Йыһанов Рәшит Рәхим улы

Рәшит Рәхим улы Йыһанов 1952 йылдың 28 июнендә Өфө ҡалаһында балетмейстер Рәхим Фәиз улы Йыһанов ғаиләһендә тыуған.

1977 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай (З. Исмәғилев класы) һәм ошо юғары уҡыу йортонда эшкә ҡалдырыла, бында ул 2012 йылға тиклем уҡыта. 1995—2001 йылдарҙа — композиция кафедраһы мөдире була. 1997 йылдан — профессор.

Рәшит Йыһанов 1992—1995 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Композиторҙар союзы Музыка фондының Башҡортостан бүлексәһе директоры, 1992—2000 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар союзы рәйесе урынбаҫары вазифаларын башҡара.

Композитор Өфө дәүләт нефть техник университетының (ул ваҡытта Өфө нефть институты) «Шаян» һәм «Альтарес» (1978—1982), Башҡорт дәүләт педагогия институтының «Инйәр» (1982—1995) музыкаль төркөмдәренең, «Нефтсе» мәҙәниәт һарайының «Ufa» рок-төркөмөнөң ойоштороусыһы һәм художество етәксеһе.

Концерт менән Рәсәй ҡалаларында, Германия, Голландия, Бельгия, Австрия һәм Англияла сығыш яһаған^[2].

Рәшит Йыһанов — «Алһыу сәскә» (Аленький цветочек, 2003; С. Аксаковтың шул уҡ исемле әкиәте буйынса, И. Х. Хәбиров либреттоһы), «Ут» («Огонь», 1998; Ә. Атнабаевтың шул уҡ исемле драмаһы буйынса И. Х. Хәбиров либреттоһы) балеттары, «Ҡара һыуҙар» (1977, М. Кәрәмдең «Ҡара һыуҙар» поэмаһы буйынса) оратория-балеты авторы.

Поэма (1980), 6 симфония (1-сеһе, 1987; 2-сеһе, «Иман символдары» — «Символы веры», 1996; 3-сөһө, «Дала әреме» — «Полынь степная», 1998; 4-сеһе, «Салауат Юлаевҡа гимн» — «Гимн Салавату Юлаеву», 2003; 5-сеһе, «Һуғышҡа ҡаршы» — «Антивоенный», 2006; 6-сыһы, 2011), «Баяс» (1998).

Р. Гәрәев иҫтәлегенә орган менән оркестр өсөн концерт дилогияһы (1997), фортепиано менән оркестр өсөн (1999); кларнет, фагот, валторна һәм симфоник оркестр өсөн «Рагавардхана» (2002); валторна һәм оркестр өсөн (2004), һуҡма музыка ҡоралдары менән оркестр өсөн «Timpanorama»(2005) һәм башҡалар.

Салауат Юлаев шиғырҙарына «Тыуған Уралым» (1996) хор поэмаһы, А. А. Блоктың «Скифтар» (1992, башҡорт теленә Риф Мифтахов тәржемәһе) хор циклы.

М. Ғәли, Риф Мифтахов шиғырҙарына вокаль циклдар, С. Поворисовтың «Ауылымдың айлы кистәре», Р. Ниғмәтуллиндың «Умырҙая», Г. Юнысованың «Әсәй» һ.б. шиғырҙарына йырҙар.

Камера-инструменталь әҫәрҙәре: кларнет һәм фортепиано өсөн 2 соната (1977, 2006), флейта һәм фортепиано өсөн 2 соната (1977, 2006), скрипка һәм фортепиано өсөн 4 соната (1995, 2005, 2010, 2012), тынлы, һуҡма музыка ҡоралдары һәм фортепиано өсөн квинтет (1980), 1-се ҡыллы квартет (1995) һәм башҡалар.

Йыһанов төрлө жанрҙарҙа әҫәрҙәр ижад иткән. Улар араһында:

Балеттар

• «Аленький цветочек» («Ал сәскә»; 2003, С. Т. Аксаковтың әкиәте буйынса И. Х. Хәбиров либреттоһы);
• «Огонь» («Ут»; 1998, Ә. Ҡ. Атнабаев драмаһы буйынса И. Х. Хәбиров либреттоһы);
• «Ҡара һыуҙар» оратория‑балеты (1977, М. Кәрим поэмаһы буйынса);
• «Урал батыр» (2002, башҡорт халыҡ ҡаһарманлыҡ эпосы мотивтары буйынса И. Х. Хәбиров либреттоһы).

Симфоник әҫәрҙәр

• Симфоник поэма (1980);
• 8 симфония, шул иҫәптән:
• № 1 (1987, Op. 27 in F);
• № 2 «Символы веры» («Иман символдары»; 1996, Op. 37 in G);
• № 3 «Полынь степная» («Ялан әремдәре»; 1998, Op. 47 in D);
• № 4 «Салауат Юлаевҡа гимн» / «Салауат Юлаевҡа йыр» (2002—2003, Op. 58 in A);
• № 5 «Абдрахман Великий» («Бөйөк Абдрахман»; 2006, Op. 27 in F);
• № 6 «Антивоенная» («Һуғышҡа ҡаршы»; 2006—2008, Op. 63 / Op. 68 in E).

Хор һәм вокал әҫәрҙәре

• Салауат Юлаев шиғырына «Тыуған Уралым» хор поэмаһы (1996);
• А. А. Блок шиғырҙарына «Скифы» («Скифтар») хор циклы (1992);
• М. Ғәли, Р. Мифтахов шиғырҙарына вокал циклдары;

йырҙар, шул иҫәптән

• С. Ш. Поварисов шиғырына «Ауылымдың айлы кистәре», Р. Х. Ниғмәтуллин шиғырына «Умырҙая», Ғ. Юнысова шиғырына «Әсәй»;
• тауыш һәм фортепиано өсөн балалар йырҙары (Op. 31, 1989);
• башҡорт халыҡ йырҙарын эшкәртеүҙәр (Op. 17, 1979).

Камера-инструменталь әҫәрҙәр

• фортепиано солоһы өсөн һигеҙ соната;
• кларнет, флейта, скрипка һәм фортепиано өсөн сонаталар;
• тынлы, һуҡма инструменттар һәм фортепиано өсөн квинтет (1980, Op. 20);
• ҡыллы квартеттар (шул иҫәптән № 1, 1995, Op. 38);
• кларнет, фагот һәм фортепиано өсөн трио (Op. 26, 1986);
• виолончель һәм фортепиано өсөн соната (Op. 55, 2005) һәм башҡалар.

Драматик спектаклдәргә музыка

• М. Хәйҙәров, «Кейәү» (Салауат башҡорт дәүләт драма театры, 1974);
• С. Поварисов, «Тыуған ауылым таңдары» (С. Орджоникидзе исемендәге Мәҙәниәт һарайының Өфө халыҡ театры, 1975);
• М. Фәйзи, «Аҡ ҡалфаҡ» (Туймазы башҡорт дәүләт драма театры, 1991).

• Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1990).
• Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008).
• ВЦСПС премияһы лауреаты (ВЦСПС Президиумының 1988 йылдың 8 июнендәге 29445-се ҡарары).