Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Исанбаев Николай Исанбаевич

Николай Исанбаевич Исанбаев (1929 йылдың 27 феврале, Түбәнге Ҡасмаш, Ҡалтасы районы, Башҡорт АССР-ы — 2020 йылдың 24 сентябре, Йошкар-Ола, Марий Эл) — совет һәм Рәсәй тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, фин-уғыр, атап әйткәндә, мари тел ғилеме белгесе. Филология фәндәре докторы (1993), профессор (1996). Марий Эл Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). Финляндияның Фин-уғыр йәмғиәте ағзаһы (Хельсинки, 1994)[1][2].

Биографияһы

1929 йылдың 27 февралендә Башҡорт АССР-ының Ҡалтасы районындағы Түбәнге Ҡасмаш ауылында тыуған. 1936—1940 йылдарҙа — Түбәнге Ҡасмаш башланғыс мәктәбендә, 1940—1944 йылдарҙа Ҡалтасы урта мәктәбендә уҡый. Мәктәптә 8 класты тамамлағандан һуң Краснокама педагогия училищеһының мари теле бүлегенә уҡырға инә, уны 1948 йылда отличие менән тамамлай[3].

1948 йылда Йошкар-Олаға күсеп килә һәм Н. К. Крупская исемендәге Мари дәүләт педагогия институтының мари теле һәм әҙәбиәте бүлегенә уҡырға инә, уны 1952 йылда отличие менән тамамлай[3].

1952—1955 йылдарҙа Мәскәүҙә СССР Фәндәр академияһының Тел ғилеме институтының аспирантураһында уҡый. Һуңынан бер ни тиклем ваҡыт шунда фин-уғыр телдәре секторында кесе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1958 йылда Йошкар-Олаға ҡайта, Мари ғилми-тикшеренеү институтында — тел секторы буйынса өлкән ғилми хеҙмәткәр, һуңынан Н. К. Крупская исемендәге Мари дәүләт педагогия институтының рус теле кафедраһы уҡытыусыһы булып эшләй. 1960 йылдан башлап, бер аҙ өҙөклөктәр менән, оҙаҡ йылдар дауамында В. М. Васильев исемендәге Мари тел, әҙәбиәт һәм тарих ғилми-тикшеренеү институтында тел секторы мөдире була[3].

1963—1967 йылдарҙа Н. К. Крупская исемендәге Мари дәүләт педагогия институтында — өлкән уҡытыусы, 1967—1975 йылдарҙа — рус теле кафедраһы доценты. 1975 йылдан Мари ғилми-тикшеренеү институтының тел секторы мөдире булып эшләй[3].

1996 йылдан 2009 йылға тиклем Мари дәүләт университетының фин-уғыр телдәре кафедраһы профессоры була. Дөйөм ғилми стажы — 54 йыл, шуларҙың 23 йылы — ғилми-педагогик эш стажы[4].

2020 йылдың 24 сентябрендә Йошкар-Олала вафат була[1][5].

Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге

120-гә яҡын баҫылған фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән бер монография, дүрт уҡыу әсбабы авторы[6].

1952 йылдан Мәскәүҙә СССР Фәндәр академияһының Тел ғилеме институтының аспирантураһында уҡый. Академик Б. А. Серебренников етәкселегендә 1955 йылда «Н-овые деепричастия в марийском языке» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай[4][3].

1957 йылда «Путёвка в жизнь» тигән беренсе совет тауышлы фильмында (1931) ҡабаттан тауыш яҙҙырғанда малайҙар төркөмө башлығы булған берәҙәк Мостафаның тауышын яҙҙыра, уны мари киноактёры һәм шағиры Йыван Кырла уйнай[1].

«Хәҙерге мари телендә „н“ хәрефенә хәл ҡылымдарҙың синтаксик функциялары» беренсе тикшеренеү эше 1958 йылда баҫыла. Артабанғы хәл ҡылымдарын тикшереү «Мари телендә хәл ҡылымдар» (1961) монографияһына туплана[3].

1989 йылда уның «Мари-төрки тел бәйләнештәре» монографияһының беренсе өлөшө баҫылып сыға, 1994 йылда монографияның икенсе өлөшө нәшерләнә, унда татар һәм башҡорт үҙләштереүҙәре һүҙлеге бар. 1993 йылда филология фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Мари-төрки тел бәйләнештәре» темаһына диссертация яҡлай[4][3][7].

