Рәсәйҙә шыршы баҙары

Яңы йылды байрам итеү традициялары 1700 йылдың 1 ғинуарында Петр I-ҙең яңы йыл иҫәбен индереү тураһындағы Указы менән бәйле. Был көндән башлап бер аҙна дауамында күңел асыу, бер-береңә ҡунаҡҡа йөрөү, ә өйҙәрҙе шыршы һәм арса ботаҡтары менән биҙәү тәҡдим ителә. Әммә шыршыны байрам ағасы булараҡ ҡулланыу Рәсәйҙә шунда уҡ таралмай. Был Николай I заманына тура килә. Был үҙгәрештәрҙе уның ҡатыны Александра Федоровнаның тәьҫире менән бәйләйҙәр. Бөйөк кенәз Александра Федоровна (ҡыҙ фамилияһы — Фридерика Луиза Шарлотта Вильгельмина Пруссия нем. Friederike Luise Charlotte Wilhelmine von Preußen) балалар өсөн тәүге байрам шыршыһын ойошторған. Рәсәйҙә тәүге биҙәлгән шыршылар 1830—1840 йылдарҙа бай йорттарҙа Раштыуа байрамына ҡуйыла башлай. Ә 1852 йылда Санкт-Петербург вокзалдарының береһендә беренсе «дәүләт шыршыһы» ҡуйыла, ул төрлө төҫтәге туҡыма киҫәктәре менән биҙәлгән булған^[2].

Шыршы ҡуйыу һәм биҙәү традицияһы тәүҙә дворяндар араһында таралған, аҙаҡ купецтар ғаиләһенә үтеп ингән. Крәҫтиән һәм эшселәр ғаиләләрендә шыршы ҡуйыу ХХ быуаттың 30-сы йылдарына тиклем йолаға инмәгән.

Рәсәйҙә шыршы баҙары XIX быуат уртаһында барлыҡҡа килгән — тәүҙә Санкт-Петербургта, шыршыларҙы Аничков һарайы ихатаһында йәки Екатерина баҡсаһында һатҡандар.

Шыршы һатыусыларҙың тәүгеһе итеп руслашҡан сит ил кешеләрен — немецтарҙы һәм швейцарҙарҙы билдәләйҙәр. Тикшеренеүселәр Мәскәүҙәге тәүге шыршы баҙары XIX быуат аҙағында Театр майҙанында, Бөйөк театр янында асылған тип иҫәпләй^[3]. Иң популяр йәрминкәләрҙең береһе Охотный Рядта урынлашҡан булған.

1920-се йылдарҙың икенсе яртыһынан шыршы байрам символы булараҡ ваҡытлыса тыйыла, сөнки совет власы уға үткән заман ҡалдығы тип ҡарай. Рәсми сығыштарҙа был турала әйтелмәй, шыршы тыйылыуын урмандарҙы һаҡлау һәм ағастарҙы ҡырҡмау кәрәклеге менән аңлаталар. Шыршы һатыу 1930-сы йылдар уртаһында ғына яңынан башлана^[4].

Шыршы хаҡтарын дәүләт көйләгән. Мәҫәлән, Мәскәүҙә 1945 йылдың декабрендә бейеклеге бер метрға тиклем булған шыршы 5 һум, ике метрлыҡ шыршы 11 һум, ә 9–10 метрлыҡ урман гүзәле 650 һум торған^[5].

Европа илдәрендә шыршы баҙарының аналогы булып Раштыуа йәрминкәләре тора. Был — Германия, Польша, Австрия, Чехия, Словакия, Венгрия һәм башҡа илдәрҙең ҡалаларында Раштыуаға әҙерлек ваҡытында ойошторолған традицион элемент. Раштыуа йәрминкәләре ҡалаларҙың һәм бәләкәй ҡаласыҡтарҙың үҙәгендә, төп урамдарҙа һәм майҙанлыҡтарҙа урынлашҡан сауҙа рәттәренән тора. Рәсәйҙәге шыршы баҙарҙарынан айырмалы рәүештә, бында Яңы йыл ағасы табып булмай. Уның урынына Раштыуаға хас ҡамыр аштары, тәм-томдар, эҫе эсемлектәр — глинтвейн һәм пунш, шулай уҡ эҫе ҡабымлыҡтар һатыла. Бында шулай уҡ традицион тауарҙар тәҡдим иткән күп һанлы сауҙа нөктәләре урынлаша: шыршы биҙәүестәре, Раштыуа темаһына арналған ҡул эштәре һатыла.

XXI быуатта Рәсәйҙә шыршы баҙары яңынан үҫеш ала. Айырыуса яңы бысылған шыршылар ҙур популярлыҡ менән файҙалана. Уларҙың хаҡы бейеклегенә, ҡуйылығына һәм килеп сығышына ҡарап үҙгәрә. Һуңғы йылдарҙа тере шыршыларға һорауҙың бер аҙ кәмеүе күҙәтелә, әммә уларға ихтыяж һаман да ҙур булып ҡала^[6].

Ҡалаларҙа һәм ҡасабаларҙа шыршы сауҙаһы ғәҙәттә декабрҙең уртаһында йәки өсөнсө ун көнлөгөндә башлана. Зур ҡалаларҙың һәр районында шыршы баҙарҙарын осратырға мөмкин, хатта бер районда бер нисә сауҙа нөктәһе булыуы мөмкин. Был миҙгелле тауар өсөн урындарҙы ҡала властары сауҙа ойошмаларына бирә.

