Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Ҡыҫтыбый

Ҡыҫтыбый (рус. Кыстыбый; башҡ. ҡыҫтыбый, татар. кыстыбый, кыстымбый, якмыш, күзикмәк[1], сыу. хĕстнĕпай) — татар, башҡорт һәм сыуаш аш-һыуының эслек менән сөсө ҡамырҙан традицион ризығы[2][3]. Эслек сифатында йола буйынса тары һәм ҡарабойҙай бутҡаһы, картуф иҙмәһе ҡулланыла.

Тарихы

Ҡыҫтыбый иң боронғо традицион ризыҡтарҙың береһе булып тора, әммә тарихи сығанаҡтарҙа уның барлыҡҡа килеү датаһы аныҡ теркәлмәгән. Аш-һыуҙың килеп сығышын татар һәм башҡорт халыҡтарының ярым күсмә йәшәү рәүеше менән бәйләйҙәр, ул саҡта ябай һәм туҡлыҡлы, үҙең менән йөрөтөү өсөн уңайлы ризыҡ кәрәк була.

Башта ҡыҫтыбый өсөн тары бутҡаһы, шулай уҡ мәк онтағы һәм киндер орлоғо ҡулланылған[4]. Хәҙерге заманда иң популяр булып киткән картуф иҙмәһе һуңыраҡ барлыҡҡа килгән. Тарихсылар фекеренсә, уны XIX быуат аҙағында — XX быуат башында, Рәсәйҙә картуф киң таралыу алғандан һуң ҡуллана башлайҙар.

Этимологияһы

Башҡорт, татар[5] һәм сыуаш[6] телдәре тикшеренеүсеһе Рифҡәт Ғәзизйән улы Әхмәтйәнов аш-һыу атамаһына "Татар теленең ҡыҫҡаса тарихы-этимологик һүҙлеге"ндә («Татар теленең кыскача тарихи-этимологик сүзлеге») мәҡәлә бағышлай. Ул кыс- («прищемить») тамырын һәм -мбый/-мбы суффиксын ҡушып, татар. кыстымбый, башҡ. ҡыҫтыбай, cыу. кӑстӑмпи диалект формаларын килтереп сығара. Исеме татар телендәге «кыстыру» йәки башҡортса «башҡ. ҡыҫтырырға» (ҡыҫтырыу, тығып ҡуйыу, индереп ҡуйыу) ҡылымынан барлыҡҡа килә һәм туранан-тура ризыҡ әҙерләү ысулын тасуирлай: эслек ҡамырҙың бер яртыһына һалына һәм икенсеһе менән «ҡыҫтырыла».

Тасуирламаһы

Ҡыҫтыбый — ҡоро табала сөсө ҡамырҙан бешерелгән йәймә[7]. Ул асыҡ бәлеште йәки сочникты хәтерләтә: эслекте эҫе йәймәнең бер яртыһына һалалар һәм өҫтән икенсе яртыһы менән ябып ҡуялар[7]. Әҙер ҡыҫтыбыйҙы мул итеп иретелгән йәки аҡ май менән майлайҙар[7]. Эслек сифатында бутҡа (йышыраҡ тары), рагу, картуф иҙмәһе, шулай уҡ мәк онтағы йәки киндер орлоғо ҡулланыла. Удмурт Республикаһының ҡайһы бер райондарында эслекте йәймәгә һылайҙар һәм ҡатлама итеп төрөп ҡуялар.

Ҡыҫтыбыйҙы өҫтәлгә эҫе килеш бирәләр[8], йыш ҡына сәй эскәндә айырым ризыҡ булараҡ ҡулланалар[8]. Йәймәләр һыуынмаһын һәм йомшаҡ булып ҡалһын өсөн, уларҙы өйөм итеп теҙәләр, ҡапҡас йәки таҫтамал менән ҡаплайҙар[8]. Һыуынған ризыҡты аҡ май һалып табала йәки мейестә йылытырға мөмкин[8]. Эҫе көйөнсә тәғәмләнеү ҡабул ителһә лә, ҡыҫтыбыйҙы һалҡын килеш тә ашарға мөмкин[9]. Ризыҡты шулай уҡ, бер аҙ рецебын үҙгәртеп, ураҙа ваҡытында ашарға мөмкин.

