Тыл хеҙмәтсәне

«Тылда эшләгәндәр Ватан һуғышында ҡатнашыусылар түгелме? Ауырлыҡтарҙы, михнәттәрҙе етерлек кисермәгәндәрме? Улар булмаһа, Еңеү булыр инеме? Тыл — Еңеүҙең яртыһы, хатта күберәге»

— маршал Георгий Жуков^[1]

.

Һуғыш йылдарында СССР һәм союздаш дәүләттәрҙең миллионлаған кешеләре фронт ихтыяждарын тәьмин итеү өсөн тылда эшләй. 1941—1942 йылдарҙа ил төпкөлөнә (Волга буйы, Урал, Себер һәм Урта Азияға) 10 миллиондан ашыу кеше һәм 1500-ҙән ашыу эре сәнәғәт предприятиеһы эвакуациялана^[2]. Эвакуацияланған предприятиелар снарядтар һәм патрондар, танктар һәм самолёттар, винтовкалар һәм пушкалар, дары һәм шартлатҡыс матдәләр, кейем һәм яралыларҙы дауалау өсөн медицина изделиелары етештерә^[3]. Тыл эшсәндәре эвакуацияланған техниканы йыя һәм шунда уҡ фронт өсөн тауар етештерә башлай, аслыҡ һәм һыуыҡ шарттарҙа эшләй^[2].

Ҡамауҙа ҡалған ҡалаларҙа һәм ауылдарҙа йәшәүселәр траншеялар ҡаҙа, оборона ҡоролмалары төҙөй, порттар һәм аэродромдар төҙөй^[4]. Яр буйы райондарында балыҡ тоталар, балыҡ консервалары етештерелә.^[5]. Мәҫәлән, Камчаткала балыҡсылыҡ флоты йыл әйләнәһенә балыҡ тотоуға күсә, тотолған балыҡ ике тапҡырға тиерлек арта (1940 йылда 3,8 мең тоннанан 1945 йылда 6,8 мең тоннаға тиклем), ә «меңдәр» һәм «йөҙҙәр» барлыҡҡа килә — йөкләмәне 1000 һәм йөҙҙәрсә процентҡа үтәгәндәр була^[5].

Ауыл хужалығы райондарында икмәк һәм спирт етештереү өсөн иген, йәшелсә, ә быҡтырылған ит етештереү өсөн мал үҫтергәндәр. Ҡайһы берҙә һыйыр менән ер һөргәндәр, сөнки аттар, стратегик яҡтан мөһим ресурс булараҡ, фронтҡа ебәрелгән. Колхозсылар аслы-туҡлы эшләй, һәр бөртөк игенде һаҡсыл тотона, ә төндәрен һалдаттар өсөн йылы ойоҡбаш, баш кейеме, яулыҡ, аяҡ кейеме бәйләй һәм тегә^[6].

Хеҙмәткә яраҡлы йәштәге ир-егеттәрҙең күпселеге хәрби хеҙмәткә саҡырылған йәки үҙ теләге менән фронтҡа киткәс, эвакуацияланған предприятиеларҙа һәм колхоздарҙа күбеһенсә ҡарттар, ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар эшләй.

Миллионлаған ҡатын-ҡыҙ тәү сиратта ир-егеттәр һөнәре тип иҫәпләнгәндәрҙе үҙләштерә: 1941 йылдан 1945 йылға тиклем токарь ҡатын-ҡыҙҙар һаны — ике, ҡатын-ҡыҙ слесарь — өс, ә ҡатын-ҡыҙ водителдәр 8 тапҡырға арта. Авиация тармағында эшләүселәрҙең 42 % ҡатын-ҡыҙҙар тәшкил иткән, ҡоралдар етештереүҙә — 45 %, боеприпастар етештереүҙә — 54 % эшләгән. Кузбасста 1941 йылда, Донецк күмер бассейнын юғалтҡандан һуң, 40 меңдән ашыу ҡатын-ҡыҙ шахтёр, ә 1942 йылда — район өсөн иң ауыр йылда — 60 меңдән ашыу эшләй^[2].

Эш көнө 12 — 14 сәғәткә тиклем дауам итте. Эшселәр мөмкин тиклем күберәк снаряд, танк, парашют, иген һ. б. етештереү өсөн ял көндәрһеҙ эшләгән^[7].

Шул уҡ ваҡытта кешеләр үҙҙәрендә булған ҡиммәтле әйберҙәрен (йөҙөк, һырға, сылбыр һ.б.) бүләк итеп, эш хаҡын хәрби техника төҙөүгә күсергән^[8].

Бөтә ил халҡының төп лозунгыһы: «Барыһы ла фронт өсөн! Барыһы ла еңеү өсөн!»

Фронт һыҙығынан алыҫта урынлашҡан Союз республикаларында йәшәүселәр Еңеүгә тос өлөш индерә. Үзбәк ССР-ында, Тажик ССР-ында, Ҡаҙаҡ ССР-ында һәм башҡа ерҙәрҙә эвакуацияланғандарҙы үҙ ғаиләләренә һыйындырғандар, фронт өсөн мамыҡ, бойҙай үҫтерәләр. Мәҫәлән, Тажик ССР-ында ғына 102 меңдән ашыу кеше «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән, меңгә яҡын тыл хеҙмәтсәне юғары хөкүмәт наградаларына лайыҡ була^[9].

1945 йылда хеҙмәт фронты батырҙарының Еңеүгә индергән өлөшө рәсми рәүештә таныла, уларға тыл эшсәндәре статусы бирелә. «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн» миҙалы булдырыла. Артабан Рәсәйҙә һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһене илдәрендә тыл эшсәндәрен Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарына тиңләүсе закондар ҡабул ителә^[10][9][11].

Тыл хеҙмәтсәндәренә социаль ярҙам саралары илдәрҙең һәм төбәктәрҙең ҡануниәтенә ярашлы билдәләнә^{[12][13][14][15]}.

• Тыл хеҙмәтсәндәренең иҫтәлекле билдәһе
• Тыл хеҙмәтсәндәренә һәйкәл
• Тыл хеҙмәтсәндәре һәм һуғыш балаларына һәйкәл