Мари дәүләт университетының тарих-филология факультетында мари филологияһы бүлеге студенттары һәм аспиранттары өсөн «Мари теленең тарихи фонетикаһы һәм тарихи морфологияһы», «Мари-төрки тел бәйләнештәре» теоретик курстары буйынса лекциялар уҡый һәм лаборатор-ғәмәли дәрестәр алып бара. «Фин-уғыр ғилеменә инеш», «Фин-уғыр ғилеме нигеҙҙәре» һәм «Фин-уғыр халыҡтары тел бәйләнештәре» курстары буйынса лекциялар уҡый[3]. Мари дәүләт университеты ҡарамағындағы Докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса совет ағзаһы[8].

Төп ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге грамматика, диалектология, лексикография һәм тел-ара бәйләнештәр өлкәһендә мари тел ғилеме проблемаларын өйрәнеү менән бәйле. Диалектология буйынса фәнни хеҙмәттәре көнсығыш-мари һөйләшенең өйрәнелмәгән йәки аҙ өйрәнелгән диалекттарын (алабуға, минзәлә, ағиҙел буйы, бәләбәй һәм башҡа һөйләштәр) тикшереүгә арнала. Уның эштәрендә мари-төрки тел бәйләнештәрен өйрәнеүгә, мари теленең тарихи грамматикаһы мәсьәләләренә ҙур иғтибар бүленә. 2001 йылда уның юғары уҡыу йорттары өсөн «Мари-төрки тел бәйләнештәре» уҡыу әсбабы нәшер ителә[9]. Мари теленең аңлатмалы һүҙлегенең күп бүлектәрен төҙөүҙә әүҙем ҡатнаша. Мари-төрки этник һәм тел бәйләнештәре проблемаһы буйынса ике өлөштә монография һәм 30-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт баҫтырып сығара, улар беҙҙең илдә лә, сит илдәрҙә лә (Венгрия, Финляндия, Эстония) нәшер ителә. Бер нисә Халыҡ-ара фин-уғыр конгресы һәм конференцияһы (Будапешт, 1960, Таллин, 1970, Сыктывкар, 1985, Йошкар-Ола, 1996, 2000), фин-уғыр телдәре буйынса Бөтә Союз, төбәк һәм республика фәнни конференциялары (Мәскәү, 1959, Петрозаводск, 1961, 1979, Йошкар-Ола, 1965, 1969, 1987, Ужгород, 1977, Сыктывкар, 1979, Устинов, 1987 һ. б.) эшендә ҡатнаша[3].

Уның фәнни етәкселегендә 3 филология фәндәре кандидаты әҙерләнә[1].

Төп ғилми эштәре

Төп ғилми эштәре исемлеге[6][2]:

Монографиялары

  • Исанбаев Н. И. Деепричастия в марийском языке. — Йошкар-Ола, 1961. — 150 с.
  • Исанбаев Н. И. Ч. 1: Татарские и башкирские заимствования // Марийско-тюркские языковые контакты. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1989. — 176 с.
  • Исанбаев Н. И. Ч. 2: Словарь татарских и башкирских заимствований // Марийско-тюркские языковые контакты. — Йошкар-Ола, 1994.

Дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары

  • Исанбаев Н. И. Марийско-тюркские языковые контакты: программа по спецкурсу. — Йошкар-Ола: МарГУ, 2000.
  • Исанбаев Н. И. Марийско-тюркские языковые контакты: учеб. пособие. — Йошкар-Ола: МарГУ, 2001. — 80 с.
  • Васильев В. Н., Исанбаев Н. И. Диалект материалым кузе да мом погаш: студент-влаклан полыш = Как собирать диалектологический материал: в помощь студенту. — Йошкар-Ола, 2003. — 72 с.
  • Исанбаев Н. И. Марий исторический фонетик: тунемме книга — Марийская историческая фонетика: учебное пособие. — Йошкар-Ола: МарГУ, 2007. — 188 с.