Рекордтар

Иң ҙур ҡыстыбый әҙерләү буйынса бер нисә тапҡыр рекорд теркәлгән:

  • Гиннесстың рекордтар китабы: 2011 йылдың 3 сентябрендә Өфөлә «Һөт иле» Бөтә Рәсәй фестивале сиктәрендә донъяла иң ҙуры булараҡ Гиннесстың рекордтар китабына индерелгән ҡыҫтыбый әҙерләнә. Уның диаметры 2 метр 10 сантиметр тәшкил итә[10][11].
  • Рәсәй рекорды: 2023 йылдың 12 июнендә Өфөлә Ҡала көнөн байрам иткәндә Рәсәйҙең рәсми рекорды ҡуйыла. Ризыҡтың ҙурлығы оҙонлоҡҡа 232 см һәм киңлеккә 120 см тәшкил итә. Рекордты Рәсәй кулинарҙар ассоциацияһы вице-президенты етәкселегендәге комиссия теркәй[12][13].
  • Рәсми булмаған ҡаҙаныш: 2024 йылдың 12 февралендә Минскиҙа (Беларусь) «Ҡунаҡсыл Башҡортостан» фестивалендә ашнаҡсылар диаметры 3 метрлыҡ ҡыҫтыбый әҙерләй[14]. Ул ҙурлығы буйынса иң ҙур ҡыҫтыбый булыуына ҡарамаҫтан, был ҡаҙаныш рәсми рәүештә рекордтар китабында теркәлмәй[15].

Хәҙерге заман мәҙәниәтендә

Һуңғы йылдарҙа ҡыҫтыбый гастрономия тренды булараҡ популярлыҡ яулай. 2025 йылда иҡтисади тотороҡһоҙлоҡ ерлегендә ризыҡ аңлы ҡулланыу символына әүерелә[16].

Ризыҡты даими рәүештә мәҙәни һәм гастрономик сараларҙа тәҡдим итәләр. Мәҫәлән, 2025 йылдың июнендә Чечен Республикаһындағы Шелковская ауылында татар Һабантуй байрамындағы аш-һыу рәтендә ҡыҫтыбый ҙа була[17], шулай уҡ уны әҙерләүгә арналған аш-һыу саралары үткәрелә[18].

Ризыҡтың популярлығы коммерция өлкәһендә лә сағылыш таба. Мәҫәлән, 2025 йылда «Ҡыҫтыбый» ресторандар селтәре «Миллиард.Татар» баҫмаһы үткәргән «Йыл татарҙары» рейтингы сиктәрендә «Татар рестораны» номинацияһында еңеүсе була. Бүләкләү тантанаһы Ҡазан кремле биләмәһендәге тарихи бина Ҡабул итеү урындарында үтә[19].

Оҡшаш ризыҡтар

Донъя халыҡтарының аш-һыуында әҙерләү принцибы буйынса ҡыҫтыбыйға — икегә бүленгән ҡамырҙан бешерелгән йәймәгә оҡшаш ризыҡтар бар[20].