2023 йылда Мәскәүҙә шыршы баҙарҙары 20 декабрҙән 31 декабргә тиклем эшләне. Мәскәүҙең сауҙа һәм хеҙмәттәр департаментының матбуғат хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, ҡала менән килешеү нигеҙендә 106 шыршы баҙары, 139 магазиндар эргәһендә урынлашҡан сауҙа нөктәләре эшләне, һәм дөйөм алғанда шыршы һатыу өсөн 245 сауҙа нөктәһе ойошторолдо. Мәскәү халҡы Пермь крайынан, Киров өлкәһенән, Башҡортостан Республикаһынан, шулай уҡ Дания менән Бельгиянан килтерелгән шыршыларҙы һатып ала алды. Хаҡтар буйынса уртаса күренеш: Рәсәй шыршыһының метры 1,4–1,6 мең һум, ҡарағай — 1,8–2 мең һум, импорт шыршы — 6 мең һум^[7].

Санкт-Петербургта шыршы баҙарҙары 20 декабрҙә асылды. Ҡала хакимиәте менән килешеү төҙөгән 64 сауҙа нөктәһе эшләне^[8].

2023 йылда Ҡазанда шыршы баҙарҙары 1 декабрҙән 31 декабргә тиклем эшләне^[9]. Сауҙа өсөн 24 майҙансыҡ булды, шыршыларҙың хаҡы 1 меңдән 10 мең һумға тиклем, ҡарағайҙың бер метры 500 һумдан башланды, ә шыршы ағасы 2,5 мең һумдан тәҡдим ителде^[10].

2023 йылда Новосибирскта шыршы баҙарҙары декабрҙең башында уҡ асылды һәм ай буйы эшләне. Ҡалала бөтәһе 32 рәсми шыршы һатыу нөктәһе эшләгән^[11].

Екатеринбургта шыршы баҙарҙары 2023 йылдың 15 декабрендә рәсми рәүештә асылды. Ҡала буйлап бөтәһе 8 баҙар эшләне^[12].

Түбәнге Новгородта шыршы баҙарҙары 10 декабрҙән 31 декабргә тиклем эшләй башланы. Граждандар 9 майҙансыҡта шыршы һатып ала алды, уларҙың барыһы ла ҡаланың өс районында — Автозавод, Приокский һәм Нижегород райондарында урынлашҡайны^[13].

Красноярскта 2023 йылда шыршы баҙарҙары декабрҙең икенсе яртыһында асыҡты. Ҡалала 50-нән ашыу баҙар эшләп торҙо. Урындағы шыршының хаҡы 1,5 мең һумдан башланды^[14].

Силәбе ҡалаһында 2023 йылда 100 шыршы баҙары асылды, улар 16 декабрҙән 31 декабргә тиклем эшләне^[15][16].

Һамарҙа 2023 йылда шыршы баҙарҙары 15 декабрҙә асылды, барлығы 155 сауҙа майҙансығы эшләй башланы^[17].

Өфөлә 2023 йылда шыршы баҙарҙары 15 декабрҙән 31 декабргә тиклем ойошторолдо. Уларҙың дөйөм һаны 17-гә етте^[18].

Дондағы Ростовта шыршы баҙарҙары 12 декабрҙән 31 декабргә тиклем эшләне. Ҡала хакимиәте мәғлүмәттәре буйынса, шыршы һатыу өсөн 30 махсус урын ойошторолдо^[19].

Краснодарҙа шыршы баҙарҙары 2023 йылдың 15 декабрендә асылып, 31 декабргә тиклем эшләне. Был ваҡытта ҡалала бөтәһе 42 баҙар асыҡ булды^[20][21].

Омскта 2023 йылда шыршы баҙарҙары 15 декабрҙә асылды, ҡала округтары биләмәләрендә 88 сауҙа нөктәһе урынлаштырылды^[22].

Воронежда шыршы баҙарҙары 2023 йылдың 19 декабрендә эшләй башланы, уларҙың дөйөм һаны 79-ға етте^[23].

Пермдә тәүге шыршы баҙарҙары 2023 йылдың 15 декабрендә асылды, һәм уларҙа 35 майҙансыҡта яңы йыл ағастары тәҡдим ителде. Шыршы һатыу 10:00-дан 20:00-гә тиклем алып барылды^[24].

Волгоградта 2023 йылда шыршы баҙарҙары ҡала халҡының уңайлығы өсөн барлыҡ райондарҙа асылды. Ҡала хакимиәте мәғлүмәттәре буйынса, бөтәһе 70 рәсми сауҙа майҙансығы эшләне^[25].

Шулай итеп, Рәсәйҙең төрлө ҡалаларында шыршы баҙарҙары яңы йыл традицияларын һаҡлап ҡына ҡалмайынса, халыҡҡа уңайлыҡ тыуҙырыу маҡсаты менән төрлө форматта ойошторола. Улар заман талаптарына яраҡлаштырылып, халыҡҡа үҙенсәлекле хеҙмәттәр күрһәтә һәм йәнле сауҙа ойоштора.