Фәнни журналдарҙағы мәҡәләләре

  • Исанбаев Н. И. О некоторых следах древнего значения деепричастия на -н в марийском языке // Nyelvtudomany «Közlemények» : журнал. — Будапешт, 1958. — Т. 60, вып. I. — С. 59—60.
  • Исанбаев Н. И. Марийский язык // Младописьменные языки СССР : сборник. — М.—Л, 1958. — С. 439—454.
  • Исанбаев Н. И. Синтаксические функции деепричастий на -н в современном марийском языке // Уч. зап. МГПИ им. Н. К. Крупской : журнал. — Йошкар-Ола, 1958. — Вып. 16. — С. 84—99.
  • Исанбаев Н. И. Говор елабужских мари // Вопросы диалектологии и истории марийского языка : сборник. — Йошкар-Ола, 1964. — С. 61—105.
  • Исанбаев Н. И. Новое исследование о марийских глаголах // Вопросы диалектологии и истории марийского языка : сборник. — Йошкар-Ола, 1964. — С. 215—226.
  • Исанбаев Н. И. Из наблюдений над фонетикой говора мензелинских мари // Вопросы марийского языкознания : сборник. — Йошкар-Ола, 1964. — С. 89—103.
  • Исанбаев Н. И. Влияние татарского языка на падежную систему восточномарийских говоров // СФУ : журнал. — 1978. — № 3. — С. 172—177.
  • Исанбаев Н. И. Татарские термины родства в диалектах марийского языка // Вопросы марийской ономастики : сборник. — Йошкар-Ола, 1978. — Вып. II. — С. 34—41.
  • Исанбаев Н. И. Марийско-татарские языковые связи (по данным географических названий) // Вопросы марийской ономастики : сборник. — Йошкар-Ола, 1978. — Вып. II. — С. 19—25.
  • Исанбаев Н. И. История изучения татарских заимствований в марийском языке // Вопросы истории и диалектологии марийского языка : сборник. — Йошкар-Ола, 1979. — С. 5—41.
  • Исанбаев Н. И. Фонетическая адаптация татарских заимствований в диалектах марийского языка // Вопросы истории и диалектологии марийского языка : сборник. — Йошкар-Ола, 1979. — С. 41—102.
  • Исанбаев Н. И. Русские лексические заимствования дооктябрьского периода в марийском языке и их тематические группы // Финно-угроведение : журнал. — 2009. — № 1. — С. 20—38.

Монографияларҙа һәм ғилми хеҙмәттәр йыйынтыҡтарындағы бүлектәр

  • Исанбаев Н. И. Аналитические формы модальности в марийском языке // Вопросы марийского языка : сборник. — Йошкар-Ола, 1982. — С. 7—56.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары

  • Марий Эл Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999);
  • «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн. Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу уңайынан» миҙалы;
  • «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1984);
  • «Йыван Кырла 1909—2009» иҫтәлекле миҙалы (2009);
  • КПСС-тың Мари өлкә комитеты һәм Мари АССР-ының Министрҙар Советы Почёт грамотаһы[6][3].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 Николай Исанбаевич Исанбаев. marpravda.ru (28 сентябрь 2020). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 июнь 2026.
  2. ↑ 1 2 Исанбаев Николай Исанбаевич. bashenc.online. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 июнь 2026. Архивировано 22 февраль 2021 года.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Исанбаев Николай Исанбаевич. Марийская история в лицах. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 июнь 2026. Архивировано 15 февраль 2020 года.
  4. ↑ 1 2 3 В. Н. Максимов. К 95-летию со дня рождения профессора Н. И. Исанбаева (1929–2020) // Финно-угроведение : журнал. — 2024. — № 1 (65). — С. 122—126.
  5. ↑ Умер профессор Николай Исанбаев. kidsher.ru (29 сентябрь 2020). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 июнь 2026.
  6. ↑ 1 2 3 Исанбаев Н.И. mari-lab.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 июнь 2026. Архивировано 22 февраль 2021 года.
  7. ↑ Марийско-тюркские языковые контакты (автореферат). cheloveknauka.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 июнь 2026. Архивировано 22 февраль 2021 года.
  8. ↑ Н. Н. Глухова. К 85-летию профессора кафедры финно-угорской и сравнительной филологии института национальной культуры и межкультурной коммуникации Н. И. Исанбаева // Вестник Марийского государственного университета : журнал. — 2014. — С. 199—200.
  9. ↑ Марийско-тюркские языковые контакты / Н. И. Исанбаев ; Марийский НИИ яз., лит. и истории им. В. М. Васильева. search.rsl.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 июнь 2026.

Әҙәбиәт

  • Исанбаев Николай Исанбаевич // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 154. — 2032 экз. — ISBN 5-87898-357-0.
  • Айплатов Г. Н., Исанбаева У. С., Ятманов Л. И., Мочаев В. А. Исанбаев Николай Исанбаевич // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 180. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.

Һылтанмалар

Категориялар