  • Кутаб — әзербайжан аш-һыуының сөсө ҡамырҙан әҙерләнгән ярым ай формаһындағы ризығы. Ҡыҫтыбыйҙан айырмалы рәүештә, кутабтың ситтәрен бөгөп сығалар, ә эслеге ит, йәшелсә, ҡарбуз йәки сырҙан булырға мөмкин[20].
  • Гёзлеме — эслекле (картуф, сыр, шпинат) традицион төрөк йәймәһе. Ҡыҫтыбый кеүек үк, уны ла урталай бөкләйҙәр[20].
  • Чуду — Дағстан халыҡтарының төрлө эслекле (ит, эремсек, йәшелсә, ҡарбуз) ябыҡ бәлеш-йәймәләре[20].
  • Кесадилья — Мексика аш-һыуы тортильяның эслеге башлыса сырҙан тора, һәм ул урталай бөкләнә. Төп айырмаһы — эслек рәүешендә кукуруз йәки бойҙай ҡулланыу[21].
  • Паратха — эслекле һинд йәймәһе. Ҡыҫтыбыйҙан айырмалы рәүештә, эслеге (мәҫәлән, тәмләткестәр өҫтәлгән картуф) ҡыҙҙырыр алдынан ҡамырға төрөлә[20].
  • Баннок — шотланд йәймәһе, ул традицион рәүештә эслек һалынып урталай бөкләнмәй, әммә сөсө икмәк төрө булараҡ ҡыҫтыбыйға оҡшаш[20].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Синонимы к слову «кыстыбый». sinonim.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 июнь 2026.
  2. ↑ Кыстыбый – интересные факты, история, особенности приготовления. Центральная библиотека г. Межгорье. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 июнь 2026.
  3. ↑ Әхметьянов Р. Г. Татар теленең кыскача тарихи этимологик сүзлеге. — Казан: Татар. кит. нәшр., 2001. — 272 б. С. 136
  4. ↑ Кыстыбый. Республиканский центр развития традиционной культуры. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 июнь 2026.
  5. ↑ Ахметьянов Рифкат Газизянович — Башкирская энциклопедия. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 июнь 2026.
  6. ↑ Энциклопедия | Ахметьянов Рифкат Газизянович. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 июнь 2026.
  7. ↑ 1 2 3 Кыстыбый с картофелем. ЕдимДома.ру. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 июнь 2026.
  8. ↑ 1 2 3 4 Как приготовить вкусные татарские лепешки кыстыбый. Гастрономъ. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 июнь 2026.
  9. ↑ Кыстыбый рецепт с картошкой по-татарски. Меню недели. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 июнь 2026.
  10. ↑ Не будь как кыстыбый – как готовят национальную татарскую пресную лепешку. permokrug.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 июнь 2026.
  11. ↑ Башкирия: самый большой в мире кыстыбый диаметром 2 метра 10 см. u7a.ru (3 сентябрь 2011). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 июнь 2026.
  12. ↑ В Уфе приготовили самые большие в России эчпочмак и кыстыбый — побит рекорд Татарстана. Реальное время (12 июнь 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 июнь 2026.
  13. ↑ Самый большой в России учпочмак и кыстыбый в мире: в Уфе зафиксированы два кулинарных рекорда. ufatime.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 июнь 2026.
  14. ↑ В Беларуси башкирские повара приготовили гигантский кыстыбый. ufa.bezformata.com (12 февраль 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 июнь 2026.
  15. ↑ Повара из Башкирии испекли в Минске кыстыбый на 500 человек. resbash.ru (12 февраль 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 июнь 2026.
  16. ↑ Культура бережливости: как татарские лепешки кыстыбый становятся трендом. kubnews.ru (29 октябрь 2025). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 июнь 2026.
  17. ↑ В чеченском городе Шелковская проходит татарский праздник Сабантуй. ГТРК «Вайнах». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 июнь 2026.
  18. ↑ Вкусное путешествие в мир татарской кухни: «Кыстыбый». sobes.tatarstan.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 июнь 2026.
  19. ↑ «Татары года – 2025»: главный приз – в Челябинск, награды Калимуллиной и Гатиятулину. Миллиард.Татар. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 июнь 2026.
  20. ↑ 1 2 3 4 5 6 Кесадилья, кальцоне, кыстыбый. Ovkuse.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 июнь 2026.
  21. ↑ Кесадилья (кесадия). cookingman.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 июнь 2026.

Әҙәбиәт

  • Ахметзянов Ю. А. Татарские блюда. Казань, 1970.
  • Баязитова Ф. С. Аш-су һәм халык традицияләре лексикасы. -Казан: Дом печати, 2007. — 480 б. С.
  • Әхметьянов Р. Г. Татар теленең кыскача тарихи этимологик сүзлеге. — Казан: Татар. кит. нәшр., 2001. — 272 б. С. 136
  • Нурмөхәммәтова Р. С., Казан, КФУ, филол. фән. канд., доцент. Кайбер татар ризык атамаларына лингвомәдәни күзәтү // Язык — культура — этнос: сборник научных трудов, посвящённый 10-летию со дня основания кафедры общей лингвистики и лингвокультурологии КФУ / Под общей редакцией доктора филологических наук, профессора Р. Р. Замалетдинова. — Казань: Отечество, 2013. — 312 с. — С.192-198.
  • Арсланова И. А. Кухни народов Башкортостана. -Уфа: К95 Китап, 2017.-336с. ISBN 978-5-295-06573-6
  • Кыстыбый // Блюда башкирской кухни. Комплект из 15 открыток. / Сост. И. А. Арсланова. — М.: Планета, 1985. — 15 с.

Һылтанмалар

Категориялар

Кыстыбый.jpg