Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Шамуҡов Ғабдулла Рухулла улы

Ғабдулла Рухулла улы Шамуҡов (рус. Шамуков Габдулла Рухуллович; 1909 йылдың 11 [24] декабре, Әсән (Ульяновск өлкәһе)[d], Сембер губернаһы[d], Сарҙаҡлы районы[d], Рәсәй империяһы — 1981 йылдың 21 декабре, Ҡазан ҡалаһы) — совет театр һәм кино актеры, нәфис һүҙ оҫтаһы, педагог, яҙыусы, тәржемәсе. СССР-ҙың халыҡ артисы (1980).

Биографияһы

1909 йылдың 11 (24) декабрендә Сембер губернаһының (хәҙер Ульяновск өлкәһе) Сарҙаҡлы районы Әсән ауылында тыуа.

undefined

Мәләкәстә ете йыллыҡ мәктәпте отличие менән тамамлай. 1930 йылда Башҡорт сәнғәт техникумын (хәҙерге Өфө сәнғәт училищеһы) М. Ә. Мәһәҙиев һәм Х. Г. Бохарский класы буйынса тамамлап, 1946 йылға тиклем Өфөлә Башҡорт драма театрында эшләй[1].

Актёрлыҡ карьераһы

1930—1946 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт драма театры актёры була[1]. Һүҙ оҫтаһы булараҡ, 1933 йылдан Өфө театр училищеһында уҡыта.

1946 йылдан ғүмеренең ахырынаса Ҡазанда Ғ. Камал исемендәге татар театрында эшләй[1], бер үк ваҡытта 1952 йылға тиклем (һәм 1962—1969 йылдарҙа) Ҡазан театр училищеһында уҡыта[1].

Әҙәби эшмәкәрлеге

Әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. У. Шекспирҙың («Отелло», «Ромео и Джульетта»), А. С. Пушкиндың («Борис Годунов»), А. С. Грибоедовтың («Горе от ума»), Эсхилдың, Ж. Б. Мольерҙың, Н. В. Гоголдең, М. Горькийҙың, Л. Леоновтың һәм башҡа авторҙарҙың әҫәрҙәрен башҡорт һәм татар телдәренә тәржемә итә[1][2]. И. А. Крылов һәм С. В. Михалковтың мәҫәлдәренең тәржемәләре ингән йыйынтыҡ авторы. Шулай уҡ шиғырҙар, актёрҙарға арналған биографик очерктар, теоретик мәҡәләләр яҙған.

Һуғыш йылдарында балалар өсөн ижад иткән әкиәт-пьесалары («Һыу эйәһе» (1942), «Рөстәм», «Тылсымлы таяҡ» (1944)) ҡурсаҡ театрҙары сәхнәләрендә ҡуйыла[3]. Татар поэзияһында шиғыр яҙыу теорияһы буйынса теоретик хеҙмәттәрҙең һәм айырым яҙыусылар ижады тураһында тәнҡит мәҡәләләре авторы. 1944 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы[3].

1952 йылда Ҡазан педагогия институтының тарих-филология факультетын тамамлай[1][2].

Ҡазанда 1981 йылдың 21 декабрендә (башҡа сығанаҡтар буйынса — 22 декабрҙә[4]) вафат була. Яңы Татар слободаһынының Татар зыяратында ерләнгән.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Билдәле ролдәре

Театрҙа

  • 1939 — «Туҡай» Ә. С. Фәйзи режиссер В. Ғ. Ғәлимов — Ғабдулла Туҡай
  • 1941 — «Человек с ружьём» Н. Ф. Погодин, режиссер Х. Ғ. Бохарский һәм В. С. Витт — В. И. Ленин
  • «Борис Годунов»А. С. Пушкин — Юродивый
  • «Разбойники», Ф. Шиллер — Франц
  • «Нашествие», Л. М. Леонов — Иван Тихонович Таланов
  • «Ревизор», Н. В. Гоголь — Хлестаков
  • «Женитьба», Н. В. Гоголь — Подколёсина
  • «Хужа Насретдин» Н. Иҫәнбәт — Хужа, Ахун
  • «Тартюф», Мольер — Оргон
  • «Мулланур Вәхитов», Н. Иҫәнбәт — Ғәлимуллин
  • «Зифа», Н. Иҫәнбәт — Балтаев
  • «Без ветрил», К. Тинчурин — Нуретдин
  • «Поздняя любовь», А. Н. Островский — Дормидонт
  • «Бешеные деньги», А. Н. Островский — Телятев
  • «Слуга двух господ», К. Гольдони — Труффальдино
  • «Зимогорҙар», С. М. Мифтахов — Шәғәли

