прохоров скверында Холокост ҡорбандарына мемориал
1990-сы йылдар башында Одессаның Прохоров скверында, 1941 йылда ҡала ситендә Одесса йәһүдтәренең һәм сиғандарының «үлем юлы» башланған урында, Холокост ҡорбандары иҫтәлегенә мемориал төҙөлә башлай. Иҫтәлекле билдә ҡуйыла. Һуңғараҡ уға ағастар менән «донъя ихсандары Аллеяһы» өҫтәлә, уларҙың һәр береһе йәһүдтәрҙе йәшергән һәм ҡотҡарған Одесса кешеһе хөрмәтенә ултыртыла. Одессала Холокост ҡорбандарына скульптор Зураб Церетели эшләгән һәйкәл 2004 йылда асыла.
Холокост ҡорбандарына скульптор Зураб Церетели эшләгән комплексты теүәлләүҙе аңлатҡан һәйкәл Одессала 2004 йылда асыла[14].
Одессала Холокост музейы
Одесса гетто һәм нацист концлагерҙарының элекке тотҡон йәһүдтәренең Төбәк ассоциацияһы Советы ҡарарына ярашлы, Одесса Холокост музейы ойошторола. Ассоциация рәйесе — Шварцман Роман Маркович. Музей 2009 йылдың 22 июнендә асыла[15].
Башҡалар
2015 йылдың ғинуарында Италияның Ломбардия төбәге, Монц-э-Брианц провинцияһы, Чериано-Лагетто ҡалаһы властары ҡала майҙандарының береһен (Төп почта ҡаршыһында) 1941 йылдың 22-24 октябрендә үлтерелгән Одессалағы оккупацион режим ҡорбандары йәһүдтәр, шулай уҡ Украиналағы сәйәси көрсөк барышында 2013—2014 йылдың 2 майында Одесса Профсоюздар йортонда һәләк булған антимайдансылар, ҡотҡарыусылар, осраҡлы ҡорбандар иҫтәлегенә «Одесса шәһиттәре майҙаны» тип атау тураһында ҡарар ҡабул итә[16] [17][18].
2015 йылдың 2 майында, профсоюздар Йортондағы ваҡиғаларҙың беренсе йыллығында, был майҙанда "Одесса шәһиттәре"нә арналған иҫтәлекле монумент асыла. Монумент ут телдәренән ғибәрәт, уның эсендә тыныслыҡ символы булған күгәрсен силуэты бар[19].
Иҫкәрмәләр
- ↑ 1 2 3 4 Одесса — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (рус.)
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Черкасов А. А. Оккупация Одессы. Год 1941. Очерки. — Одесса: Optimum, 2007. — 270 с ил. с. — (Большая литературно-художественная серия «Вся Одесса» Выпуск 18). — 500 экз. — ISBN 966-344-144-5.
- ↑ 1 2 3 Encyclopaedia Judaica. Jews in Ukraine: Odessa. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 октябрь 2010. Архивировано из оригинала 7 июнь 2013 года.
- ↑ Румыны казнили советских военнопленных в ответ на то, что по приказу командования Одесского оборонительного района все пленные румыны и немцы (ок. 2,5 тыс.) в последние дни пребывания Красной армии в городе были расстреляны частями НКВД, хотя почти все румынские солдаты и офицеры сдались в плен добровольно. (Черкасов А. А. Оккупация Одессы. Год 1941. Очерки. — Одесса: Optimum, 2007. — С. 88, 129. — 270 с ил. с. — (Большая литературно-художественная серия «Вся Одесса» Выпуск 18). — 500 экз. — ISBN 966-344-144-5. )
- ↑ Яд ВаШем Шоа в Транснистрии: трагедия Одесского еврейства
- ↑ Статья «Память…прошлое… оккупация» на сайте «Одесса от А до Я»
- ↑ Умрихин, Александр. Одесса: несломленный город-герой, ТВ Центр (3 февраль 2015). 13 май 2018 тикшерелгән.
- ↑ Статья «Одесса, октябрь 1941 год. Память…» на сайте «Одесса от А до Я»
- ↑ Боровой, С. Я., Вольский, С. А., Глядковская, А. И., Готлов-Готлиб, А. Г., Добролюбский, К. П., Сосновский, И. А. Одесса. Очерк истории города-героя к 150-летию со дня основания. Очерки. — репринтное. — Одесса: Optimum, 2011. — 322 с. — 978−966−344−453−6 экз.
- ↑ Котляр Ю. Богданівська трагедія — Голокост проти єврейського населення. Друга світова війна і доля народів України: 3-я Всеукраїнська наукова конференція. м. Київ, 27—28 жовтня 2008 р. Тези доповідей
- ↑ Памятников нет. Но они должны быть. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 октябрь 2010. Архивировано из оригинала 27 май 2009 года.
- ↑ Статья «10 января 1942 г. Одесса, район Слободки» на сайте «Одесса от А до Я»
- ↑ Instanța Supremă a respins reabilitarea mareșalului Antonescu (Высшая инстанция отклонила реабилитацию маршала Антонеску), в издании «Ziua on line», номер 4224, 6 мая 2008.
- ↑ Сайт «Российской академии художеств». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 ноябрь 2010. Архивировано из оригинала 28 ноябрь 2010 года.
- ↑ В Одессе открыт музей Холокоста. Думская.net (22 июнь 2009). — «Музей находится по адресу ул. Малая Арнаутская, 111. Посещение музея бесплатное.» Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 июль 2015. Архивировано 1 июль 2015 года.
- ↑ Анна Туманова. Площадь Мучеников Одессы есть и будет: интервью с мэром города Чериано Лагетто.//Regnum, 11.02.2015
- ↑ СУЧКОВ, Евгений. В Италии появилась площадь Мучеников Одессы, Комсомольская правда (19 ғинуар 2015). 14 май 2018 тикшерелгән.
- ↑ Nuovi nomi per vie, piazze, sale ed edifici comunali. Comune di Ceriano Laghetto, 02.01.2015
- ↑ Un monumento ricorda i «Martiri di Odessa». Comune di Ceriano Laghetto, 09.05.2015
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Әҙәбиәт
- Dallin A. Odessa, 1941–1944: A Case Study of Soviet Territory Under Foreign Rule. — Iasi-Oxford-Portland, 1998. — 296 с. — (Romanian Historical Studies). — ISBN 9739839118. Архивная копия от 28 сентябрь 2007 на Wayback Machine
- Черкасов А. А. Оборона Одессы. Страницы правды. — Одесса: Optimum, 2006. — 210 с ил. с. — (Большая литературно-художественная серия «Вся Одесса» Выпуск 15). — 500 экз. — ISBN 966-344-012-0.
- Черкасов А. А. Оккупация Одессы. Год 1941. Очерки. — Одесса: Optimum, 2007. — 270 с ил. с. — (Большая литературно-художественная серия «Вся Одесса» Выпуск 18). — 500 экз. — ISBN 966-344-144-5.
- Еврейск. общин. центр «Мигдаль». История Холокоста в Одесском регионе. Сборник статей и документов / Сост. Рашковецкий, М.. — Одесса: Студия «Негоциант», 2006. — 372 + [136] с. ил., 22 табл с. — ISBN 966-691-192-2.
- Александрович И. А. Пути смерти. Записки геттовца. — М.: Арт-Брэнд, 2014. — 240 с ил. с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-9901362-2-9.
Һылтанмалар
. Особенности Холокоста в Одессе]
- Официальный сайт Музея Холокоста в Одессе
- The US Holocaust Museum on the Odessa Massacres. www.ushmm.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 июль 2006. Архивировано 26 май 2012 года.
- Book-trailer литературно-документальной повести «Пути смерти. Записки геттовца» И. А. Александровича о Холокосте в Одессе
Тема буйынса өҫтәмә
| Страны Оси | Будапешт (63 мең) |
|---|---|
| Европа илдәре | |
| СССР территорияһы | |
| |
