Хәрби автомобилселәр көнө

XX быуат башында автомобилдәрҙе хәрби маҡсаттарҙа ҡулланыу сикләнә. Ҡорал, боеприпастар һәм аҙыҡ-түлек ташыу башлыса ат егелгән арбаларҙа башҡарыла. Әммә техника үҫешкән һайын автомобилдәр яйлап егеүле транспортты ҡыҫырыҡлай башлай.

1910 йылдың февралендә Николай II «Европа тимер юл батальондарына биш автомобиль ротаһын биреү тураһында» ҡарар ҡабул итә. Беренсе донъя һуғышы башланыуға Рәсәй армияһының 711 автомобиле һәм 101 мотоциклы була, был һуғыш яланында өҫтөнлөк бирә^[4].

Мәҫәлән, автомобилдәрҙең ылау арбаларына ғына түгел, хатта ялан артиллерияһына ла үтеп инеүенә; һуғыш яланында ат егелгән ялан орудиелары урынына хәрәкәтсән бронялы батареялар булыуына ышанмаҫлыҡ түгел, һәм ҡоро ер алышы диңгеҙ алышына оҡшаш буласаҡ.

— Д. Милютин

Николай II указына ярашлы, 1910 йылдың 29 майында Санкт-Петербургта Рәсәй империяһында беренсе автомобиль уҡыу ротаһы ойошторола, командир итеп инженер ғәскәрҙәре капитаны Пётр Секретёв тәғәйенләнә. Бүлексәнең төп бурысы автомобиль частары өсөн хәрбиҙәр әҙерләү була^[5][1].

1917 йылғы Октябрь революцияһына ҡарата Рәсәй армияһына 22 автомобиль ротаһы инә. 1918 йылдың авгусында Халыҡ Комиссарҙары Советы барлыҡ автопарктың яртыһын хәрбиҙәр ҡарамағына тапшырыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Мәҫәлән, шул уҡ йылдың аҙағына Ҡыҙыл Армияның яҡынса 4000 автомобиле була, ә 1920 йылға уларҙың һаны 7500-гә тиклем арта^[6].

1933 йылда тулыһынса механик тартыу көсөндәге техника менән йыһазландырылған механизацияланған корпус ойошторола. Уның штатына 200-ҙән ашыу автомобиль инә. 1936 йылға Ҡыҙыл Армия составында дүрт шундай корпус була.

Бөйөк Ватан һуғышы башланыуға Совет армияһының автопаркы 27 мең берәмек техника тәшкил итә. Һуғыш йылдарында автомобилселәр яралыларҙы эвакуациялай һәм фронт частарын бөтә кәрәкле әйберҙәр менән тәьмин итә^[7]. Ленинград блокадаһы ваҡытында улар «Йәшәү юлы» буйлап кешеләрҙе ҡотҡарыуҙа төп ролде уйнай^[2].

Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы күренекле хәрби ҡаҙаныштары һәм батырлыҡтары өсөн 77 автомобиль подразделениеһы ордендарға лайыҡ була, 15-е почётлы исемдәр ала, тиҫтәләрсә мең водитель дәүләт наградалары менән бүләкләнә, ә уларҙың 14-енә Советтар Союзы Геройы исеме бирелә. Был исемгә лайыҡ булған тәүге водителдәрҙең береһе Төньяҡ-Көнбайыш фронтының 301-се гаубица артиллерия полкы шоферы Прохор Денисович Залесов була^[4].

Хәҙерге заман Рәсәй Ҡораллы Көстәрендә автомобиль техникаһы шәхси составты, боеприпастарҙы, аҙыҡ-түлекте, яғыулыҡты һәм медицина йөктәрен ташыу өсөн, шулай уҡ эвакуация сараларында файҙаланыла^[3].

2000 йылдың 24 февралендә Рәсәй Федерацияһының Оборона министрлығы етәксеһе И. Д. Сергеев «Хәрби автомобилселәр көнөн булдырыу тураһында» бойороҡ сығара, ул беренсе Рәсәй автомобиль ротаһы ойошторолған көндә — 29 майҙа билдәләнә башлай^[8].

Хәрби автомобилселәр көнөн Рәсәй автомобиль ғәскәрҙәре хәрбиҙәре генә билдәләмәй. Был көндө шулай уҡ техник хеҙмәткәрҙәр, инженерҙар, командирҙар һәм башҡалар тәбрикләнә. Хәрби частарҙа тантаналы сафҡа теҙелеүҙәр һәм командованиенан рәсми ҡотлауҙар яңғыраған йыйылыштар үткәрелә. Был көндө йыш ҡына бүләкләү тантаналары ойошторола^[2].

Рәсми сараларҙан тыш, хәрби автомобилселәргә һәйкәлдәр янында мемориаль акциялар үткәрелә. Акцияла ҡатнашыусылар сәскә һала һәм һәләк булғандарҙы бер минут тын ҡалып иҫкә ала. Шулай уҡ был көндө хеҙмәт бурысын үтәгәндә ғүмерен ҡорбан иткән һәр кемде иҫкә алыу йолаһы бар^[3].

• Мәскәүҙә Ленин проспектында Тропарёво-Никулино районында Герой-автомобилселәргә һәйкәл ҡуйылған. Уға 26 Советтар Союзы Геройының һәм 49 Социалистик Хеҙмәт Геройының исемдәре яҙылған^[4]. Һәйкәл авторҙары: РФ-тың халыҡ рәссамы Александр Рукавишников һәм РФ-тың атҡаҙанған архитекторы Игорь Воскресенский^[9]. 2015 йылдың 2 сентябрендә тантаналы рәүештә асыла^[10].

• Брянскиҙа Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ғүмерҙәрен ҡорбан иткән яугир-водителдәргә һәйкәл урынлашҡан^[11]. Был СССР-ҙағы шундай тәүге һәйкәл. Авторҙары: скульптор Пётр Мовчун һәм архитектор Алексей Гайдученя. 1968 йылдың 12 сентябрендә асыла.