Нәрәле (һырт)

«Нәрәле» атамаһы башҡорт телендәге «нурлы», «яҡты» һүҙҙәренән килеп сыҡҡан, сөнки һырт аҡһыл тау тоҡомдарынан тора һәм түбәләре урманһыҙ булғанлыҡтан яҡтырып торғандай күренә^[3].

Икенсе фараз буйынса, «Нурали» — антропоним (рус.)баш., Нур (Нурлы) Али исеменән алынған^[3][2]. Башҡортсала хәҙер рәсми ҡулланылған «Нәрәле» — рус телендәге «Нурали»ҙың бигүк уңышлы булмаған тәржемәһе түгеле икән?

Учалы районы биләмәләренән Шырымбай йылғаһы (Мейәс йылғаһы бассейны) алып Шарҙатма йылғаһына (Уй йылғаһы ҡушылдығы) тиклем һуҙылған, бейеклеге 628 метрлы Сиритур һырты менән тоташҡан. Оҙонлоғо яҡынса — 8 километр, киңлеге яҡынса — 2 километр, абсолют бейеклеге —752 метр. Һырт уйһыулыҡтар менән йырғыланған; өс түбәһе бар^[1].

Аҫҡы палеозойҙың перидотиттары, дуниттары, пироксениттарынан һәм силурий ултырмаларынан тора: туфтар, кремнийлы һәм балсыҡлы тоҡомдар, эзбизташтар (б.э. т. 440410 млн йыл), шулай уҡ гипербазиттар бар^[1][4]

Ландшафты (рус.)баш. ҡараһыу һоро урман-тау тупрағындағы ҡарағай‑ҡайын урмандарынан (урыны менән ҡуйылары ла осрай) һәм йыуылған ҡара тупраҡтағы болон үҫемлектәре менән ҡапланған даланан ғибәрәт^[1].

Нәрәленең ағас тоҡомдары: ҡарағай, ҡарағас, шыршы, аҡ шыршы, ҡайын, уҫаҡ һәм ерек. Ҡыуаҡлыҡтар: муйыл, балан, миләш, энәлек, гөлйемеш (әлморон), ҡарағат, сейә, тал, сәтләүек. Күпселек өлөшөндә һырт — яланғас, ҡайһы бер урындарында ғына ылыҫлы йә ҡатнаш урман үҫә^[5].

Үлән япмаһында ҡолонғойороҡ (тут үләне), бүтәгә, әремдәр, йыйылма айрауыҡ, һолүлән, болон һолоноғо, болон тимофеевкаһы, ҙур ҡондораҡ, юл япрағы, ҡаҙ үләне, бәпембә, үрмә клевер, аҡ сәскә өҫтөнлөк итә. Күп төрлө киң япраҡлы үләндәр таралған, уларҙан бигерәк тә еҫле балтырған (зәржә), мүктәк, яҙғы чина, еҫле һырмауыҡ, Европа тайтояғы, шифалы ҡырҡъяпраҡ, ҡымыҙлыҡ, туғай йондоҙҡайы, тәүсәскә (кәзә һаҡалы), күк һөтлөгән (балсәскә), һары умырзая һәм күк умырзая (йоҡо үләне) өҫтөнлөк итә. Ташлы урында үҫкәндәрҙән бында кейәү үләне, үтә ябай оносма, сәнскеле тау башағы, энәле ҡәнәфер һәм башҡалар осрай. Һырттың үҙендә үлән япмаһы урман ҡыуышлығы аҫтында һәм ярайһы уҡ һөҙәк аҡландарҙа таралған. Үҫемлектәр менән нығытылмаған текә битләүҙәрҙә тупраҡ йыуыла йә уны ел осора^[5].

Хайуандар донъяһы: айыу, мышы, болан, ҡабан, бүре, һеләүһен, төлкө, аҡ ҡуян һәм үрғуян, осор тейен, аҫ, бурһыҡ, әлгәнйәк, шәшке, көҙән, һыуһар, байбаҡ, янут-эт, терпе, баҡса ҡомағы, ярғанаттар.

Ҡоштар: һуйыр, ҡорҙар, сел (бозор), өйрәктәр (үрҙәктәр) (сыйылдаҡ сөрәгәй, сытырҙаҡ сөрөгәй, һуна өйрәк, сумғыс өйрәк, бүрекле ҡара өйрәк, һоро өйрәк, ҡашҡалаҡ, ҡашыҡморон өйрәк, көйөлдөләр, аҡсарлаҡтар, сыпҡайҙар, ҡыр ҡаҙҙары, һабан турғайҙары, ҡоҙғон, ала ҡарға, һоро торна, сапсан ыласын, торомтай, билала (көйгәнәк)^[5].

Һөйрәлеүселәр һәм ер-һыу хайуандарынан бында йылға һәм үлән тәлмәрйендәре, уһылдаҡ тәлмәрйен, ябай туҙбаш йылан һәм һыу туҙбаш йыланы, ябай ябай һәм дала ҡара йыланы, йылғыр кеҫәртке көн күрә^[5].

Нәрәлегә күтәрелеү еңел, хатта бала-сағалар ҙа юлды уңышлы үтә. Йәйен дә, ҡышын да туристар бында әүҙем йөрөй, шуға ла һырт биттәрендә тапалған, яҡшы күренеп ятҡан һуҡмаҡтар бар. Ямғырҙан һуң уларҙа тайғаҡ урындар барлыҡҡа килеүе мөмкин. Һырт түбәһенә шулай уҡ велосипедта, квадроциклда (рус.)баш., джипта йә мотоциклда күтәрелергә мөмкин. Үҙең менән бер ниндәй ҙур нәмә лә алырға кәрәкмәй: уңайлы аяҡ кейеме, ямғырҙан һаҡланыу өсөн ҡулсатыр, һыу һәм аҙыҡ, шәхси дарыуҙар. Нәрәленән тирә-яҡҡа иҫ киткес күренеш асыла. Башҡа тау һырттарының тиҫтәләгән километрға һуҙылыуын, Ауыштауҙы, күлдәрҙең һәм йылғаларҙың ялтырап ятыуын ҡарарға мөмкин. Нәрәленең үҙен ситтән ҡарарға теләгәндәргә унан әллә ни алыҫ булмаған Чашковский һыртына күтәрелергә кәрәк^[5].