Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Савельев-Сас Александр Сергеевич

Александр Сергеевич Савельев-Сас (1932 йылдың 26 сентябре, Юламан, Ауырғазы районы, Башҡорт АССР-ы, РСФСР, СССР — 2021 йылдың 12 июне, Юламан, Ауырғазы районы, Башҡортостан Республикаhы, Рәсәй) — совет һәм Рәсәй шағиры, яҙыусыһы, тәржемәсеһе, публицисы һәм педагогы, 1994 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы[1][2]. Күбеһенсә сыуаш телендә ижад иткән Башкортостан әҙибе; уның әҫәрҙәре рус, татар һәм башҡорт телдәренә тәржемә ителгән[2].

Биографияһы

1932 йылдың 26 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Ауырғазы районының Юламан сыуаш ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған[3].

Бала сағы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарына тура килә. Тыуған ауылында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, ололар менән бер рәттән колхозда эшләй — башаҡ йыя, мал көтә, башҡа ауыл хужалығы эштәрен башҡара[3]. Мәктәп йылдарында уҡ әҙәби миниатюралар яҙа[3].

1951—1954 йылдарҙа Германияла хәрби хеҙмәт үтә, шул уҡ ваҡытта шиғырҙар яҙа башлай[3]. Армиянан һуң Талбазы ауылында киске урта мәктәпте, ә 1968 йылда ситтән тороп Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай[2].

1955—1992 йылдарҙа Ауырғазы район гәзите хеҙмәткәре һәм Стәрлетамаҡ район гәзите мөхәррире урынбаҫары, тыуған ауылындағы мәктәптә уҡытыусы булып эшләй; 1971—1984 йылдарҙа сыуаш телен уҡыта һәм уҡытыу эштәре мөдире вазифаһын биләй, 1998 йылдан — «Урал сасси» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе[2][1]. Бөтә хеҙмәт юлы дауамында Башҡортостанда йәшәй һәм эшләй; 2021 йылдың 12 июнендә вафат була[4].

Ижады

Төрлө әҙәби жанрҙарҙа эшләй: лирик шиғырҙар, балалар өсөн шиғырҙар, повестар, сатирик һәм юмористик хикәйәләр яҙа[3]. Яҙыусының тәүге шиғыры 1955 йылда баҫылып сыға; шул ваҡыттан алып уның унға яҡын шиғырҙар, хикәйәләр һәм повестар китабы донъя күрә[1]. Чебоксарҙағы Сыуаш китап нәшриәтендә авторҙың алты проза һәм поэзия китабы баҫыла[2]. Тематик яҡтан әҫәрҙәре тыуған ауылы, Ауырғазы районы, ауыл хеҙмәте, Башкортостан тәбиғәте һәм туған телгә һөйөү менән бәйле[3].

Авторҙың прозаһы һәм шиғырҙары Башҡортостандың сыуаш телендәге «Урал сасси» гәзитендә, шулай уҡ Чебоксар гәзит-журналдарында, шул иҫәптән «Тӑван Атӑл» әҙәби-нәфис журналында һәм «Капкӑн» сатирик журналында даими баҫыла[3][4]. 2012 йылдың декабрендә «Тӑван Атӑл» журналында уның «Пуҫӑма таятӑп ӑшшӑн» шиғырҙары баҫылып сыға, ә шул уҡ һанда Елена Атаманованың яҙыусының 80 йыллығына арналған «Юламанӑн Шурсухалӗ» очеркы донъя күрә[4]. 2019 йылда «Тӑван Атӑл» журналында «Васкавлӑ пулӑшу», «Асамлӑ сӑмах», «Кукка саккун кӑларать», «Тытас та выговор парас» юмористик хикәйәләр шәлкеме баҫыла[5].

Авторҙың проза әҫәрҙәре араһында «Ют арӑм» («Сит ҡатын») повесы айырылып тора[3]. Стәрлетамаҡ районы Уҫылыбаш ауылынан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы Н. Г. Иванов менән авторҙашлыҡта Башҡортостан сыуаштарының Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыуына арналған «Юратупа юн» («Мөхәббәт һәм ҡан») романын яҙа; әҫәр «Тӑван Атӑл» журналының 2001 йылғы дүрт һанында баҫыла[2]. Авторҙың күп шиғырҙары татар, башҡорт һәм рус телдәренә тәржемә ителгән, уларға ундан ашыу сыуаш йыры яҙылған[2]; композитор М. Луков «Кучченеҫ» китабындағы 34 балалар йырына һәм «Хӗвеле пуҫ тайса» китабындағы 32 шиғырға көй яҙа, улар буйынса айырым дискылар сығарыла[3].

Уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге

Армиянан ҡайтҡас, Александр Савельев-Сас физик культура уҡытыусыһы, ә 1971 йылдан — Башҡортостандың Ауырғазы районы Юламан урта мәктәбендә сыуаш теле уҡытыусыһы һәм уҡытыу эштәре мөдире булып эшләй[3][2]. Педагогик эштәге ҡаҙаныштары өсөн 1991 йылда «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы» исеменә лайыҡ була[2].

Йәмәғәт эшмәкәрлеге

1994 йылдан Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союзы ағзаһы була[1]. Күп йылдар дауамында Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзының Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы ҡарамағында эшләп килгән «Шуратӑл» («Ағиҙел») сыуаш әҙәби берләшмәһен етәкләй[2][6]. Әҙәби берләшмәләрҙәге эш менән бер рәттән тыуған районында йәмәғәт эшмәкәрлеге менән дә шөғөлләнә: 2014 йылдың 3 ноябрендә Талбазы ауылында башҡорт шағиры Вәрис Аҡбашевтың юбилей кисәһендә ҡатнаша, унда сыуаш әҙиптәре исеменән юбилярҙы сәләмләй[7].

Әҙәби ижады

Тәржемәләре

Башҡорт әҙәбиәтен сыуаш теленә тәржемә итеүсе булараҡ билдәле. Ул Шәйехзада Бабичтың, Ҡәҙим Аралбайҙың, Рәшит Назаровтың, Сабир Шәриповтың һәм башҡа башҡорт шағирҙарының һәм яҙыусыларының әҫәрҙәрен тәржемә иткән[2]. Александр Сергеевич Савельев-Сас тәржемәһендә сыуаш телендә Башҡортостан Республикаһының Кесе Мәнәүез сыуаш ауылында тыуып үҫкән яҙыусы Динә Гаврилованың юмористик хикәйәләре баҫылып сыға; 2019 йылда уның хикәйәләре Сыуаш китап нәшриәте сығарған «Чап-чап уйӑхӗ» («Баллы ай») йыйынтығына инә[8].

Төп китаптары

  • «Кам пысӑкрах» («Кем бейегерәк»), 1975[2].
  • «Ялти сукмаксем» («Ауыл һуҡмаҡтары»), 1981[2].
  • «Кашкӑр сукмакӗ» («Бүре һуҡмағы»), 1987[2].
  • «Шӑнкӑравлӑ пӗкӗ» («Ҡыңғыраулы дуға»), 1993[2].
  • «Сӑвӑсем» («Шиғырҙар»), 2000[2].
  • «Хӗвеле пуҫ тайса» («Ҡояшҡа баш эйеп») (поэма, шиғырҙар). — Шупашкар: «Ҫӗнӗ Вӑхӑт», 2007. — 111 б.[2][3]
  • «Улӑхри юрӑ» (шиғырҙар). — Шупашкар: «Ҫӗнӗ Вӑхӑт», 2013. — 104 б.[3]
  • «Нештатная жена» (юмористик хикәйәләр йыйынтығы), 2015[2].
  • «Тӑван кил, тӑван ял» (һүрәтләмәләр һәм шиғырҙар). — Шупашкар: «Ҫӗнӗ Вӑхӑт», 2016. — 92 б.[3]

Бүләктәре

  • Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1968)[3];
  • «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы» билдәһе (1991)[2];
  • «Хеҙмәт ветераны» исеме[3];
  • «Ауырғазы районы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» миҙалы[3];
  • Сыуаш Республикаһының Марфа Трубина исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (1991)[2];
  • Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районы хакимиәтенең Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (1996)[2];
  • Башҡортостан Республикаһы Бәләбәй ҡалаһы һәм районы хакимиәтенең Фәтих Кәрим исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2001)[2].

Хәтер

Ижады Ауырғазы районының дөйөм белем биреү учреждениеларында өйрәнелә һәм райондың әҙәби тормошоноң мөһим өлөшө булараҡ сыуаш теле һәм әҙәбиәте буйынса ғилми-тикшеренеү эштәренә индерелә[3]. Яҙыусының 80 йыллығына ҡарата 2012 йылдың декабрендә «Тӑван Атӑл» журналында «Юламанӑн Шурсухалӗ» юбилей очеркы донъя күрә[4]. «Юрла, юрла, Юламан» шиғыры яҙыусының тыуған ауылына арналған һәм урындағы мәҙәни йолала Юламан ауылы менән бәйле[3].

Ғаиләһе

Атаһы — Сергей Максимович, Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы, крәҫтиән; әсәһе — Елена Алексеевна, Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ районы Яманһаҙ ауылынан[3].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 Савельев-Сас Александр Сергеевич. Литературная карта Чувашии, Национальная библиотека Чувашской Республики. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 август 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Савельев Александр Сергеевич (Сас). Литературная карта Республики Башкортостан, Национальная библиотека имени А.-З. Валиди Республики Башкортостан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 август 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Артемьева А.П. Научно-исследовательская работа по чувашскому языку «Родная природа в поэзии и песнях» (на примере стихотворений А.С.Савельева-Саса и Р.Назарова). Инфоурок (20 апрель 2018). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 август 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 Атаманова Е. Юламанӑн Шурсухалӗ (Александр Савельев-Сас ҫуралнӑранпа— 80ҫул) // Тӑван Атӑл.— 2012.— №12 (650).— С.9. Национальная библиотека Чувашской Республики (1 декабрь 2012). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 август 2026.
  5. ↑ Чӑваш Республикин Пичет Летопиҫӗ = Летопись печати Чувашской Республики.— 2019.— №3. Национальная библиотека Чувашской Республики (1 ғинуар 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 август 2026.
  6. ↑ Союз писателей Республики Башкортостан. Башкирская энциклопедия (22 октябрь 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 август 2026.
  7. ↑ Юбилейный вечер поэта Вариса Акбашева. Аургазинская районная газета «Аургазинский вестник» (1 ноябрь 2014). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 август 2026.
  8. ↑ Новости регионов. Чувашское книжное издательство. Ассоциация книгоиздателей России (4 декабрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 август 2026.

Әҙәбиәт

  • Атаманова Е. Юламанӑн Шурсухалӗ (Александр Савельев-Сас ҫуралнӑранпа— 80ҫул) // Тӑван Атӑл.— 2012.— № 12 (650).— С.9.
  • Артемьева А. П. Юрӑ-сӑвӑри тӑван тавралӑх (А. С. Савельев-Саспа Р.Назаров сӑввисем тӑрӑх) // Язык и литература: взгляд молодых учёных: сборник материалов Всероссийской научно-практической конференции.

Һылтанмалар

Категориялар