Фильмографияһы

  • 1975 — «Хазина» — Шәүәли, Арыҫландың атаһы

Библиография

Әҙәби әҫәрҙәре

  • Шамуков, Г. Уңган кыз: Пьеса-әкият. 3 пәрдәдә, 5 күренештә. — Казан: Татгосиздат, 1954. — 51 с. — 15 000 экз.
  • Шамуков, Г. Нәкый Исәнбәт: Язучының тормышы һәм иҗаты турында монография. — Казан: Таткитнәшр., 1959. — 76 с. — 2000 экз.
  • Шамуков, Г. Мәсәлләр. — Казан: Таткитнәшр., 1963. — 16 с. — 10 000 экз.
  • Шамуков, Г. Базга төшкән аю: Мәсәлләр. — Казан: Таткитнәшр., 1967. — 30 с. — 10 000 экз.
  • Шамуков, Г. Мәсәлләр / кереш сүз Н. Юзиев. — Казан: Таткитнәшр., 1969. — 134 с. — 7000 экз.
  • Шамуков, Абдулла. Каләмем: мәсәлләр, мәкаләләр / кереш сүз М. Мәһдиев. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1979. — 268 с.
  • Шамуков, Г. Водяная: Пьеса по мотивам детских стихов-сказок Г. Тукая. — Уфа: Башкнигоиздат, 1942. — 23 с. — 3000 экз.[6]
  • Шамуков, Габдулла. Үзе. Һәм үзе турында: мәсәлләр, тәрҗемәләр, истәлекләр / кереш сүз авт.: Р. Сафин, М. Мәһдиев. — Ульяновск, 2019. — 288 с.
  • Шамуков, Г. Ил түрәләренә хат: [СССРның халык артисты Габдулла Шамуковның тел язмышын кайгыртып КПСС Үзәк Комитетына язган хаты] // Мәдәни җомга. — 2017. — № 30. — С. 6—7.
  • Шамуков, Г. Нәкый Исәнбәт: [халык язучысы Нәкый Исәнбәтнең тууына 100 ел. («Нәкый Исәнбәт» дигән брошюрадан өзек. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1959. — Б. 44—52)] // Мирас. — 1999. — № 12. — С. 32—34.

Тәржемәләре

  • Крылов, И. А. Мәсәлләр / тәрҗ. Г. Шамуков һ. б.; рәс. Е. Сидоркин. — Казан: Татгосиздат, 1948. — 86 с.
  • Крылов, И. А. Мәсәлләр / тәрҗ. Г. Шамуков һ. б.; рәс. Е. Сидоркин. — Казан: Татгосиздат, 1951. — 79 с.
  • Гоголь, Н. В. Пьесалар / З. Солтанов, Г. Шамуков тәрҗ.. — Казан: Татгосиздат, 1952. — 163 с.
  • Грибоедов, А. С. Акыллылык бәласе: шигырь б-н язылган комедия. 4 пәрдәдә / Г. Шамуков тәрҗ.; рәс. М. Башилов. — Казан: Татгосиздат, 1953. — 132 с.
  • Пушкин, А. С. Салтан патша, аның данлы көчле баһадир улы князь Гвидон салтанович һәм гүзәл патша кызы Аккош турында әкият / Г. Шамуков тәрҗ.; рәс. Дехтерев. — Казан: Таткнигоиздат, 1954. — 51 с. — (Мәктәп китапханәсе).
  • Лермонтов, М. Ю. Шигырьләр / кереш сүз Н. Шер; Г. Шамуков һ. б. тәрҗ.. — Казан: Татгосиздат, 1950. — 60 с.
  • Лермонтов, М. Ю. Уйлану: шигырьләр / Г. Шамуков һ. б. тәрҗ.. — Казан: Таткнигоиздат, 1954. — 41 с.
  • Симонов, К. Ят күләгә: драма 4 пәрдәдә, 6 картинада / Г. Шамуков тәрҗ.. — Казан: Татгосиздат, 1950. — 100 с.
  • Фучик, Ю. Үлем җәзасы алдыннан... / Г. Шамуков тәрҗ.; кереш сүз Густа Фучик. — Казан: Татгосиздат, 1951. — 118 с.
  • Крылов, И. А. Мәсәлләр / Г. Шамуков һ. б. тәрҗ.; рәс. Е. Сидоркин. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1958. — 299 с.
  • Эсхил. Богауланган Прометей / кереш сүз Х. Госман; Г. Шамуков тәрҗ.. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1964. — 64 с.
  • Шекспир, В. Венеция сәүдәгәре: комедия 5 пәрдәдә / Г. Шамуков тәрҗ.. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1966. — 132 с.
  • Шекспир, В. Отелло. Ромео белән Джульета: трагедияләр / Г. Шамуков тәрҗ.. — Казан: Таткнигоиздат, 1956. — 336 с.
  • Шекспир, В. Комедияләр / Г. Шамуков тәрҗ.. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1980. — 264 с.
  • Островский, Н. Котырган акчалар: сайланма әсәрләр / төз., кереш сүз һәм тәрҗ. Г. Шамуков. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1973. — 350 с.
  • Шигырь бәйрәме: шигырьләр / төз. И. Юзеев. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1968. — 91 с.
  • Шекспир, Уильям. Сайланма әсәрләр: ике томда / тәрҗ.: Н. Исәнбәт, Г. Шамуков. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2007. — Т. 2: Трагедияләр, комедияләр. — 518 с.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 С. С. Саитов. Шамуҡов Ғабдулла Рухулла улы // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  2. ↑ 1 2 Шамуков Габдулла Рухуллович. tatarica.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 июнь 2026.
  3. ↑ 1 2 Шамуков Габдулла (тат.). sptatar.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 июнь 2026.
  4. ↑ Шамуков Габдулла. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 июнь 2026. Архивировано 5 апрель 2013 года. 2013 йылдың 5 апрель көнөндә архивланған.
  5. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 17 июня 1980 года № 2302—Х «О присвоении почетного звания „Народный артист СССР“ тов. Шамукову Г. Р.» // «Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик». — № 26 (2048) от 25 июня 1980 года. — Ст.502.
  6. ↑ Габдулла Рухулла улы Шамуков. Национальная электронная библиотека Республики Татарстан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 июнь 2026. Архивировано 22 февраль 2012 года.

Һылтанмалар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар